SMAĞWL SÄDUAQASWLI – BELGİLİ MEMLEKET JÄNE KÖRNEKTİ QOĞAM QAYRATKERİ
kerey.kz
Smağwl Säduaqaswlı süyeginiñ Astanağa jetkizilui. 2011 jılı
Astanağa körnekti qoğam jäne memleket qayratkeri, belgili ağartuşı, Qazaq
avtonomiyası ağartu salasınıñ ministri, qazaqtıñ wltjandı azamatı, ötken
ğasırdıñ otızınşı jıldarında Mäskeude jwmbaq jağdayda qaytıs bolğan
Smağwl Säduaqaswlınıñ süyegi Qazaqstanğa jetkizildi. Astana äuejayı
Alaş qayratkerleriniñ bügingi wrpaqtarımen tolığıp, elge kelgen Smağwl
Säduaqaswlınıñ süyegin bütindey Qazaq jwrtı bolıp qarsı alğan bolatın.
Bärimizge mälim bolğanday onıñ denesi örtelip, süyegi kişigirim
sauıtqa salınıp, Mäskeudegi Don ziratınıñ aumağına qoyılğan eken.
Şağın ğana patriottar tobınıñ küşimen onıñ süyegi elge jetkiziledi.
Ol soñğı jıldarda Otanına «qayta oralğan» alaş qayratkerleriniñ
alğaşqısı boldı. Onıñ äkesi tört jıldan keyin dañqtı wldıñ äkesi
bolğanı üşin ğana quğın-sürginge wşırağan. Tiri qalğan tuğan-tuıstarı
«halıq jauınıñ tuısı» retinde wzaq jıldar boyı ärdayım qorqınışta,
quğında ömir sürdi. Alaş qayratkeriniñ süyegi qazaq wlttınıñ amanatı
boyınşa Astana qalasındağı «Jastar» şağın audanındağı mwsılman
ziratına jerlendi.
Bilim aluı jäne qalıptasu kezeñi. Smağwl Säduaqaswlı 1900 jılı
Aqmola oblısı, Ombı uezi, Qorğan bolısında düniege kelgen. Kerey
taypasınıñ, Aşamaylı ruınıñ Malay-Baqtıbay tarmağınan şıqqan.
Smağwldıñ ata-babaları Ertis mañındağı Ombı aumağına XIII ğasırdıñ
basında Şıñğıshan äskeriniñ şabuılınan qaşıp mekendegen boldı.
Smağwl bala kezinen bastap bilim aluğa degen qwştarlığı joğarı
bolğan. Alğaşqı sauatın aşqan jergilikti auıl moldası Äbila
Quanışwlı. 1915 jılı halıqtıñ süyikti wlı Ombı oblısındağı Poltava
orıs-qazaq uçilişesin üzdik bağamen tämamdaydı. 1916-1918 jıldarı
Ombı auılşaruaşılıq uçilişesi men Ombı auılşaruaşılıq
institutınıñ kooperativtik fakul'tetinde bilim aladı. 1915-1916 jıldarı
tuğan auılında halıq mwğalimi bolıp jwmıs isteydi. Al 1931 jılı jaña
bilim aluğa degen talpınısı, sol jıldardağı bedeldi oqu ornı Mäskeu
injenerlik transport institutına tüsuine sebepşi boladı.
1917-1918 jıldarı Smağwl Ombıdağı «Qazaq» jastar wyımınıñ oñ
qanatınıñ jetekşisi bola otırıp, Alaş qozğalısı wstanımındağı «Jas
azamat» («Molodoy grajdanin») jastar wyımı basqarmasınıñ hatşısı
bolıp saylanadı.
1918-1920 jıldarı Aqmola oblısı aumağındağı zemstvo
basqarmasınıñ qızmetkeri jäne mwğalimder kursınıñ oqıtuşısı qızmetin
atqarğan. 1920 jılı 20 jasında Resey kommunistik jastar odağınıñ Sibir
bölimşesi byurosı, qazaq-tatar böliminde, Ortalıq Komitettiñ Şığıs
jastarı Odağınıñ müşesi, Resey kommunistik jastar odağınıñ oblıstıq
komissariat hatşısı bolıp qızmet atqarğan.
