Zuqa batır 150 jıl Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi
Kögeday ordası
kerey.kz
Qıtay dereginde: «Kögeday qazaqtıñ güñi (swltanı), Äbilpeyizdiñ altınşı wlı, Cyan'lünnıñ 55 jılı (1790 j.) patşağa sälem bere kelgen, patşamız oğan asıl tas tağılğan qos közdi täj kigizgen» delingen Kögeday ordası (knyazdigi) – HVIII ğasırdıñ soñında Qazaq Handığı ıdıray bastağan mezgilde payda bolğan, Joñğardan bosağan jerge qayta qonıs audarğan qazaqtardıñ qazirgi Qıtaydıñ Altay aymağı men Şığıs Qazaqstannıñ şığıs audandarında qwrğan knyazdigi. Sipatı jağınan Edil qalmaqtarı köşkennen keyin qwrılğan Edil-Jayıq arasındağı Bökey Ordasına wqsaydı, biri batıstağı şığıstan kelgen Edil qalmaqtarınan bosağan territoriyağa qayta qonıs tepken qazaqtar jağınan qwrılsa; biri Joñğar memleketi joyılıp olardan bosağan qazaq jerinde qwrıldı. Bwlardıñ ayırması: Bökey ordası Patşalıq Reseyge bağınsa, Kögeday ordası Mänjou imperiyasına sırttay bodan boldı.
Atamekenge oralu
1755 jılı şığısta Mänjou imperiyası men batısta Qazaq ordasınıñ şabuılınan soñ Joñğar memleketi joyıladı, Joñğarlar qırğınğa wşırap Joñğar ieligindegi Qazaq jeri bosatıla bastaydı, dese de Mänjou Cin' imperiyası qazaqtardıñ atamekenine qonıstanuına barınşa kedergi jasaydı. Bwl öñirlerge şığıstan, Cahar mwñğwldarın, sibeler, dağwrlar, mänjoulardı jäne Qaşqariyadan wyğwr eginşilerin (6000-nan asa adamdı İlege aparıp egin saldırğan, İledegi Mänjou äskeriniñ astığı üşin) köşirip äkeledi. Qwlja, Ürimji, Şäueşek qalaları salına bastaydı. Osı qalalarğa qazaqtar keruen tartıp kelip, sauda jasaydı. Qazaq malşıları eptep şekaradan ötip mal otarlata bastaydı, 1750-1770 jıldarı Joñğar joyılğannan keyin qazaqtar beybit ömirdiñ arqasında sanı molayıp ketedi de, «mal ösedi, jer öspeydi» degen qağida boyınşa ielegen jerleri tarılıp, endigi jerde keñ äri tıñ jayılımdardı qajet etedi. 1771 jılı torğauıttar şığısqa Joñğariyağa köşedi de, Kişi jüzdiñ ataqonısınıñ birazı qaytadan qazaqtardıñ qolına köşedi. 180 mıñ torğauıttan 60 mıñnan artığı ğana İlege jetedi, onı Cin' imperiyası İle, Bwratala, Qobıqsarığa ornalastıradı, Altayda wrañqay men qaldıq dörbitter mekendep twradı…
Qazaqtardıñ köşip kelip jatqan qalıñ nöpirin keri qaytaruğa küşi kelmeytinin tüsingen Cin' patşalığı aqırında Altay men Tarbağatay jäne İle öñirin resmi türde mwnda kelip ornıqqan qazaqtarğa bekitip berdi. Bwl turalı Cin' patşalığınıñ Abılay hanğa joldağan mına hatında aytıladı:
«…sender birneşe ondağan jıldardan beri eptep işkerilep jıljıp enip kelesiñder. Bizdiñ general şonjarlarımızdıñ ötinişi boyınşa äsili senderdi jazağa tartu kerek edi. Biraq, patşa senderge keñpeyildik jasadı. Senderdiñ şekara qarauımızdıñ ber jağında jatqan ien jerlerge kelip mal bağularıña rwqsat jarlığın jariyaladı. Bwnıñ bäri senderdiñ bizben eldeskenderiñ üşin patşanıñ jasağan şapağatı. Özderiñ ösip-örkendeumen qatar körşiles eldermen de tatu twrıp, patşanıñ meyir-şapağatına mäñgi bölene beriñder» (Cin' patşası Gauzüun patşalığınıñ orda esteligi. Taypey. 1964, 793 tom, 20 bet).
