Jañalıqtar Köz qaras Sayasat Tarih
Qazaqstandağı bilik jüyesiniñ sälde bolsa özgerui öñirdegi geo-sayasi jağdayğa da ıqpal etui mümkin.
kerey.kz
Soñğı jañalıq Qazaqstan xalqına ğana emes älemniñ biraz eline de tosın jağday boldı. Qazir ortalıq aziyanı qalıptasqan öñirlik geo-sayasi jağdayda jaña sayasi tañdaular men sayasi qarım-qatınastar kütip twrğanı ayqın. Älemdegi biraz alpauıt eldiñ nazarı Qazaqstanda. Meniñ tüsinigimşe alpauıt elder ortalıq aziyağa astırtın jaña josparlardı oylastırdı, sonıñ işinde eñ oraylı kezeñ sayasi jüyeniñ bir formattan ekinşi formatqa auısuı, tb. degendey… Alpauıt elder auız salmay jatıp prezidenttiñ tosın mälimdeme jasap biliktiñ auısuın bastap ketui şınımen sayasi taktika sanaladı. Aqş-Qıtay, Qıtay-Batıs, Qıtay-Resey, Resey-Batıs, Resey-Aqş qatınastarına baylanıstı twtas ortalıq aziya jaña sayasi kürdeli tañdauğa döp kelgen edi. Bwnday kürdeli ötkinşide älem nazarı ortalıq aziyadağı işki-sırtqı sayasattı köbirek baqılauğa alatını ras. Sondıqtan twtas ortalıq aziyada jäne Qazaqstanda alpauıt elderdiñ sayasi qwrığına ilikpeytin, sayasi taktikası berik ham künşilik jerdi köre alatın sayasi qırağılıq lazım-dwr. Keşe sonıñ señi bastaldı. Ägäräki, tosın tañğaldırmasaq alpauıttıñ twzağına tüser me ek, kim kepil?! Qoş, Qazaqstandağı bilik jüyesiniñ sälde bolsa özgerui öñirdegi geo-sayasi jağdayğa da ıqpal etui mümkin. Olar: Qıtay; Resey; Ortalıq Aziya jäne Aqş pen Batıs. Ötpeli kezeñniñ uaqıtşa prezidenti Q.Toqaev mırzanı bilikti diplomat retinde älemdik jäne öñirlik geo-sayasi qatınastarğa tıñ igi isterimen armen qaray jaqsarta tüsedi dep senemiz.
Qazaqstandağı bilik tranzitiniñ señi erteñ ortalıq aziya elderine jäne körşi qıtayğa, Şanxay Intımaqtastıq Wyımına, Şıñjañnıñ atqaruşı biligine bärine sözsiz ıqpal jasaydı. Tipti, tübirli auıs-küyister payda boluı da bek mümkin… Eger ortalıq aziyada kürdeli bilik tranziti jürip jatsa körşi qıtay da şekaralas aymaqtardağı äkimşi sayasi auıs-küyisti soğan qaray jañalap tületip otıradı. Bwl bwrınnan bar sayasi täjiribe! Onda mınaday zañdı saual tuındaydı “Qazaqstandağı sayasi bilik tranziti Qazaq-Qıtay qatınastarına jäne Şıñjañ mäselesine tike ıqpal jasay ma?” degen… Ortalıq aziyadağı sayasi auıs-küyisti Reseymen qalıspay jiti baqılaytın el-Qıtay ekenin eskersek, Qazaqstandağı bilik tranziti qıtay qatınastarına sözsiz ıqpal jasay aladı. Qıtay jaq sayasi minberde özine bwrınnan tanıs twlğa nemese klandıq jüyeniñ bilikke keluin qalaydı. Aqş-Qıtay qatınastarına baylanıstı jäne qıtaydıñ teñiz aymaqtağı eldermen bolğan kirbeñdigi qıtaydıñ şığıstağı ekonomikalıq öndiris salmağın eldiñ batıs aymaqtarına sırğıtıp jatır. YAğni bwrın qıtaydıñ sauda noqtası teñiz aymaqtarında