Ağartuşılıq jäne memlekettik qızmeti. Öziniñ jastığına
qaramastan «Kedey sözi» («Golos bednyaka») Ombı oblıstıq gazetiniñ
redaktorı bolıp saylanadı. Qoğamdıq jwmıstarğa ayırıqşa belsene
aralasuı onı «Wşqın», «Eñbek tuı» gazetteriniñ redkollegiya müşesi
qatarına qosadı. 1920 jılğı Qazaq avtonomiyalıq qwrıltayşılıq s'ezinde
OAK KAKSR Keñesiniñ müşesi, Qaz OAK sayasi hatşısı bolıp saylandı.
Smağwl ömiriniñ soñına deyin qazaq memleketi men onıñ aumaqtıq
twtastığın qorğadı. Ol Qazaqstannıñ işki şekarasındağı barlıq daulı
mäselelerdiñ tolıqtay zerttelip, şeşiluin, qazaqtar men qonıs audaruşı
şarualardıñ aralas ornalasqan jer boyınşa tuındağan şielenisti
jağdayları turalı jii söz qozğap otırdı: «Bärimizge belgili bolğanday,
qazaq jerinde orıs kazaktar otarlau sayasatın jürgizgen uaqıttan beri
qonıs audaruşı şarualar bwl aumaqtı tolığımen jaylamay, jerdiñ
qwnarlısına, özen-kölder men orman şetine qonıstandı. Patşa
ökimeti twsında orıs poselkeleri qazaqtar ornalasqan bolıstardan
şalğay ornalasqan edi. Ol äkimşilik birlikter bügingi künge deyin
saqtalıp otır. Egerde biz ekonomikalıq qağidağa süyenetin bolsaq,
qazaq bolıstarınıñ basım böligin orıstar otırğan qonıstarğa
qosuğa mäjbürmiz. Biraq olardıñ birikken jwmısı qanday bolmaq,
osıdan şığatın nätije qanday boladı, odan közimiz anıq jetip
otırğan joq. Ökinişke oray, bügingi tañda biz halqı aralas ornalasqan
birde bir bolıstı körmey otırmız. Biz osınday täjiribe jasap
köruimiz kerek, sonda ğana damudıñ jaña kezeñine ayaq basamız. Bwl
mäsele öte mañızdı jäne oylanıp barıp şeşim qabıldaudı qajet
etedi» degen.
Ayta keter jayt, Smağwl Säduaqaswlınıñ oy-pikiri Aqmola
oblısınıñ Ombı uezi mısalında tolığımen däleldendi. Qonıs audaruşı
şarualar qazaq bolıstarı ornalasqan aymaqtarğa poselkelerin kirgize
ornalastırğandıqtan, keñes ökimeti twsında jüz mıñdağan qazaq auılınıñ
ortalığı bolmağandıqtan, sovhoz ben kolhozdan tıs jerlerge
ığıstırılğan bolatın. Sondıqtan, 1917 jılı qazaq auıldarınıñ sanı
kürt kemip ketken. Al 1892 jılı ol körsetkiş jüz payız qaazq auıldarın
körsetip twrğan. A. Kuznecov bastağan statistikalıq ekspediciyanıñ
mälimeti boyınşa Ombı uezinde 800-ge juıq qazaq auılı bolğan.
S. Säduaqasov Resey imperiyasınıñ otarlau sayasatın qattı sınadı:
«Qazaq jeri revolyuciyağa deyin otar boldı. Patşa ükimeti
Qazaqstannıñ şikizatın, tabiği baylığın paydalanıp «bos
jerlerdi» qonıs audaruşı kelimsekterge berip, özderiniñ mädeni, dini,
ağartuşılıq ıqpalın jürgizdi».
