Жапонияға жазылған хат

Japoniyağa jazılğan hat

| May 1, 2020

Bwl kisiniñ atı Maqmwt Mwhidi. Şıñjañ ölkesiniñ Twrpan aymağında tuğan. Ağayındı tört Mwhidi bolıptı. Ağası Maqswt Mwhidi jañaşıl ziyalı kisi. Twrpanda jädittik bağıtta ağartuşılıqpen aynalısqan. Maqmwt bala kezinde ağası aşqan jädittik jüyemen bilip alıptı, keyin sauda baylanısımen Ürimji, Şäueşek, Semey, Taşken jäne Mäskeu, Peterbur qalaların aralaptı. 20- ğasır basındağı Alaş qozğalısı men Türkistandıq qozğalıs köp ıqpal etse kerek, keyin Twrpanğa kelgen bette wlttıq ruhani qwndılıqtardıñ jandanuına barınşa eñbek etipti. Soñıra 1931- jılı Qojaniyaz köterilisine belsendi atsalısıp, köterilistiñ Twrpandağı wlt liderine aynaldı. Dwñğan Ma Jungin armiyası men Qojaniyaz arası bülingen soñ öz äskerin bastap Atı Şaharğa attanğan jäne Qaşqar qalasında qwrılğan wlttıq respubilikanıñ bas qomandanı bolğan. Qojaniyaz ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaymen ekijaqtı kelsim jasap koaliciyalıq ükimettiñ törağa orınbasarı bolğan soñ Maqmwt ta öz armiyasın bastap Dihuada (Ürimjide) jaña ükimetti qabıldağan. Ekijaqtı kelsim negizinde bwrınğı Qwmıl, Twrpan köterilisşi armiyası jaña diviziya bolıp qayta qwrıldı, Maqmwt diviziyanıñ bas qomandanı boldı. Bwl 1934- jıl edi.

Ölkelik koalicyalıq ükimettiñ köbesi 1937- jıldan bastap sögile bastadı. Ölkedegi wlt ziyalıları birinen soñ biri repressiyağa wşıradı. Maqmwt Mwhidi sol jılı (1937- j) otbasın alıp bir jolda Ündistanğa emigraciyağa ketti. Ündistanda tiyanaq taba almay Japoniya, Tokioğa ketti. 1944- jılı Pekinge keldi, arada köp wzamay Pekinde qaytıs boldı. Süyegi Pekinniñ mwsılmandar birşama köp twratın Uigungsun'de (魏公村) jerlengen. Ağılşın derekterinde qıtaydıñ Şi' An' (西安) qalasında qaytıs boldı dep aytıladı.

Japon ükimetine jazılğan hat 27- naurız, 1940- jılı jazılğan. Hattağı jazudı keyin transkripciyalap mazmwnına soñıra toqtalayın.

Ana jılı Qıtay qazaqtarınıñ Japoniyamen baylanısı turalı postımda bayandap ketip edim, Maqmwt Äpendiniñ 1940- jılı Japoniyağa hat joldauınıñ tarihi sebebi mınau: Sol kezde Japoniyada Manjur, Moñğol jäne Türki halıqtarına baylanıstı üş ülken qwpiya joba boldı. Bwnıñ äuelgisi orındalıp 1932- jılı Manjurlar uaqıtşa täuelsiz respubilikasın jariyaladı. Kezek Moñğol men Türkilerde edi. Osı maqsatpen Moñğol jäne Türki dalasına ğılmi ekspediciya jiberdi, ekspediciya qwramında ükimet agentteri men barlauşı toptar da boldı. Olar Moñğoliya men Şıñjañ ölkesiniñ oñtüstigi men soltüstigin qwpiya şarlap şıqtı. Keyin Japondar europada jürgen Osman swltanı Ekinşi Äbdülhamittiñ nemeresi Şahzada Äbdikerim Äpendini Tokioğa aldırıp onı Şığıs Türkistannıñ sayasi lideri retinde paydalanbaqşı boldı. Hat osınday qım-quıt oqiğalar birinen soñ biri tuındap Qıtay-Japon, Qıtay-Sovet jäne Japon-Sovet qatınastarı jaña kezeñge köterilip jatqan twsında jazıldı.

Şıñjañ ölkesiniñ tarihın zertteu Qazaqstan üşin öte mañızdı sanalmaq. Şıñjañ Qazaqstan-Qıtay arasındağı mañızdı aymaq. Osı aymaqtıñ ötken ğasır basındağı sayasi, mädeni tarihı ünemi bastı nazarımızda boluı kerek. Bwl aymaqtar arasındağı diplomatiyalıq qatınastarğa oñ septigin tigizedi.

Derekköz: Japoniya memleket mwrağatınıñ aziya elderine qatıstı sirek qwjattar bölimi men Wyğır ğılım-akademiyasınıñ mamandarı jağınan alındı.

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında