Alaşorda: Suret sırtındağı tarih

Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı.

1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı.

Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi ol jädigerlerdiñ sırtında izdengen kisige aytılatın estelik, tabılatın tarih, twşınatın tağılım bar. Sonday qwndı mañızğa ie surettiñ biri – Alaştıñ ardaqtı twlğası Ahmet Baytwrsınwlın bir top zamandas inileri men şäkirtteri qaumalap, ortalarına alıp tüsken tarihi foto (1 suret).

Foto 1926 jıl bwrınğı Qazaq keñestik avtonomiyasınıñ astanası Qızılorda şaharında tüsirilgen. Onıñ qwndılığı – Alaş qozğalısınıñ üş buın ( ağa, orta, kişi) ökilderiniñ bir fotoda beynelenui. Sonımen qatar mwnıñ tağı bir tanımdılıq tağılımı qazaqtıñ ülkendi qwrmetteu, izet körsetu dästüriniñ fotoda beynelenui. Qazaqta sıylı kisini ortağa otırğızıp, sol ortadan bastau alıp ornalasatın «oñ jaq» jäne «sol jaq» degen wğım bar. Oñ jaqqa jası ülken, sıylı kisiler, sol jaqqa, ädette, jası kişi kisiler orın aladı.

Surettiñ ortasında, eñ qwrmetti orında – jası da, bedeli de joğarı sıylı Ahañ, onıñ oñ jağında – orta buın ökilderi M.Dulatwlı, H. Ğabbaswlı, J.Aymauıtwlı, al sol jaqta – M.Äuzewlı, A.Baytaswlı, Ä.Marğwlandar. Mwnday ortası tolğan sätti basqosu ol kisilerge bwdan keyin bwl fänide mümkin bolmaydı: 1927-1928 jıldarı bol'şeviktik ükimet Alaş ziyalılarına bağıttalğan repressiyanıñ alğaşqı tolqını bastalıp, Alaş ziyalılarınıñ qatarın, äsirese, orta buının «bauday tüsiredi». Quğın-sürginniñ birinşi kezeñinde atalmış surettegi M.Dulatwlı, J.Aymauıtwlı, H.Ğabbaswlı sındı orta buın ökilderi, kişi buınnan Abdolla Baytaswlı biri atılıp, endi biri NKVD türmeleri men konclagerlerinde qaytıs boladı. Ağa buın ökili A.Baytwrsınwlı, Alaş şäkirtteri M.Äuezov, Ä.Marğwlandar ülken qiınşılıqtar tartıp, «äupirimdep» aman qaladı.

Surettegi twlğalardıñ ärqaysısınıñ artına qaldırğan asıl mwraları men tağılımdı tarihı bar. Zertteuşilerdiñ zerde-tanımınan şettep qalıp jürgen Alaş qayratkeriniñ biri – Halel Ğabbaswlı..

Halel Ğabbaswlı – Lomonosov atındağı Mäskeu memlekettik universitetiniñ fizika-matematika fakul'tetin altın medal'men tamamdağan, Alaşorda ükimetiniñ törağası Ä.Bökeyhannıñ orınbasarı, özi wyımdastırğan kredittik kooperativ arqılı «Abay»jurnalınıñ qarjılay demeuşisi jäne «Sarıarqa» gazetiniñ şığaruşı redaktorı bolğan, Alaşorda ükimetiniñ atınan I.Stalinmen Qazaq avtonomiyası turalı kelissöz jürgizgen körnekti twlğa. Ol turasındağı izdenisterdiñ Alaştanu tolqınınan şettep,qayırlap qalu sebebiniñ biri – Halel Ğabbaswlınıñ OGPU tergeuşilerine berilgen jauabındağı öziniñ şıqqan tegi turalı derek edi. Onda ol bılay deydi: «Meniñ ata-anam mal şaruaşılığımen aynalıstı. Semey guberniyasınıñ Şağan bolısında olardıñ äuelide däuletti jeke şaruaşılığı boldı, keyin tärkilenip, kedeyge aynaldı. Arğı ata-tegim – tatar, wsta bolğan. Osıdan 200 jıl bwrın Şağan bolısına köşip kelgen. Ğabbasovtardı tobıqtı ruına qaraytın adamdar töleñgit esebinde kirme etip alğan. Töleñgit – bwl qoğamdıq jik, swltandar men törelerdiñ qızmetşisi retinde qalıptasqan. Meniñ ata-babam sonday kirme därejesinde ömir sürdi».