Smağwl 1921 jılğı äkimşilik-aumaqtıq mejeleu kezinde Sibir
revkomınıñ qwramındağı Semey oblısın Qazaq avtonomiyasına engizu
şaralarına belsene aralasqan. Qazaq jerlerin Resey Federaciyasına
qaraytın Batıs Sibirge qosıp qaytarıp alğısı kelgen Sibir bol'şevikteri
tabandı qarsılıq körsetken. Mine, osınday jağdayda Smağwl Qostanay
oblısınıñ jerin Qazaqstannıñ qwramında qaldıruğa bar küş-jigerin
saldı. Mwnday mısaldar öte köp. Qazaqtıñ bayırğı jerin saqtap qaludağı
Şamadan tıs wltjandılıq qasieti men nieti üşin ol kommunistik partiya
tarapınan qatañ sögis aladı. Al, Aqmola jäne Semey oblıstarınıñ
mäselesine kelgende, ol aşıq türde olardı Sibir revkomınıñ qwramında
qaldıruğa qarsılıq bildirip, ekonomikalıq jağınan qolaysız, tarihi
jağınan qisınsız ekenin aytıp qarsı şıqqan.
Smağwl öz eliniñ şınayı wltjandı azamatı boldı, onıñ öz halqına
degen ıstıq mahabbatı men qwrmetiniñ şeksiz ekendigin: «Qazaqtar ruhani
jağınan öte darınğa bay halıq bolıp keledi. Tiliniñ üni körkem.
Halıq ädebieti joğarı deñgeyde jäne közqarastarınıñ keñdiligimen,
äri ärqilılığımen erekşelenedi. Maqal-mätelderi däl tauıp
aytılğan qısqa ğana oydı bildiredi. Än-küyi erekşe… Qazaqtar
namısqoy, aqıldı, mısqılşıl, jigerli, söylegen sözderi sıpayı äri
qisındı, körkem bolıp keledi. Olar köñildi, şat-şadıman, jwrt
arasında jürudi, äñgime-düken qwrğandı wnatadı» – degen sözderi ayqın
däleldeydi.
1922-1925 jıldarı ol köptegen jauaptı memlekettik qızmetterdi
atqardı: Türkistan OAK-nde KAKSR uäkiletti ökili, Qazaq avtonomiyasınıñ
jer mäselesi jönindegi komissarınıñ orınbasarı, Respublikalıq
Josparlau komissiyasınıñ törağası. 1925-1927 jıldarı Qazaqstandı
ağartu halıq komissariatı, BK(b)P Qazaq ölkelik byurosınıñ müşesi jäne
«Eñbekşi qazaq» gazetiniñ redaktorı (qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti)
qızmetterin atqardı.
Jazuşı jäne publicist retinde. Smağwl Säduaqaswlı keremet
jazuşı retinde de tanıldı. Onıñ «Särsenbek» romanı, «Kümis qoñırau»,
«Külpaş» tärizdi qwndı povesteri men äñgimeleri jäne bağalı tuındıları,
halqımızdıñ twrmısın, ädet-ğwrpın, oy-örisin, arman-mwratın körsete
otırıp, jas qazaq ädebietin bayıtqan mol mwra qaldırdı.
Ol keremet jäne darındı publicist boldı. «Örken» gazetiniñ
redaktorı, «Jas qazaq» jurnalınıñ redkollegiya müşesi, «Qızıl
Qazaqstan» («Krasnıy Kazahstan» – avt.) jurnalınıñ jauaptı hatşısı
qızmetin de atqarğan. Onıñ wşqır qalamınan «Jastardıñ jaña jolı»,
«Qazaqstandağı oqu-ağartu mäseleleri» attı eñbekteri jarıq kördi.
Köterilgen mäseleleriniñ köbisi özektiligin äli künge deyin joğaltpağan.
Smağwl halıqtıq bilim beru jüyesin nığaytu qajettiligi jöninde
qalam tarttı. Onıñ 1919 jılı jazğan «Auıldıñ qajettiligi» attı
maqalasında aytqan oyları uaqıt ötken sayın özektiligin saqtap
keledi: «Halıqtıñ igiligi üşin jwmıs istep jatqan ärbir adam bilimsiz
bolsa, onıñ jaqsı jaqqa qaray talpınuı nätijesiz qwr bosqa –
äureşilik bolar edi. Bilimsiz äri toğışar halıqta tabandı oy da
bolmaydı», – degen bolatın.
