ÖKİLETTİKTİ “ANIQTAU”

“Qazaqstan Respublikasınıñ soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi keybir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırular engizu turalı” zañ jobasınıñ twjırımdaması soğıs bola qalğan jağdayda prezidenttiñ, ükimet pen bilik organdarınıñ ökilettigin “naqtılaudı” wsınadı. Qwjat tamızdıñ 22-si küni normativtik-qwqıqtıq aktiler saytına şıqtı – qoğamdıq talqılauğa bölingen eki aptada (qırküyektiñ 5-inde ayaqtalğan) ol boyınşa eşkim pikir jazıp, reakciya bildirmegen.

Twjırımdama eñ aldımen 2003 jılı qabıldanğan “Soğıs jağdayı turalı” zañğa jäne tağı 13 zañğa özgeris pen tolıqtıru engizu qajettigine negizdelgen.

Twjırımdama avtorlarınıñ pikirinşe, zañnamamı özgertu qajettigi qazirgi zamanğı äskeri janjaldar sipatınan tuındaytın, ıqtimal qarsılas elde twraqsızdıq jasau jäne äskeri-sayasi maqsatına jetu üşin “gibridtik” küres ädisterin qoldanuı mümkin degenge negizdelgen. Sondıqtan, twjırımdama äzirleuşilerdiñ sözinşe, Qazaqstannıñ äskeri qauipsizdigi men qorğanısı üşin “memlekettiñ jiıntıq küş-quatın paydalanu üşin bilik organdarınıñ “ökilettigin naqtılau” qajet.

Twjırımdama prezidenttiñ ökilettigin keñeytudi – oğan soğıs jağdayı kezinde ükimettik emes wyımdardıñ, sonıñ işinde “soğıs jağdayında eldiñ qauipsizdigi men qorğanısın bwzatın is-äreket pen ügit-nasihat jürgizetin sayasi partiyalar, özge de qoğamdıq jäne dini birlestikter, olardıñ odaqtarı (qauımdastıqtar), sonday-aq, şeteldik jäne halıqaralıq wyımdardıñ” qızmetin toqtatu qwqığın berudi wsınadı.

Twjırımdamada ükimetke, mısalı, jekelegen qarjılıq-ekonomikalıq qızmet türlerine, onıñ işinde tauar, qızmet pen qarajattı ornalastıruğa şekteu qoyatın qwqıq beru qajet dep körsetilgen.

Twjırımdamanı dayındağandar “soğıs jağdayı kezinde azamattardıñ qwqığı men bostandığı tötenşe jağday kezindeginen de ülken auqımda şektelui ıqtimal ” degen qorıtındı jasağan. Qwjatta aqparattı izdeu, alu, beru, öndiru jäne taratu qwqığın uaqıtşa şekteu turalı tarmaq bar.

KÜŞKE ĞANA JÜGİNU ME?

Adam qwqığı jönindegi qazaqstandıq byuronıñ direktorı Evgeniy Jovtis soğıs jağdayı turalı zañda jäne onı damıtatın twjırımdamada soğıs bola qalğan künde memlekettegi küş qwrılımdarınıñ üstemdigine erekşe akcent berilgen deydi. Biraq, onıñ aytuınşa, aqiqatına kelsek, elde beybit künniñ özinde küş qwrılımdarı de-yure jäne de-fakto üstemdik etip otır. Jovtis wsınılğan twjırımdama işki sayasi bağıttı köbirek közdeydi dep sanaydı.

– Bwl twjırımdama biliktegilerdi jwbatu üşin kerek, olar bärin qarastırıp, aldın ala jazıp qoysaq deydi. Ekinşiden, qoğamğa janama türde bolsa da eskertu jasap, qorqıtıp qoyğıları keledi, – deydi qwqıq qorğauşı.

Twjırımdamağa baylanıstı biliktiñ öz-özin qayrap, ile-şala “ädemi jazılğan qağazdıñ” kömegimen tağı da özin tınıştandırıp otırğanı bayqaladı dep qorıtadı Adam qwqığı jönindegi qazaqstandıq byuronıñ direktorı Evgeniy Jovtis.