Türmede otırğan adam bostandıqqa şığu üşin neşe türli amal-ayla qoldanatını belgili. H.Ğabbaswlınıñ öziniñ tegi turalı jauabındağı derekterdiñ astarında sayasi sauattı kisiniñ zamannıñ sazına qaray söz saptağanı bayqaladı. Onıñ jauabında kedeydi jarılqaymın dep wrandap bilikke kelgen bol'şevikterdiñ taptıq sayasatınıñ ığına qaray jığılu bar. Ata tegi bay-quattı kisi bolğanımen, tärkilenuge wşırağan, söytip kedeyge aynalğan. Demek, äulet keñestik ükimetten jazasın alğan. Jazıqsız ayıptaluşı «Eki küymek – bir kisige ädildik pe?» (Häkim Abay) dep, keñes ükimetinen ädildik swrap otır. Bwl – bir.

Ekinşiden, Halel – qazaqtıñ ru-taypalıq şejiresinen mol habarı bar kisi. Töleñgitter, qazaqtıñ dästürli şejirelik tanımı boyınşa, Üş jüzdiñ ru qwramına kirmeydi. Olar – han-swltandardıñ orda jäne äskeri qızmetşileri. Qazaqtı bilegen han-swltandardıñ töleñgitterdi twtqınğa tüsken kirme kisilerden qwrap otırğanı tarihtan mälim. Osı bir tarihi şındıqqa süyensek, Haleldiñ tatar ata-babaları qazaqqa kirme bolıp, bay-quattı kisilerge jalşı, qızmetşi bolğan. Olay bolsa, jalşı, kedey-kepşiktiñ sözin söylegen bol'şevikter sayasatı mwnı eskerui tiis. Bwl zañdı qorğauşısı (advokatı) joq ayıptaluşınıñ özin-özi aqtap şığar, oğan qorğan, tirek bolar sözderi edi.

Üşinşiden, atalmış derekter – özi jazağa wşırağanmen artındağı tuğan-tuıstarın aman alıp qaludıñ äreketi. Şın mäninde, onıñ artında ormanday qalıñ tuğan-tuısqanı qaldı. Olardıñ tağdırı ärtürli qalıptastı. Biri – jan sauğalap şetelge qaştı, elde qalğandarı ekinşi biri ürey men qorqınıştıñ  şırmauınan şığa almay, «Ündemegen üydey päleden qwtıladı» degen qağidanı wstanıp ötti.

Haleldiñ ağayını, tuısı ekendigin aşıp ayta almay dünieden ötken kisi – Arab Maqıwlı Ğabbasov. Akademik, köp jıldar Ğılım akademiyasınıñ Topıraqtanu institutın basqarğan. 2001 jılı jası jüz jasap  dünieden ötti. Odan wrpaq qalmadı. Al Halel Ğabbaswlınıñ alasapıran däuirde jan sauğalap, şetelge-Qıtayğa  qaşqan wrpaqtarınıñ biri – Äbilhasen Bayazitwlı. Bayazit pen Haleldiñ äkesi Ahmetjan – nemere ağayın. Ekeui de Ğabbastan taraytın wrpaq. Halel Ğabbaswlı wstalıp, Mäskeudegi Butırka türmesine qamalğan kezde Äbilhasen Bayazitwlın da twtqındap, Qarağandı türmesine jabadı. Türmeden amaldap şıqqan Äbilhasen Qıtay asadı. Sol jaqta Qıtayda önip-ösip, 1955 jılı elge qayta oraladı. Äbilhasenniñ bir balası Berikbol Bayazit qazirgi tañda Şığıs Qazaqstan oblısı, Ürjar audanı «Qaraqol» auılında twrıp jatır. Jası 80-ge keldi. Qajılıqqa barğan, aulında meşit pen hatımhan salğan baquattı kisi.

«Äkem Äbilhasen (jwrt Köken dep atağan), – deydi Berikbol qajı, – 1901 jılı Şıñğıstauda düniege keledi. Ata-abalarımızdıñ qonısı – Aqbwlaq, Degeleñ, Qızıltu.  Tegimiz – Orta jüzdiñ Taraqtı ruı. Äkem üş jasqa tolğanda äkesi Bayazit Ğabbaswlı qaytıs bolıp, meniñ äkemdi Haleldiñ äkesi Ahmetjan qamqorlığına alıp, bağıp-qağadı. Bir sözben aytqanda, bizdiñ äkey Haleldiñ üyinde ösedi. Jalpı, Ğabbas äuleti tekti twqımnan. Onıñ arğı ataları Qaşaq – Qwnanbaydıñ twsında ömir sürip, ağa swltanmen jer dauında talay kezdesip, talas-tartısqa tüsken kisi. Bergi atası Düysenbay (Tışqanbay dep te ataydı) öte däuletti kisi bolğan. Al Haleldiñ tuğan äkesi Ahmetjan bala tärbiesine qatal, şaruğa pısıq äri sayatşıl  kisi boladı.