Bwl – 1772 jıldan keyingi oqiğa, Mänjou bileuşileri qazaqtarğa torğauıt qatarlı mwñğwl rularına jayılımdıq jerlerdi bölip bergennen keyin barıp rwhsat beredi.
Kögedaydı töre saylau
XVIII ğasırdıñ ekinşi jarımında Şıñğıs tauınan qonıs audarıp Qalba tauına qonıs tepken abaq kerey bwl jerde köp jıl twradı, körşiles moñğoldardan basqa arğın, nayman, uaq rularımen jer dauı, jesir dauı, qwn dauı köbeye beredi, bwnıñ bastı sebebi: joñğarlar joyılğannan keyingi 20 jıl beybit ömir keşken qazaqtardıñ malı men bası ösip bwrınğı öris-qonıstıñ tarıluına baylanıstı dep tüsingen jön. Basqa elder Kereyge: «Kömgen irgesi, ornatqan oşağı joq, ırıqtı töresi, kül töger töbesi joq, jan kümänğa tolmaydı» (Tatanaywlı Ar. Tarihi derek, keleli keñes) dep toytara beredi, bwl kezde abaq kereyde töre joq eken, sırt el qwrmetpen qaraytın, 12 abaq birdey bağınatın el basşısı kerek boladı. Osını oylağan Er Jänibek batır mwqım kerey balasın şaqırıp keñes qwrıp, el aytqanına könetin han wrpağınan töre saylap aluğa kirisedi.
1784 jılı Qazıbektiñ ülken wlı Tauasar bi bastağan 17 adamdı Äbilmanbet hannıñ balası Äbilpeyizdiñ töreniñ ordasına attandıradı. Äbilpeyiz töre arnayı tartu-taralğısımen kelgen qonaqtardı şın ıqılasımen kütip aladı. Tauasardıñ bwyımtayı oñayşılıqta şeşile qoymaydı, sebebi: Äbilpeyiz eki äyel alğan kisi eken, ülken hanımınan: Janqoja, Hanqoja, Orıstı, Pidı, Ağaday, Aqtay, ğada attı wldarı; kişi äyeli Twmar hanımnan: Kögeday, Sämen, Jabağı attı üş wlı bar eken. Ülken äyeliniñ balaları at tizginin tartıp minip, el basqaruğa jarap qalğandıqtan osılardıñ birin qalap swrağan eken, hanımı bwğan: «El şetinde qiır jaylap şet qonıp jürgen kereyge balamdı qañğıta almaymın» dep könbepti. Äbilpeyiz: «Bäybişiden tuğan wldarımnıñ barlığınıñ üki tağıp qoyğan jeri bar edi, kişi äyelim Twmar hanımnan tuğan Kögedaydı alıñdar, swrağan adamdı bermedi demeñder, Kögedayım jas bolsa da bas boladı!» deydi…
Osılayşa Äbilpeyiz Twmar hanımdı Kögeday, Sämen, Jabağı attı üş wlımen, oğan qosa şañırağına eki qwl, bir küñ mingizedi, olardıñ malın bağıp, otın jağuğa 11 üyli malşı-jalşı qosıp beredi, oğan qosa eki üy molla-qojası qosılıp 17 üyimen abaq kereyge biraq köşirip jetkizedi. Twmar hanım balalarımen kelgennen keyin Jänibek batır 12 abaq balasımen qosa Äbilmänbet han wrpaqtarınan, arğın, nayman, qoñırat, qıpşaq, uaq balasınan kisi şaqırtıp töre saylaydı. Kögedaydı 12 abaq balasınan 12 mıqtı jigit aq kigizge salıp köterip barlıq jinalğan jwrtpen birge Qalba tauınıñ biigine alıp şığadı. Osı biikte aqsarbas qoy soyılıp, 12 abaq balasınan birden kisi şığıp: «Kögedayğa qarsı kelmeymiz! Aytqanına boywsınıp, ämirine könemiz, qarsı kelgenimizdi qan atsın!» dep qoldarın qanğa matırıp, qwran wstap ant beredi. Osılayşa 12 jasar Kögeday abaq kerey töresi boladı.
Bwl 1785 jıl edi, 1790 jılı Jänibek batır Kögedayğa Mänjou Cin' imperiyasına qarastı el boluğa keñes beredi, osı jılı oğan inileri Sämen men Jabağını, basqa da el biliktilerin qosıp imperiya astanası Pekinge attandıradı. Bwl turalı halıq auzında:
Kögedaydı köterip,
Köktemeniñ kezinde.
