Жапонияға жазылған хат

Japoniyağa jazılğan hat

| May 1, 2020

Bwl kisiniñ atı Maqmwt Mwhidi. Şıñjañ ölkesiniñ Twrpan aymağında tuğan. Ağayındı tört Mwhidi bolıptı. Ağası Maqswt Mwhidi jañaşıl ziyalı kisi. Twrpanda jädittik bağıtta ağartuşılıqpen aynalısqan. Maqmwt bala kezinde ağası aşqan jädittik jüyemen bilip alıptı, keyin sauda baylanısımen Ürimji, Şäueşek, Semey, Taşken jäne Mäskeu, Peterbur qalaların aralaptı. 20- ğasır basındağı Alaş qozğalısı men Türkistandıq qozğalıs köp ıqpal etse kerek, keyin Twrpanğa kelgen bette wlttıq ruhani qwndılıqtardıñ jandanuına barınşa eñbek etipti. Soñıra 1931- jılı Qojaniyaz köterilisine belsendi atsalısıp, köterilistiñ Twrpandağı wlt liderine aynaldı. Dwñğan Ma Jungin armiyası men Qojaniyaz arası bülingen soñ öz äskerin bastap Atı Şaharğa attanğan jäne Qaşqar qalasında qwrılğan wlttıq respubilikanıñ bas qomandanı bolğan. Qojaniyaz ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaymen ekijaqtı kelsim jasap koaliciyalıq ükimettiñ törağa orınbasarı bolğan soñ Maqmwt ta öz armiyasın bastap Dihuada (Ürimjide) jaña ükimetti qabıldağan. Ekijaqtı kelsim negizinde bwrınğı Qwmıl, Twrpan köterilisşi armiyası jaña diviziya bolıp qayta qwrıldı, Maqmwt diviziyanıñ bas qomandanı boldı. Bwl 1934- jıl edi.

Ölkelik koalicyalıq ükimettiñ köbesi 1937- jıldan bastap sögile bastadı. Ölkedegi wlt ziyalıları birinen soñ biri repressiyağa wşıradı. Maqmwt Mwhidi sol jılı (1937- j) otbasın alıp bir jolda Ündistanğa emigraciyağa ketti. Ündistanda tiyanaq taba almay Japoniya, Tokioğa ketti. 1944- jılı Pekinge keldi, arada köp wzamay Pekinde qaytıs boldı. Süyegi Pekinniñ mwsılmandar birşama köp twratın Uigungsun'de (魏公村) jerlengen. Ağılşın derekterinde qıtaydıñ Şi' An' (西安) qalasında qaytıs boldı dep aytıladı.

Japon ükimetine jazılğan hat 27- naurız, 1940- jılı jazılğan. Hattağı jazudı keyin transkripciyalap mazmwnına soñıra toqtalayın.

Ana jılı Qıtay qazaqtarınıñ Japoniyamen baylanısı turalı postımda bayandap ketip edim, Maqmwt Äpendiniñ 1940- jılı Japoniyağa hat joldauınıñ tarihi sebebi mınau: Sol kezde Japoniyada Manjur, Moñğol jäne Türki halıqtarına baylanıstı üş ülken qwpiya joba boldı. Bwnıñ äuelgisi orındalıp 1932- jılı Manjurlar uaqıtşa täuelsiz respubilikasın jariyaladı. Kezek Moñğol men Türkilerde edi. Osı maqsatpen Moñğol jäne Türki dalasına ğılmi ekspediciya jiberdi, ekspediciya qwramında ükimet agentteri men barlauşı toptar da boldı. Olar Moñğoliya men Şıñjañ ölkesiniñ oñtüstigi men soltüstigin qwpiya şarlap şıqtı. Keyin Japondar europada jürgen Osman swltanı Ekinşi Äbdülhamittiñ nemeresi Şahzada Äbdikerim Äpendini Tokioğa aldırıp onı Şığıs Türkistannıñ sayasi lideri retinde paydalanbaqşı boldı. Hat osınday qım-quıt oqiğalar birinen soñ biri tuındap Qıtay-Japon, Qıtay-Sovet jäne Japon-Sovet qatınastarı jaña kezeñge köterilip jatqan twsında jazıldı.

Şıñjañ ölkesiniñ tarihın zertteu Qazaqstan üşin öte mañızdı sanalmaq. Şıñjañ Qazaqstan-Qıtay arasındağı mañızdı aymaq. Osı aymaqtıñ ötken ğasır basındağı sayasi, mädeni tarihı ünemi bastı nazarımızda boluı kerek. Bwl aymaqtar arasındağı diplomatiyalıq qatınastarğa oñ septigin tigizedi.

Derekköz: Japoniya memleket mwrağatınıñ aziya elderine qatıstı sirek qwjattar bölimi men Wyğır ğılım-akademiyasınıñ mamandarı jağınan alındı.

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana