Jahan jañalıqtarı Köz qaras Sayasat
DAUDIÑ BASI DAEŞ-ten 2
kerey.kz
Esteriñizde bolsa ötken jıldıñ qazan ayında atalmış taqırıp ayasında alğaşqı postımdı jariyalağan edim. Odan beri bir jıldıñ köleminde aymaqtıq strategiyalıq sayasatta köp özgerister tübegeyli orın alıp jatır…
Siriya aumağındağı DAEŞ-tiñ negizgi qarulı küşteri däl bügingi uaqıtta Auğanıstan aymağına toptalıp bolıp qaldı desek te boladı. Siriyadağı DAEŞ küşi soñğı kezderi älsiredi de, negizgi qarulı toptar Ortalıq Aziyanı betke alıp Auğan topırağına ağılıp kete bardı. DAEŞ-tiñ Siriya aumağındağı osı bir ölara älsiz twsın jiti baqılap otırğan Qazaqstan “Jusan” jobasın wyımdastıra qoydı da öñirdegi qandastarımızdı elge äkelip aldı. Biraq, mınanı anıq biluimiz kerek, öñirdegi sayasi oyın bwnımen bitken joq, öñirdegi sayasi oyın endi bastaluı bek mümkin…
2017′den beri Siriya aumağınan jäne älemniñ basqa da aymaqtarınan Auğan topırağına toptalğan DAEŞ küşteriniñ wzın sanı on mıñ dep boljanuda. Olar Auğanıstandağı jergilikti dini küştermen birigu procsessin ötkizip jatır. Auğanıstan aymağı Siriyaday emes taulı, kürdeli etnikalıq toptarğa tolı aymaq. Şabuılğa qolaysız, qorğanuğa ıñğaylı, ıqtasın aymaq. 
Auğanıstanğa toptalıp jatqan DAEŞ küşteri naqtı neni közdeui mümkin? Bwnı olardıñ aldağı sayasi belsendi äreketinen twspaldauğa boladı… Öz basım mınaday üş türli boljau aytamın:
Birinşisi, DAEŞ-tiñ negizgi közdeytin aymağı- qıtaydıñ şıñjañ regionı. Öytkeni, Auğan aumağına jinalğan negizgi sayasi küşter Şıñjañ aymağımen köbirek ilik-şatıs boluğa tırısuda. Aymaqtağı jergilikti halıqtıñ qıtay sayasatına degen işki qınjılı sırtqı küşterdiñ de bastı nısanı men nazarına iligude. Osı orayda işki-sırtqı küşterdiñ belsendi qimıldauımen öñirdegi sayasi tärtipti bwzıp, qıtayğa aşıq küres jariyalau. Sonımen qatar qıtaydıñ “keruen jolına” qarauıl qoyıp, jibek keruenderin tonau yağni qıtaydıñ milliyardtağan qarjı salğan “bir jol bir beldeu” jobasınıñ jolın tosıp, qaraqşılıq isteu. Ol üşin Auğan men twtas Ortalıq Aziyada dini fanattar belsendi qareketke köşui tiis. 
Ekinşisi, Ortalıq Aziya bastı nısan boluı bek mümkin. Beldi älemdik derjavalar DAEŞ arqılı Ortalıq Aziyanı qauipti aymaqtarğa aynaldırıp, sol qauipti seyiltu sıltauımen Ortalıq Aziyada jaña şekara, jaña jüye ornatuğa wrınuı mümkin. Bwl Aqş, Qıtay jäne Reseydiñ aymaqtağı müddeler qatınası men qaqtığısına baylanıstı. Siriyağa barğan qıtaylıq DAEŞ küşteriniñ 95%-ı qıtay-tayland şekarası arqılı ötkenin eskersek, Auğandağı DAEŞ küşteriniñ Ortalıq Aziyanı nısan etui äuelde qıtaydıñ müddesine jağadı. Öytkeni, däl qazirgi sätte DAEŞ äskeri qarulı küşerine betpe-bet tötep beretin äskeri qorğanıs Ortalıq Aziya elderinde äli jasaqtalıp bolğan joq. Keşegi Arıs oqiğası sonıñ jüz bir mısalı jäne anıq körinisi… Bwnday dayındıqsız jüru qıtaymen qauipsizdik salası boyınşa dialogqa baruğa mäjbürleydi, yağni biz öñirdiñ qauipsizdigi üşin qıtaydıñ äskeri küşine süyenuimiz mümkin. Qıtay birinşiden “sauda keruenderiniñ” amandığı üşin, ekinşiden ortalıq aziyanıñ qauipsizdigi üşin qorğanıs küşterin, äskeri