Halel ağam da äkesi Ahmetjan siyaqtı öte sayatşıl kisi bolğan deydi äkem. Onıñ «Ereymenniñ Aqqasqası» degen keremet tazı iti boladı. Jwrt Haleldiñ tazı iti qasqırdı qara küşpen aladı dep äñgime qıladı eken. Sonda ol aytadı eken: «tazı qasqırdı küşpen ala almaydı, aylamen aladı. Onıñ mänisi mınada: tazı qasqırdı quğanda wzaq uaqıt onıñ bir jaq janın jügirip otıradı. Qasqır tazığa alañdap kele jatıp moyını bwrılıp, qatıp qaladı. Sol kezde tazı qasqırdıñ ekinşi jağına şalt bwrılıp qarğıp şığıp, qwlaqşekeden tartıp qaladı. Söytip, omaqasa qwlağan qasqırdıñ tamağınan orıp jiberedi».

Halel Ğabbasov wstalğan kezde, ükimet meniñ äkem Äbilhasendi de qamauğa alıp, Qarağandı türmesine jabadı. Türmeden amaldap şıqqannan keyin oğan sol öñirdegi Kerey Töleu Köbdikov degen belgili aqın kisi: «Seniñ ükimet basşısı bolğan ağañ Haleldi attı, endi seni de atadı. Sondıqtan elden qaş, jan sauğala. Atıñdı özgert, tegiñdi jasır»,- dep aqıl-keñes beredi. Sodan äkem jan sauğalap Qıtayğa qaşadı. Atın «Köken» dep özgertedi.

1955 jılı Qıtay men KSRO şekarası aşılğan uaqıtta äkem Äbilhasen Bayazitwlı bar malın satıp, odan tüsken qarajatqa on eki qanattı kigiz üy, kiim-keşek, dünie-zat alıp Qazaqstanğa qayta oralıp, qazirgi twrıp jatqan jerimiz Ürjar audanınıñ Qaraqol degen auılına kelip ornıqtıq. Äkem elge oralğanına şükirşilik etip, Şıñğıstau-Semey jaqqa barmay, osı jerde twrıp qaldı».

Berikbol aqsaqaldıñ aytqandarınan jwmbazdaytın tüyin mınaday: Halel Ğabbaswlınıñ tegi tatar emes, qazaq. Onıñ işinde – Orta jüzdiñ Taraqtı ruı. Bizdiñşe, H.Ğabbaswlı tergeuşilerge töleñgit ruın beker atağan joq. Aldımen oyğa tüsetini – töleñgit pen taraqtı soyınıñ han-swltandar janındağı qızmetiniñ özara wqsastığı. Taraq tañbalı taypalar sonau Şıñğıs han zamanınan beri bileuşi törelerge qızmet etip kelgen. Şıñğıstıñ andası, ataqtı tümenbası Mwqılay taraq tañbalı Jalayır taypasınan bolatın. Töreler men taraqtılardıñ tañbası da – bir.

El arasında «Törege ergen – er-toqımın arqalar» degen  söz bar. Şejireşi qartta mwnı taraq tañbalı taypalarğa qatıstı aytılğan deydi. Sebebi taraq tañbalı tarqatılar qay jerde töre jürse, sonıñ soñınan ere bergen-mıs. Atalmış şejirelik payımdardıñ şındıqqa oraylasatının Taraqtı taypalarınıñ handıq däuir ıdırağanğa deyingi geografiyalıq ornalasuı da körsetedi. Taraqtılar az auıldarmen qazaqtıñ keñ dalasına şaşıray ornalasqan. Demek, H.Ğabbaswlınıñ «töleñgiti» astarlı türde Taraqtı bolıp şığadı. Töleñgit – taraqtı ruınıñ jasırın bet-perdesi. Tobıqtı ruı töleñgitti kirme ete almaydı. Sebebi töleñgitti han-swltandar wstaydı. Kezinde  «Qazaq» gazetiniñ betinde Älihan Bökeyhan töleñgit atauınıñ etimologiyasına köñil bölip, onı «töreñdi küt» degen sözden şıqqan degen oy aytqan bolatın. Aytpaqşı, Alaşorda ükimetiniñ törağası Älihan Bökeyhan töre twqımınan, al onıñ orınbasarı Halel Ğabbaswlı – törege qızmet etken taraqtı ruınan. Kezdeysoqtıq pa, älde qwdiret pe? Ol jağı bizge beymälim. Anığın – Alla-tağala ğana biledi!