Qazaqstandıq sayasattanuşı, Täuekeldi bağalau tobınıñ direktorı Dosım Sätpaev asa ülken aumaqta ornalasqan, şekarası sozılıñqı, halqınıñ sanı az Qazaqstan sındı memleket armiyasın halqı sözsiz qoldasa ğana agressiyağa tötep bere aladı deydi. Sätpaevtıñ pikirinşe, qarjılıq jağdayı naşarlay tüsken el biligi jemqorlığımen, avtoritarlıq is-äreketimen, qwqıq pen erkindikke policiyanıñ tize batıruımen ıqtimal patriottardı özine qarsı qoyıp otır.

– Elitanıñ basında payda bolğan dağdarıs keyin qoğamğa auısadı, onı sırtqı oyınşılar maqsatına paydalanıp, memleketti qirata bastaydı. Bizde resmi qwrılım deñgeyinde qauipsizdik mäselesine tım nemqwraylı qaraydı – tek küş blogın nığaytqan jön dep oylaydı, mwnday jağdayda qoğamdıq pikirmen, qoğam sanasımen eş sanaspaydı. Sonıñ saldarınan Qazaqstan twrğındarınıñ belgili bir böligi qazirgi bilikke beyil emes – onı bilik öz qolımen jasadı, – deydi Dosım Sätpaev.

“GIBRIDTİK” ÄDİS DOKTRINASIN JALĞASTIRU

Sayasattanuşı Börihan Nwrmwhamedov twjırımdamanı qazirgi zaman talabına say jäne eldiñ qauipsizdik qorğanısın nığaytu üşin qajet qwjat dep sanaydı.

“2014 jılı Ukrainanıñ Qırımnan ayrıluı jäne, şındığında sırtqı agressiya kesirinen eldiñ oñtüstik-şığısındağı janjal, 2016 jılı Türkiyada äskeri töñkeris jasamaq bolğan äreket – osığan wqsas jayttar men qazirgi zamannıñ özge de sırtqı jäne işki qauip-qaterlerin tereñ taldap, solardıñ nätijesinde dwrıs qorıtındı jasap, onı zañnamada bekitu kerek”, – deydi Nwrmwhamedov.

Sovet odağı Auğanstanda jürgizgen soğısqa qatısqan zapastağı polkovnik Sergey Paşeviç soñğı uaqıtta Qazaqstan zañnamasında “agressor” degen terminniñ payda bolğanın, biraq äskeri doktrinada da, soğıs jağdayı turalı zañda da, twjırımdamada da “agressordıñ” kim ekeni körsetilmegenin aytadı. Twjırımdamada (Resey Qırım tübegin anneksiya jasağalı beri özekti bolğan) “gibridtik” soğıs ädisteri turalı tüsinik qamtılğanına qarap polkovnik Paşeviç agressor dep Reseydi aytatın bolar dep boljaydı. Onıñ oyınşa, bwl twjırımdamanıñ äskeri emes, sırtqı sayasi mänge ie ekenin meñzeydi.

Qazaqstanda alğaş ret “gibridtik” küres ädisteri turalı eskertu bıltırğı jıldıñ soñında qabıldanğan äskeri doktrinada aytılğan. Onda ıqtimal qarsılastardıñ “memlekettegi jağdaydı twraqsızdandırudı közdeytin astırtın is-äreketter, sonıñ işinde …separatistik qozğalıstardı” qoldanuı mümkin ekeni aytılğan. Doktrina Qırımdı anneksiya jasağan soñ üş jarım jıldan keyin äzirlengen, biraq onda Ukrainadağı oqiğağa tikeley silteme jasalmağan.

Äskeri doktrinağa kürestiñ «gibrid» täsilderi wğımı engizildi

Qazaqstan Reseydiñ sözi jüretin Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımına (WQŞW) müşe. Osı eki elmen birge qwramında Armeniya, Belorussiya, Qırğızstan men Täjikstan bar wyımnıñ mindeti – memleketterdiñ aumaqtıq-ekonomikalıq keñistigin halıqaralıq terrorşılar, auqımdı tabiği apattar jäne “kez kelgen äskeri-sayasi agressordan armiya men qosımşa bölimşelerdiñ kömegimen birlese qorğau” dep jariyalanğan.

Azattıq radiosı