köbirek şoğırlansa endi ol qwblıs künbatıs şekara aymaqtarğa aunap baradı. Teñizdegi su jolı tranziti asa belsendi emes jäne paydasınan ziyanı, qaupi köbirek. Qıtaydıñ teñiz aymaqtarındağı sauda men öndiris oşaqtarı ham tasımal jelisi orta jäne künbatıs şekara aymaqtarğa qaray jılji tüsse onda Qazaqstanğa jäne ortalıq aziya elderine keletin qıtay qaupi ham paydası wlğaya tüsedi. Qay twsqa kelgende qauipti, qay twsqa kelgende ırğın payda degende, Qıtaymen teñ qwqılı principti kelsimşarttar jasalsa payda köbirek, al principsiz kelsimşarttar jasalsa qaupi köbirek. Onda däl büginge deyingi “qıtay qaupi” elu ese artuı mümkin. Bwl- Resey ıqpalınıñ teñ jartısı degen söz! Biraq, qıtayğa keregi tınıştıq pen twraqtılıq. Şıñjañ faktorı sol üşin bizge öte mañızdı! Kezi kelse Şıñjañ faktorına baylanıstı wzaq strategiyalıq josparlar jasauğa da boladı. Şıñjañ- qıtaydıñ ortalıq aziyamen geo-sayasi baylanısında eñ mañızdı aymaq. Ortalıq aziyadağı sayasi twraqtılıq qıtaydıñ küre tamırı. Sol üşin ortalıq aziyadağı özine sayasi balama küştermen belgili deñgeyde sanasadı. Bwl Qazaqstan üşin Şıñjañdağı Qazaqtar mäselesin şeşudiñ taptırmas orayı. Aldağı kezeñde jaña ükimet qıtayğa naqtı wsınıs talaptardı sauattı aytudan talmauı kerek. Keşegi prezidenttiñ tosın mälimdemesi qıtay tarapın bir sastırdı, qıtay jaq kidiriñkirep qaldı. Jäne jaña twlğalardıñ diplomatiyalıq mañızına köbirek nazar audarıp jatır.
2 Comments
Ğaliy Baysımaq
Əlbette aynalamız tolğan alpaut memleketter. Bir birimizben sözsüz sanasarımız haq. Osu qalıptasqan sayasattı ərmen qaray calğastırúvd’ın paydalı tustarı da cetkilikti. Eger kenetten kürt burup cibersek arban’ın bir buruşu qıyrap qalúvı bek mümkin. Sonduqtan cəymenen cosparlı türde cılcıy berúv qəcet dep sanaymın. Birəq bizge Orta Azyalıq integrasiyanı birtindep küşeyte berúv kerek. Budan biz köp nərseni utarımız anıq sayasíy ekonomíy mədeníy ğılımíy cetistigimiz artpasa kemimeydi. Orta Aziya biz üşin qalın orman ıqtasın bolmaq. Əsirese Tayau şığıstan əldebir qəuip töne qalsa en birinci ontüstigimiz öte bekem bolúv kerek. Sonda ğana alansız ekonomíy tınıştığımız öz dengeyinde alğa cılcıp oturmaq.
Ğaliy Baysımaq
Bizge qıyını en əueli Orusut elimen aradağı sauda-sattıq araqatınas bolmaq. en kürdelisi bizd’in şiykizat öte köp bölügi sol Orusut territoriyasımen künbatısqa ötedi. Bul degen təueldilikd’in bir bölşegi tusu. Kelerşaqta sayasiy sətsiz qatınas ornay qalsa əlgi qubur colunda tavar tasımalı bas saudağa tüspesi’ne kim kepil. Sol üşin bir ınğay təueldilikden arılúv qəcet. Əzarbaycan Tiblis Türkiye arqılı tasımaldau cağına basa nazar bölúv kerek. Künbatıs Europağa. Osulayşa ərtaraptandırúv iske asıp öz cemisin beretin boladı.