Kökpektide otırğanda,
Kök qasqa tay soyıp,
Köp tileu tilep,
Han jolına attandırdı! Delinetin tämsil bar.
Könsadaq Ahmet aqın mwnı:
Barlıbay, Şwbaş ergen Kögedayğa,
Jantorı, Bayqanda bar osı jayda.
Ejen han Kögedayğa mänsap berip,
Wqsadı Abaq eli tuğan ayğa, – dep jırlağan. Olar 1791 jılı Qalbağa qaytıp keledi. Olar kelgende Er Jänibek: «Jigiti bar el jaudan qorıqpaydı,
şeşeni bar el daudan qorıqpaydı,
töresi bar el hannan qorıqpaydı,
orınıñ boldı kemeldi,
Kerey endi teñeldi!» dep taqpaqtay qarsı alğan eken.
Al abaq kerey Er Jänibek batırdıñ bastauında Sır boyınan audı degenge kelsek, bwrınğı zamandarda qazaqtar qısta oñtüstikti barıp qıstaytın da jazda Sarıarqağa keletin, söytip Orta jüz ruları jılına 1000-1200 şaqırım köşetin bolğan. Al torğauıttar bwdan tek bir jıl bwrın ornalasqan eken. Eldiñ eñ batısı Qalba tauında, al şığısı Mañıraq, Sauır-Sayqannan asıp Qabağa, tipti Üliñgir boyına jetip toqtaydı. 1790 jılı (Ciyanlwnnıñ 55 jılı) Kögeday 18 jasında Pekinge barıp Mänjoudıñ Ciyanlwn patşasına jolığıp özin, abaq kerey elin, Zaysan töñireginen Altaydıñ kün betine deyingi jerin mälimdep tizimge aldıradı, patşa Kögedayğa «Güñ» (swltan) lauazımın beredi.
1821 jılı jazılğan Qıtay dereginde: «Kögeday qazaqtıñ güñi (swltanı), Äbilpeyizdiñ altınşı wlı, Cyan'lünnıñ 55 jılı (1790 j.) patşağa sälem bere kelgen, patşamız oğan asıl tas tağılğan qos közdi täj kigizgen» (Şınjañ turalı qısqaşa şolu) delingen. Ol Altaydağı abaq kereydiñ 12 wtığın bilegen.
Kögeday ordasınıñ territoriyalıq özgerisi
Kögeday töre saylanğan alğaşqı jıldardağı abaq kereydiñ mekeni qazirgi Şığıs Qazaqstannıñ Jarma, Kökpekti, Kürşim, Katonqarağay, Zaysan audandarı onımen qosa şığıstağı Altaydıñ Jemeney, Buırşın, Qaba, Burıltoğay, Altay audandarı töñiregi boladı. «Şıñjañ turalı qısqaşa şolu» attı kitapta: «Elün özeni taudan şığıpsoltüstikke qaray 50 şaqırım ağıp barıp köldiñ (Zaysan köli) oñtüstik şığıs bwrışına qwyadı. Onıñ şığıs jağalauı qazaq güñi Kögedaydıñ qıstauı… Bökün özeniniñ batısı Kögedaydıñ jaylauı, Kögeday qazaqtıñ oñtüstik böliginiñ uañı (hanı) Äbilpeyizdiñ altınşı wlı, oğan Cyan'lwn patşa güñ atağın bergen» delingen.
Kögeday 1824 jılı 51 jasında qaytıs boladı. Qambar töremen aradağı arazdıqtan bolğan mal barımtasında auılğa kelgen quğınşılardı qumaq bolğanda jambasına soyıl tiip, sodan bir jıl ötken soñ qaza boladı. Eki inisi qwnın daulap Cin' patşasına arız jazadı. 87 jasqa kelgen Nwrbala attı äje Kögedaydı bılay joqtağan eken:
Jetisinde bas bolğan,
Jeteli degdar qarağım,
Birin ala körmegen Abaqtıñ külli jaranın.
Qwtı ediñ eliñniñ, Sayıpqıran sarbazım…
Kögedaydan keyin 1824 jılı onıñ wlı Ajı güñ boladı, 1832 jılı ordağa qarastı abaq kerey balası 15 mıñ tütinnen asıp mıñbasılar saylanadı.
Jädik ruı eki mıñbası, jäntekey ruı üş mıñbası, şeruşi, molqı, qaraqas, tieli, merkit, şıbarayğır, jastaban, sarbas rularına birden mıñbası saylanadı.