1921 jılı Smağwl qoğamdağı birqatar mäselelerdi şeşu üşin,
jastardı qoğamğa paydalı azamat retinde tärbieleu maqsatında belsendi
türde biriguge şaqırdı: «Jastar ne isteu kerek? Olar özdiginen
wyımdasıp, birigu qajet. Bwl wyımdarda jastar özderin bolaşaq ömirge
dayındauı qajet. Dästürdiñ ozığın ala otırıp, oqıp bilip alıp, özin
özi damıtıp otıruı kerek».
1924 jılı «Qızıl Qazaqstan» jurnalınıñ betterinde qazaq
mektepterine arnalğan oqulıqtardıñ baspadan şığuı men qazaq tilindegi
terminderdiñ şığuı mäselelerine toqtaldı.
Äsirese özin-özi tärbieleu men sıni közqarasqa erekşe toqtaladı:
«Adam özin özi tärbieleu kerek. Özine özi sınşı bola bilgen kisi, öz
kemdigin özi köre bilgen kisi köpke basşı boluğa jaraydı. Köptiñ
kemdigin aytıp, oğan ülgi boluğa jaraydı» .
Smağwl jemqorlıqqa üzildi-kesildi qarsı bola otırıp, bilik basında
ädil äri parasattı twlğa boluı turalı: «Bizdiñ mindetimiz neğwrlım
tazalıq, dwrıstıqtı izdeu. Naşardıñ qamın oylaytın tabandı
jastar tuğızuğa tırısu… paraqor, halıqqa tiışsız bireu bolıs
bolğalı twrsa, bizdiñ wyımdağı jastar ondaymen ayanbay küresui kerek»,
– degen bolatın.
Ol ölkede densaulıq saqtau salasınıñ damuına aytarlıqtay üles
qosqan. Medicinalıq bilimi joq halıq emşilerine köñili tolmadı. Dala
qazaqtarınıñ arasında aurudıñ damuınıñ aldın aluğa şara qoldanudıñ
ädisterin körsetti: «Zemstvo barlıq küş jigerin sala otırıp,
densaulığı sır bergen adamdardı ölimnen qwtqarıp qalsa dep
tileymin. Bwl üşin, aldımen auruhanalar men fel'dşerlik punktterdi
orındı paydalana bilu qajet. Ekinşiden, zemstvo halıq arasında
aurulardıñ taraluın aldın alatın jalpı medicina turalı aqparat
beretin qazaq tilinde jalpı halıqqa qoljetimdi kitapşalar men
ünparaqtardı taratuı qajet».
Qayratker küştep wjımdastıru men qoldan jasalğan aşarşılıqqa,
sonımen qatar Qazaqstannıñ şikizat ölkesi retinde ortalıqtı qamtamasız
etui turalı mäselerge aşıq türde qarsılıq körsetkendikten qudalanıp,
quğın-sürginge wşıradı.
Smağwl Säduaqaswlın sayasi quğındau. Smağwl jäne onıñ
mañayındağılar, ortalıqtıñ «Säduaqasovşıldıq» degen atauımen, ölkede
aytarlıqtay oppoziciyalıq küşke aynaldı. Onıñ jaqtastarı bilikten
quılıp, keyinirek közderi joyıldı.
