Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)
kerey.kz
Bayahmet Jwmabaywlı
Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız.
Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz.
Materiyaldıq derekter
Keñesti arıdan bastauğa tura keledi. Oytkeni oqırman üşin wğınıqtı boluğa ejelgi materiyaldıq derekter ärine qajet. Mümkin, däp basıp ayta almasa da eskeruge, paydalanuğa bolatın tarih jatqandıqtan, bwlayşa toqtaluğa tura keledi.
Halqımızdıñ tarihı qıtay halqınıñ «hannama», «tarihnama» siyaqtı ejelgi tarih bumalarınan anıqtalıp, jwrt jüregine qonımdı zertteulerge ie bolıp otır. Endeşe osı arqılı Iteli ruınıñ payda boluın materiyaldıq derektermen anıqtap körelik.
Äueli Tele, Teli taypasınıñ atımen baylanıstıra zerttegenimiz jön körinedi. Qıtay jazbalarında «Çuänroñ»(犬戎) degen ertedegi eldiñ atı bar. Mwnıñ mağınası – «It teli» degen söz. Bwl taypa eradan 1000 jıl bwrınğı «Jou» patşalığı zamanınan bastap qıtayşa jazbalarğa tüsken. Jaña eradan bwrınğı 771 jılı osı «it teliniñ» «jou»( 周) patşalığı jerine basıp kirgeni jaylı derekter bar. «Bwl el batıs jaqta keñ dalada arlı-berli köşip-qonıp jüredi, mal şaruaşılığımen şwğıldanadı, Añ-qws atıp jeydi, itke tabınadı, öte jauız keledi, Eldi tonağanda şiebörişe şabadı. Ğwndardıñ bir tarmağına jatadı, ğwn işinde küşti ru. Adamı da, jeri de köp. Äsirese aq it pen aq qasqırğa ölerdey tabınadı.» degen derekterdi ayta kelip, «bwl Iteli öz işinen on eki ruğa bölinedi» dep sol kezdegi jer atımen baylanıstı on eki rudıñ atın ataydı. Bwl ru attarınıñ artına tügel «犬» (it) sözi jalğanğan. Al «tañ»( 唐) handığı zamanına kelgende bwl Iteli tağı da auızğa alınadı da: «qırılıp bitbegen, tütin sanı şamamen 600 mıñnan asadı» delinse, tağı birde: «Iteli üysindermen tübi bir el» deydi. Biz bwl derekterden ğwn jäne türik taypalarında itti tötem etken el bolğanın, olar tötemine qaray «Iteli» atanğanın köre alamız. «jou» patşalığı zamanınan 1500 jıl keyingi «tañ» patşalığı zamanı türikter tarih sahnasına şıqqan zaman. Ol kezde Iteli türikterdiñ bir tarmağı bolğan delinedi. «nürilah» degen şığarmadan Qaharman Mwqanwlı qatıstı derekterden sitat ala kelip: «Iteli men iteñmen kökböri töteminen payda bolğan» degen derekti ayta kelip: «bwl erte zamanğı kök börini tötem twtqan ğwn, türik taypalarınıñ bügingi qazaq işine siñgen twqımı ekenin bildiredi» deydi.
Qıtaydıñ «tañnama», «hannama» jazbalarnda: «ğwndar jauıngerlerin böri dep ataydı, olar börini täñir dep senetindikten jalaularına böriniñ bas suretin saladı» degen derekter kezdesedi. Sonımen qatar «türikter böriden tuğan on küşikten tuğan» dep on oq büdün elin aytsa, türikter sol ğwndardıñ wrpağı ekenin de jazğan. Üysin Künbi Eljaudı kök qwrtqa emizip, asırağanı turalı añız jalpığa tanıs. Al, qazaq batırlar jırlarında «börilim meniñ bayrağım, börini kötersem, qozadı meniñ aybarım…» degen jır joldarı aytıladı. «oğıznama» kitabında oğızhan «kökböri wran bolğay» deydi. Bwdan oğızdardıñ wranı «kökböri» ekenin biluge boladı. Mısalı, Oraq Mamay jırında Mamay özin: «kök arlannıñ közimin, öşpendi jaudıñ özimin» deydi. Ol özin kieli tekten sanaydı. Al «Qobılandı jırında» Qobılandınıñ äyeli «Aqqwrtqa» dep ataladı. Bwl wrğaşı böriniñ atı bolıp, osı künge deyin qoldanıladı.