Sonımen qatar abaq kereymen qonıstas naymannı rularınan bir mıñbası saylanadı. 1836 jılı abaq kereyler Altaydıñ Buırşın audanında qwrıltay ötkizip bi saylaydı, Köken, Topan, Beysenbi, Qwlıbek siyaqtı tört bi saylanıp şığadı. Sonımen qatar Qazaq Handığınıñ bwrınğı zañ-jarğılarına negizdelip «tört bi töre zañı» jasaladı.
Cin' imperiyası sırttay ielenip alman-salıq jinağanı bolmasa, eldiñ işki isterine aralaspaydı, el işindegi mänsaptar men dau-şarlardı elbasıları özderi şeşip otıradı.
Kögeday wrpaqtarınıñ äreketi
1864 jılı Ajı töre 1000 otbasımen Zaysannan aua köşip, sauırğa ordasın tigedi. Sol jılı «Qızılayaq şapqınşılığı» bastaladı.
1836 jılı tınımsız şığısqa ilgerilegen qazaqtardı toqtatu üşin dörbitter 3 mıñ äskermen Ör Altayğa şabuıl jasap, Begen baydıñ auılın şauıp, 30 otau, 170 tütindi baylap äketedi. Altay eli olarğa qarsı attanadı, qaşa soğısqan dörbitter İzğwttı batırdı öltiredi, bwl oqiğa el esinde «Begen şabılğan qara señgir» nemese «Sayın noyan şapqan» degan atpen qaladı.
Osı oqiğadan keyin Ajınıñ jarlığımen Jarqınbay qol bastap qarsı attanadı. Osı soğıstan keyrın mekendegen kerey ruları şığısqa ürkin köşe bastaydı. Altaydağı elden de basqa jaqtarğa qonıs audaru beleñ bere bastaydı, mısalı 1868-1880 jıldarı Tarbağataydıñ Maylı-Jayır taularına 1000-nan asa tütin köşip baradı. Qobdağa qaray 1000-nan asa otbası qonıs audaradı. 1867-1868 jıldarı qızılayaqtar Altay eline şabuıl jasaydı, olar Buırşındağı Qwlanbay auıldarın, onan Ertisti örlep esin Ör Altay twtasımen qazaqtardıñ qolına köşedi.
1864 jıldan keyin Şığıs Qazaqstannıñ audandaağası, qazıbek, şıbarayğır, elgeldi ruların şabadı. Olarğa qarsı Köbeş batır, Dalay mergen, Sıdıqay batır, Twrım batırlar attanadı, olar qızılayaqtardı qan-josa etip qırğındap, Qobdağa asırıp tastaydı.
1877 jılı Ajı ölip ornına wlı Qasımhan otıradı, ol öte juas boladı, Altayğa Şağan Kegen attı wlıq kelip, elge salınatın salıqtı arttıradı. 1883 jılı Şıñjañ ölke bolıp qwrıladı. Osı jılı Böke batır bastağan 1000-nan astam otbası Boğdağa köşedi. Sonımen birge 1000-nan astam otbası Zaysannan Jemeneyge köşip keledi de, abaq kereyden Zaysanda bir bolıs el ğana qaladı.
Al kezinde Er Jänibekten beri Qalbanıñ oñtüstigindegi Şwbartaudı mekendegen kereyler de sol jerde tüpkilikti qonıstanıp qaladı. Osılayşa Kögeday ordasınıñ territoriyası Qazaqstan şekarasınan sırtqa ısırıladı, bwl sol zamandağı eki iri imperiyanıñ jer bölisiniñ zardabı edi. 1870 jıldarı İle generalı Altayğa 500 äskermen jwn ğaldaydı jiberedi. 1890 jıldan bastap Qasımhannıñ wlı Jeñishan güñ boladı.
1887 jıldan 1902 jılğa deyin Altaydı Tarbağatay aymağı arqılı basqaradı, bwğan Altay qazaqtarı narazı boladı, 1902 jılı elbasıları arız berip ortalıq ükimetke deyin joldaydı, ötinişteri orındalıp Altay qaytadan Pekinge töte qaraytın boladı.
1883 jıldan 1906 jılğa deyin Altaydağı eldiñ jarımı Erenqabırğa, Boğda, Barköl, Qobda siyaqtı jerlerge auadı, bastı sebep sanı ösken el üşin keñ jayılımdıq jer kerek edi. Kögeday wrpağı auıp barğan elmende birge ketip sol barğan jerine bilik jürgizdi, mısalı Maylı-Jayırda Mamırbek, Erenqabırğada Satarhan, Qobdada Qojamjar töre bilik jürgizedi.