bazasın äkelui mümkin. Biraq bwl birinşi kezekte Resey men Aqş-qa wnamaydı. Aqş pen Resey jeke-jeke sayasi proektiler jobalap, qıtay men DAEŞ küşteriniñ Auğan aumağınan tıs öñirde qimıldauın birde tejep, birde qolpaştap otıruı mümkin. Bwnıñ nätijesi Ortalıq Aziyada jaña sayasi küşterdiñ belsendi poziciyasın qalıptauı mümkin yağni bilikke Reseyşil küşter, Batısşıl (Aqş da bar) küşter, Qıtayşıl küşter jäne Islamist küşter belsendi aralasıp sayasi küres astırtın jürui mümkin. Osınday uaqıtta belgisizden payda bolğan sayasi “twlğalar” köp boy körsetui ıqtimal. Aqş-Qıtay arasındağı sauda qatınasınıñ naşarlauı jäne qıtaydıñ teñiz aymaqtardağı sauda jolınıñ tarıluı, Aqş-tıñ qıtaydı teñiz aylağı arqılı posttarmen qorşauı qıtaydıñ teñiz aymağındağı ekonomikalıq küşiniñ Ortalıq Aziyağa qaray sırğıtuğa bastı sebep boluda. Sondıqtan Ortalıq Aziya elderi qalasaq ta, qalamasaq ta qıtay ekonomikasımen äbiger bolamız. Eger, Auğan aumağındağı DAEŞ küşteri Ortalıq Aziyanı közdese ol qıtaydıñ oñ jambasına keldi dey ber. Onda qıtay-tayland şekarası arqılı Siriyağa ketip äbden ısılğan qarulı küşter Auğan jerinde qıtaydıñ kökten tilegen orayın derden tauıp bergen boladı. 
Üşinşisi, DAEŞ qarulı küşteri Auğan jeriniñ özinde qareket etui mümkin. YAğni Auğan elin “ekinşi siriyağa” aynaldırıp aymaqtağı derjavalardıñ sayasi tepe-teñdigin dağdarısqa wşıratu ıqtimal. Bwl äueli qıtayğa sosın Ortalıq Aziya men reseyge tiimsiz. Qıtay Auğandağı DAEŞ-tiñ özine ıqpal etuin tosu üşin şıñjañ aymağın odan arı jiti baqılauğa ala beredi. Qauipsizdik qorğanıstarı odan arı arttırıladı. Bwnıñ soñı şıñjañ regionın “qıtaydağı auğanıstanğa” aynaldırıp jiberui mümkin. Biraq, bwnıñ tağı bir wşı şıñjañ regionındağı qıtaydıñ demografiyalıq sanın (ösimin) azaytıp jiberui de mümkin. İşki qıtaydan qarulı küşter şıñjañ regionına mıñdap kelgenimen, şıñjañ regionın tastap işki qıtayğa ağılğan jergilikti qıtaylıqtardıñ sanı jüz mıñdap köbeyui mümkin.
Qoş, ne kerek! Üş boljamnıñ üşeui de Ortalıq Aziya elderine tiimsiz. Meyli qanday boljau twspaldasaq ta soñında köbirek zardap şegetini Ortalıq Aziya elderi bolmaq. Endi, qaytpek kerek? Birinşiden, qıtaydı jäne şıñjañ aymağın jiti zertteuge aluımız kerek. Aymaqtardağı strategiyalı zertteulerde jaña közqaras, jaña tanım ortanuımız kerek. Pikir men tanım qalıptauda käsibi mamandardıñ analitikasına köbirek jüginuimiz kerek. Ekinşiden, Auğan aymağın jiti qadağalauğa aluımız tiis. Bwl aymaqtardağı dini, mädeni ham sayasi jañalıqtardı aptalap sarapqa saluımız tiis. Ordw, Poştun jäne Parsı tilderin jaqsı meñgergen käsibi mamandardı jarıqqa şığaruımız kerek. Auğandağı soñğı jañalıqtardı jıldam saraptap otıruımız kerek. Üşinşiden, Ortalıq Aziya elderiniñ ortaq äskeri qorğanıs küşterin wyımdastıruımız kerek. Ortalıq Aziya elderiniñ ortaq armiyası qwrılsa tipten qwba qwp bolmaq. Bwl DAEŞ qarulı küşteriniñ Ortalıq Aziyağa qauip töndiruin tosadı, kelesi bir jağı qıtay äskeri küşine swranıs bolmaydı.
Osınday ölara kezeñde Qazaq biligine memleketşil twlğalardıñ köbirek kelgeni dwrıs.
kerey.kz
Pikir qaldıru