«Bizderdi, – deydi Berikbol aqsaqal, – Haleldiñ közin körgen tuğan-tuıstarı qorqıp qalğandıqtan ba, älde Qıtaydan kelgenimizdi jaqtırmadı ma, äyteuir, salqın qarsı aldı. Biraq äkem bwğan moyımay Halel ağanıñ tuısqandarımen qarım-qatınas ornatuğa wmtıldı. Halel ağamnıñ jarı Ramiya – tekti jerden şıqqan kisi, Tobıqtınıñ qız deytin äkem. Rämiyadan Halel Zaben jäne Qadır attı eki wl, bir qız süyedi (1926 jılı Haleldiñ öz qolımen toltırğan anketada eki qızım bar dep jazılğan – avtor). Zaben otbasın qwrmaydı, soğıs jıldarı qaytıs boladı. Al Qadırdı men öz közimmen kördim, qolınan sıy-syapat aldım. Bwl oqiğa bılay bolğan edi. 1957 jılı äkem qasına mektep bitirgen meni ertip Haleldiñ tuğan wlı Qadırdı jäne Maqıdan taraytın ağayını Arab Ğabbasovtı izdep Almatığa keledi. Qadır Halelwlı qaladağı bir mekemede buhgalter bolıp qızmet jasaydı eken. Soğısqa qatısıp, bir qolınan jaralanıp qaytqan. Kemtar qolında protez bar. Jwbayı – näsili tatar, swlu jan eken. Onıñ artına erip kelgen eki qızı boldı. Al Qadırdıñ özinen tuğan bala bolmadı. Äkem oğan: «Sen mına tatar äyelden ajıras, qazaq äyel al. Bala tapqız, wrpaq qalsın» degen aqıl ayttı. Qadır äkemniñ sözin jauapsız qaldırdı. Aqırı köp wzamay, 60-jıldardıñ basında özi dünieden ozıp ketti. Sol kezdesude ol mağan: «Mende Halel ağañ kigen 4 kostyum bar. Sonıñ birin ağañnıñ közindey kör»,- dep, mağan sıyğa berip, iığıma japtı. Äkesi Halel Ğabbaswlı turalı aşılıp söylemedi. Qadır Halelwlınıñ üyinde birneşe kün bolıp, odan Arab Maqıwlı Ğabbasovtıñ otbasına bardıq. Arab Ğabbasov jeke jer üyde twradı eken. Jwbayı – orıs. Äkem ekeui biraz şüykelesip, söylesti. Äkem Halel turalı äñgime aytqısı kelip edi, ol onı qozğamaudı swradı. Mäskeudiñ Temiryazev atındağı institutın bitirgen Arabtıñ student şağında elge kelgende tüsirgen fotoları bar eken. Sonı tamaşaladıq. Almatıdağı Qadır men Arabtı körip, mauqın basqan äkem Qaraqolğa qayta oraladı. Odan keyin Almatığa şıqpadıq. Biz elge oralğannan keyin Arab Maqıwlı Ğabbasov äkeme biraz jıl qarajat jağınan köp kömek körsetetip twradı. Tipti, Almatı janındağı sovhozdardıñ birine köşirip almaq ta boladı. Biraq äkem ol wsınıstı qabıldamadı.  Äkem: «Bizdiñ Arab äyeli orıs bolğandıqtan, quğın-sürginen aman qaldı»,- dep aytıp otıratın. Qıtay qaşıp jüregi şaylıqqan jäne Halel ağamızdıñ tuğan-tuıstarınıñ köñil-küyin bilgen äkemiz bizderge: «Tiri jüremin deseñder, Halel Ğabbasovtıñ tuısqanımın dep aytpañdar»,- dep ösiet qaldıradı. 1974 jılı äkemiz 73 jasta dünieden ötti. Sodan keyin Almatıdağı ağayındarmen baylanısımız üzilip qaldı. Onıñ üstine Halel ağamnıñ wrpaqtarınıñ barlığı orısşa oqığan edi. Ol da twrmıstıq twrğıdan öz kedergisin tigizdi. Äkem Äbilhasen: «Men Halelge qattı wqsaymın» dep otıratın. Birde Halel ağamnıñ Ahmet Baytwrsınwlın M.Dulatwlı, J.Aymauıtwlı, M.Äuezovtermen birge ortağa alıp tüsken suretin körip, «äkemniñ aytqanı ras eken» dep köz jasımdı sürtip jılap alğanım da  bar…(2 suret)».