Keyde ru attarınıñ jer attarımen baylanısıp jatatını şındıq. Mısalı edil özini birde «itıl» dep jazılsa, birde «itil» dep jazılğan. Edil özeniniñ boyında «itıl» attı qala da bolğan. Mwnı türik taypaları twrğızğan. Keyin türli halıqtar aralas qonıstanğan.
«Qazaq sovet enciklopediyasınıñ» №3 kitabında «Edil özenin orıstar Olga dep ataydı, türik tildes halıqtar Itıl nemese Edil dep atağan» dese. Osı kitaptıñ 280 betinde: «Mahmwt Qaşqaridıñ eñbekterinde Itilik degen türik taypasınıñ qıruar iti bolğan. Sondıqtan olardı eşkim jeñe almağan. Osı taypanıñ türik tilinde söylegeni anıq» dep derek beredi. Al endi «oğıznama» jırında da «itıl» degen jer atı aytıladı. Söytip «itıl», «itil», «edik», «itilik» degen sözder wqsas bir atau ekeni öz-özinen bilinip twr.
Tağı da orıs derekterinde orısşa bwl taypanıñ «imek», «yanmu» dep tarihqa tüskenin, bwlardıñ 652 jılı Ertis alabın mekendegeni, tütin sanı 50mıñday türik taypası ekeni aytıladı. Bwl «qıtay» jazbalarındağı aytılımdarğa da säykesedi. Bwl derektemeler «Qazaq Sovet enciklopediasınıñ» i äripti böliminde berilgen.
Iteli ruınıñ arğı tegi «teli»(铁勒) taypasınıñ tarihımen tığız qatısıp jatqanın bayqay alamız. «qıtay» jazbalarında «teli» taypası türikterdiñ bir taypası, ejelgi ğwndardıñ wrpağı retinde qoldanılğanın da aytadı. «süy»( 隋) patşalığı kezinde teleler öz işinen 9 taypağa bölinetini aytıladı. Biraq rular atı tolıq jazılmağan. Atalğan tele rularınıñ işinde «Baylau» ruınıñ jäne «Huygı» (回纥) ruınıñ atı bar. Osı «Huygı» ruın «Qoylau» dep biluge boladı. Bwl taypa «Huygu» dep te jazılğan. Bwl «Qoylau» degenge däl keledi. Osı derekte «Teli» taypasınıñ «Qolau» ruı 630 jılı wlken handıq orınğa şıqqandığı aytılsa, qazaq şejiresi Itelini qoylaudan taratadı. Ertede Qoylau men Baylaudıñ ekeui de Teli ruı atalğanı dausız. Qazaq şejirelerinde Qoylau men Baylaudı bir adamnıñ balası etip körsetedi. Mine bwl qıtay jazbalarındağı Qoylau men Baylaudı Teli ruı dep atağanımen qabısıp twr. Sondıqtan da keyin kele teli atauı tek Iteliniñ atında ğana saqtalıp qalğanı tärizdi. Bwdan Iteli atauınıñ teli taypasımen tığız qatısıp jatqanın, Iteli degenimizdiñ özi teli taypası bolıp şığatının bir qırınan spattaydı.