I. Goloşekin bilikke kelgen uaqıtta Smağwl Säduaqaswlı qajetsiz,
ziyandı twlğağa aynaldı: ol 1927-1928 jıldarı Taşkenttegi Qazaq
pedagogikalıq institutında rektor bolıp qızmet etedi. «Bol'şevik»
jurnalınıñ 1928 jılğı №1 sanında jariyalanğan «Wlttar men wlt
ökilderi» attı maqalasında ol, bol'şevikterdiñ şekten tıs öktemdigin
äşkere etti. Onıñ oyınşa, keñes ökimetiniñ daladağı eñ bastı pisip
jetilgen mäsele – jer mäselesin şeşpeuin tilge tiek etti. Aldıñğı buın
ağaları – Alaş qayratkerleri tärizdi 1905 jılı jazılıp, qol qoyılğan
Qarqaralı peticiyasındağı talaptar: Reseyden kelgen qonıs audaruşı
kelimsekterdiñ qazaq jerin otarlauın toqtatudı, jergilikti halıqtıñ öziniñ
ata-qonısına köşip keluin qayta köterdi. Onıñ bwl qadamğa baruğa mäjbür
bolğan sebebi: Resey imperiyası otarlau sayasatın odan äri jürgizip jatqan
bolatın. 1897 jılı jazılğan Jalpıreseylik sanaq nätijesinde Resey
imperiyasınıñ qarauındağı qazaqtıñ bayırğı halqı sanı 80 % qwrasa, al
1959 jılı ol 29%-ğa tüsken.
Smağwldı bilik qoğamdıq-sayasi qızmetten alastattı. Ol 1928-1931
jıldarı KSRO Ğılım Akademiyasınıñ şığıstanu institutında
qatardağı ğılımi qızmetker bola jürip, sonımen qatar Mäskeu injener-
transport institutında oqıdı. 1931-1933 jıldarı Donbass-Mäskeu
temirjol qwrılısında qarapayım injener bolğan.
1933 jılı 16 jeltoqsanda Voronejde resmi mälimetter boyınşa,
jeltoqsan ayınıñ 16-ı küni iş süzeginen Mäskeu auruhanasında jwmbaq
küyde köz jwmadı. Öziniñ zamandastarı, jaqın tuıstarı men alaş
qozğalısı men onıñ ömir jolın zertteuşi ğalım D. Qamzabekwlınıñ
pikirinşe NKVD qızmetkerleri onı ulap öltirgen degen küdik bar. Sebebi S.
Säduaqasov öz otandastarı arasında orasan zor bedelge ie, böten ozbır
äreketke tözbeytin, birbetkey twlğa retinde keñes ökimetine, sonıñ işinde
stalindik totalitarlıq jüyege asa qauip töndiretin jan retindeonıñ közin
qwrtuğa asıqtı.
Tuıstarınıñ tağdırı. Onıñ jaqındarı da «halıq jauı» dep
naqaqtan japa şekken. Onıñ äkesi halıq arasında qwrmetke ie bolğan jan.
Säduaqas molda birtuar wldıñ äkesi bolğanı üşin zañsız wstalıp, 1937
jılğı quğın-sürgin kezinde atılğan. Äyeli Elizaveta Älihanqızı (1903-
1971 jj.) Alaş qozğalısınıñ köşbasşısı Älihan Bökeyhannıñ qızı,
däriger maman, Ekinşi düniejüzilik soğıs ardageri, köp uaqıt boyı
qudalaudan qorqıp Qazaqstanğa kele almağan. Wlı Eskendir soğıs jıldarı
Otandı qorğau jolında qaza bolğan.
Säduaqastıñ anası Mäjiken (1879-1938 jj.) basqa tüsken qayğını
kötere almay, küyeui ölgennen keyin bir jıldan soñ baqilıq bolğan.
Smağwldıñ qarındası Orınbasar (1916-1990 jj.) ömir boyı küdikti retinde
quğında ömir sürgen. Özine tiesili zeynetaqığa da ilinbegen ol Täuelsizdikke
deyin ömir sürdi.
Astanada Smağwl Säduaqaswlına eskertkiş ornatılıp, onıñ esimimen
jaña köşeler men alañdar atalıp, Qazaqstan Respublikası Bilim jäne
ğılım Ministrliginiñ qayratker esimimen stipendiyaları tağayındaladı
degen oydamız. Onıñ esimi wrpaqtar jadında mäñgige saqtalatını eşbir
janğa küdik tudırmasa kerek.
Qabıldinov Ziyabek, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor
Kerey.kz
Pikir qaldıru