2 suret. Ğabbaswlı Bayazitter äuletiniñ Qıtaydan kelgen soñ tüsken otbasılıq fotosı. Otırğan er kisi – Äbilhasen. Türegelip twrğan jas jigit – Berikbol Äbilhasenwlı Bayazitov

20-30 jıldardağı dürbeleñ kezinde Semey öñiri qazaqtarınıñ Qıtayğa qaşqanı tarihtan mälim. Al Haleldiñ sayatşılıqqa qwmar bolğanın Mirjaqıpqızı Gülnar apaydıñ Alaş qayratkerleri turalı jazğan «Şındıqtıñ şırağı» attı esteligikter jinağında tilge tiek etiledi.

1917 jıldıñ aqpan burjuaziyalıq revolyuciyasınıñ tegeuirinen Reseyde patşalıq monarhiyalıq jüye qwlap, otarlıq qamıttan qwtılatınday ahual qalıptasadı. Älihan Bökeyhanwlı bastağan Alaş ziyalıları jedel qimıldap, qazaqtıñ keñ dalasında wlttıq jiındardı (siezderdi) ötkizudi qolğa aladı. 1917 jıldıñ 5-13 jeltoqsan aralığında ötken II jalpıwlttıq qazaq siezinde Alaş avtonomiyası jariyalanıp, onıñ ükimeti – «Alaşorda» Wlt Keñesi qwrıladı. Onıñ törağası bolıp Älihan Bökeyhan, al onıñ orınbasarı lauazımına Halel Ğabbaswlı saylanadı.

Alaş avtonomiyası men Alaşorda ükimetiniñ tağdırı bol'şevikter bilikke kelgennen keyin qalay örbip, qalay ayaqtalğanı bügingi jwrtşılıqqa ayan. Qandı töñkeris arqılı bilikke kelgen bol'şevikter Alaş avtonomiyasın da, Alaşorda ükimetin de moyındamay, zañsız (legitimsiz) kelgen jaña keñes ükimetin qitwrqı amal-äreket, zorlıq-zombılıq arqılı ornatuğa kirisedi. Osı bir almağayıp zamanda Ä.Bökeyhan bastağan Alaş ziyalıları Qazaq avtonomiyasın saqtap qaluğa wmtıladı. Alaş köseminiñ tikeley tapsırmasımen Alaşorda ükimeti törağasınıñ orınbasarı lauazımındağı Halel Ğabbaswlı avtonomiya jöninde 1918 jıldıñ 20 naurızında I.Stalinmen telegraf arqılı alğaşqı kelissözdi bastaydı. Kelissöz sol jıldıñ säuir ayında da jalğasın tabadı.

Aşıq kelissözder formatın tañdağan Alaşorda ükimeti Stalinge telegraf arqılı joldanğan mätindi «Sarıarqa» gazetinde jariyalap otıradı. Biraq bwl jedelhatqa bol'şevikter tarapınan jauap bolmaydı. Onıñ esesine Stalin ekijüzdi, ayar sayasatker ekenin tanıtıp, qazaq dalasında bilikke talasıp jatqan bol'şevikter basşısı Älibi Jangeldinmen alaşordaşılardı tildep, jamanday otırıp, kelissöz jürgizedi. Siırqwyımşaqtanıp, uaqıt ozdırıp ketken kelissözdiñ soñı keñes ükimetiniñ Alaşordanı bilikten ığıstırıp şığarumen ayaqtaladı.

Alaşorda biligi tarağanımen, Alaş ziyalılarınıñ avtonomiya qwru maqsatı jüzege asıp, 1920 jılı qazaq jeriniñ şekarası anıqtalğan, arnayı dekretpen bekitilgen Qazaq avtonomiyası qwrıladı. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen, Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip jürip (soñında janı qwrban bolğan) atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı.

Almasbek Äbsadıq, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, A.Baytwrsınwlı atındağı QMU professorı

Abai.kz