Teli nemese Tele ruı qıtayşa derekterge «Şıñteli» bolıp ta jazılıptı. Bwl atau «Iteli» degen sözdiñ dıbıstaluına tipti de jaqın. Endeşe biz zerttermender nazarımen qarar bolsaq, bwl jöninde belgili zertteuşi Äbilez Qamızawlınıñ «Älmisaqtan» eñbeginiñ 26 betinde it jayında toqtala kelip: «Irandıqtar itti sak deydi eken. Özderimen köp jaulasqan ğwndardıñ köşpendi taypaların olar kemsitip «saq» dep atağan söz bar» dese, osı kitaptıñ 27 betinde «nege tabınsa, neni tötem twtsa ol kezdegi adamdar sonı şıqqan tegimiz jäne qorğauşı, jarılqauşı iemiz dep bilgen. It-qwsqa tabınu tağılıq zamannıñ basqı kezderinde bastalğan boluı kerek. Bayırğı ru-taypalardıñ keybireuiniñ «Itıl», «Iteli», «Itelmen», «Itemgen» t.b. ataluı da osığan baylanıstı deuge boladı. Sondıqtan Saqtardıñ «Saq» dep ataluın irandıqtardıñ itti solay ataytındığın tüsindirgennen göri bwl ataudıñ irandıqtardıñ sözdik qorında it mağınasında saqtaluınıñ özi ejelgi «saq» taypalarınıñ irandıqtardıñ etnikalıq qwramında bolğandığımen tüsindirgen jön siyaqtı» deydi.
Al, Qadır Jwmaqannıñ Teli taypası jöninde bılay bir sitat keltirgeni bar edi:
«Kültegin» degen 7 ğasırdıñ ayğağı. Bwrın sol 7 ğasırda itke tabınğan tele taypası dep anau mañgi tasta jazulı twr. Sondıqtan Teli taypası tura jañağınday wzaq tarihqa ie.
Moñğwlyanıñ 2009 jılı «dastan» baspasınan şıqqan «Altayım altın besigim» attı kitaptıñ 63 betinde Iteli eli jöninde bılay deydi:
«Tağı bir basqa uäjke jüginsek, Ahmetalınıñ birneşe balası bolğan. Solardıñ bireui Kökbwlaq eken. Iteli ruı sol Kökbwlaqtan taraydı. Kökbwlaqtıñ säbi kezinde anası eki balanı tel qozıday körip emizip ösirgen eken. Arada eki birdey balanı emizgende süt kelmegen soñ eki telige emirenip: «ii, ii, telige ii» dep közine jas aladı. Bwnı körgen auıl adamdarı balalardıñ qamın oylap: «ii, telige ii» dep jalbarınıp, tilek tilegen eken. Osılay Ahmetäliniñ balası Kökbwlaq ösip-erjetedi. Asa aqıldı boladı. Kökbwlaqtıñ el bastağan kezi eken. Sodan «bayağıda şeşesiniñ omırauına toymaytın teliler qayda? Sondağı özimizdiñ: «ii, ii, telige ii» dep teligen wlımız osı Kökbwlaq emes pe?» degendi estigenderdiñ köñili könşip: «bwl bayağıdağı iiteliniñ auılı eken ğoy» dep, sodan «ii, ii, teli» atanğan eken» degen añız aytıladı.
Tarihi derekterdi tereñirek zerttegen key pikirlerge jüginer bolsaq ta «Sauır» atauı moñğwlar bwl jaqqa kelgen 13 ğasırdan köp bwrın qalıptasqan. Sauırdı 6 ğasırdıñ özinde türki tektes Teli taypası meken etken, sodan teli atauı Iteli ruınıñ atında saqtalğan» degen eken Jaysañ öñiriniñ tarihi kitabında.
Mine, bwnıñ bäri tarih. Ärine, oqırman sanasında bolatın qazınalı tarihtarımız. Dese de erekşe este bolar: Şejire halqımızdıñ ruhani qwndılığı. Sebebi atatekti Evropa elinde eñ tekti, aqsüyek, inabatti adamdardıñ wrpağına jalğastıratın bolsa, Al, bizdiñ halqımızda bwl wlttıq dağdığa aynalğan. Sondıqtan da «tegin bilmeu – teksizdik» dep qorta kelip, şejireni barınşa mwqiyat, qanıq saqtay bilgendikten. Qazırğı qazaq şejireleri qwymaqwlaq qariyalarımızdıñ altın keudesinen büginge jetken qwndılıqtarğa ie jauhar dep tanıp, ayalap, äspetteuge haqılımız.
kerey.kz
Pikir qaldıru