1880 jıldarı Jwrtbay Qıran özeni boyında mektep aşadı, bwl keyingi «Abaqiya» mektebine aynaladı. 1904 jılı Mämi beysi medrese saldıradı, 1910 jıldardan bastap jañaşa mektepter aşıla bastaydı. 1920 jıldardan bastap bwl mektepterde «Ahmet Baytwrsın emlesi» qoldanıla bastaydı. 1933 jılı Şäriphan Kögedaevtiñ twsında Altay betinde jalpı bettik mektepter aşılıp oquşı sanı 6200-ge jetedi, Altayda «Erikti Altay» gazeti şığadı. 1936 jılı «Jaña Altay» jurnalı şığadı.
Altaydağı alasapıran
1912 jılı Mänjou Cin' imperiyası qwlap ornına Qıtay respublikası qwrıladı, onıñ twñğış qwrıltayına Altaydan uäkil bolıp Baymolla men Zäkariya barıp qatınasadı, Pekin Jeñishannıñ wlı Älenge «uañ» (han) lauazımın beredi.
1919 jılı Altay aymağınıñ ortalıqqa töte qaraytın statusın joyıp, Şıñjañ proviciyasına biriktiredi.
1921 jılı Reseyden Bakiç bastağan aq orıstar Altaydı basıp alıp, elge auır lañ saladı.
Zuqa batırdıñ bası ilingen Altay qalasındağı qara köpir
1921-1928 jıldar arasında Altayda Qıtay biligi ornap audan qalaşıqtarı salına bastaydı, ozbır ükimetke qarsı şıqqan qazaqtar Zuqa batırdıñ aynalasına toptaladı, sonımen Altayda Zuqa qozğalısı Barlıqqa kelip 1928 jılı batırdı qastandıqpen öltirgenge deyin jalğasadı.
1933 jılı Şıñjañda sayasi özgeris tuıp, Şıñ Şısay bilikke kelip, kommunistik sayasat jürgizedi, 10000-nan asa sovet äskerin kirgizedi. Altayda Älen uañ men onıñ inisi Şäriphan Kögedaev äkimşilik bilik jürgizedi, Şäriphan basqarğan altı jılda Altayda öte köp jwmıstar atqarılıp Altaydıñ bet-beynesi özgere bastaydı. 1938 jılı Barköldegi qazaqtar ükimetke qarsı köterilis jasap, şığıstağı ölkelerge aua köşedi, bwnıñ artı Tibet asqan köşke wlasadı. 1939 jılı Köktoğay audanındağı dinbası ğwlama Aqıt qajı bastap qolğa alınadı, Şäriphannan tartıp mıñdağan adam türmege qamaladı, bwğan qarsı 1940 jılı Esimhan-Irıshan bastağan köterilis bwrq ete tüsedi. Neşe mıñğa jetken köterilisşilerdi jeñe almağan soñ ükimet ötirik bitim jasaydı. 1941 jılı el Halel täyjiniñ bastauında qayta köteriledi, biraq bwl jolı sätsizdikpen ayaqtalıp, köptegen el basıları qolğa alınadı.
Osı köterilisti Ospan batır jalğastırıp, 1944 jılı Ör Altaydı alıp «Altay qazaqtarı töñkeristik ükimetin» qwradı. 1945 jıldıñ soñına deyin Altaydıñ 90% jerin azat etedi. Älenniñ ornına Zäkihan uañ boladı. 1945 jılı Altay ŞTR-dıñ bir aymağına aynaladı, 1946 jıldıñ soñında Ospan batır ŞTR-ğa qarsı soğısın bastap, 1947 jılı Bäytikke şeginedi.
Ospan batır
1949 jılı Qıtay kommunisteriniñ 100 mıñ äskeri Şıñjañğa kiredi, ŞTR-niñ satqın, ükimeti Sovet Odağınıñ pärmenimen Qıtayğa qosıladı, bwrınğı bilik tüzi küşinen qaldırıladı. Osılayşa Kögeday ordasınıñ tarihı sonau1206 jıldan beri jalğasıp kele jatqan Şıñğıshan äuletteriniñ biligimen tübegeyli ayaqtaladı.
Fotosuretterdi tüsirgen Zañğar KÄRİMHAN.
Avtor: Erzat KÄRİBAY
e-history.kz
https://e-history.kz/kz/publications/view/kogedai_ordasi__5061
Pikir qaldıru