Japoniyağa jazılğan hat
kerey.kz
Bwl kisiniñ atı Maqmwt Mwhidi. Şıñjañ ölkesiniñ Twrpan aymağında tuğan. Ağayındı tört Mwhidi bolıptı. Ağası Maqswt Mwhidi jañaşıl ziyalı kisi. Twrpanda jädittik bağıtta ağartuşılıqpen aynalısqan. Maqmwt bala kezinde ağası aşqan jädittik jüyemen bilip alıptı, keyin sauda baylanısımen Ürimji, Şäueşek, Semey, Taşken jäne Mäskeu, Peterbur qalaların aralaptı. 20- ğasır basındağı Alaş qozğalısı men Türkistandıq qozğalıs köp ıqpal etse kerek, keyin Twrpanğa kelgen bette wlttıq ruhani qwndılıqtardıñ jandanuına barınşa eñbek etipti. Soñıra 1931- jılı Qojaniyaz köterilisine belsendi atsalısıp, köterilistiñ Twrpandağı wlt liderine aynaldı. Dwñğan Ma Jungin armiyası men Qojaniyaz arası bülingen soñ öz äskerin bastap Atı Şaharğa attanğan jäne Qaşqar qalasında qwrılğan wlttıq respubilikanıñ bas qomandanı bolğan. Qojaniyaz ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaymen ekijaqtı kelsim jasap koaliciyalıq ükimettiñ törağa orınbasarı bolğan soñ Maqmwt ta öz armiyasın bastap Dihuada (Ürimjide) jaña ükimetti qabıldağan. Ekijaqtı kelsim negizinde bwrınğı Qwmıl, Twrpan köterilisşi armiyası jaña diviziya bolıp qayta qwrıldı, Maqmwt diviziyanıñ bas qomandanı boldı. Bwl 1934- jıl edi. 
Ölkelik koalicyalıq ükimettiñ köbesi 1937- jıldan bastap sögile bastadı. Ölkedegi wlt ziyalıları birinen soñ biri repressiyağa wşıradı. Maqmwt Mwhidi sol jılı (1937- j) otbasın alıp bir jolda Ündistanğa emigraciyağa ketti. Ündistanda tiyanaq taba almay Japoniya, Tokioğa ketti. 1944- jılı Pekinge keldi, arada köp wzamay Pekinde qaytıs boldı. Süyegi Pekinniñ mwsılmandar birşama köp twratın Uigungsun'de (魏公村) jerlengen. Ağılşın derekterinde qıtaydıñ Şi' An' (西安) qalasında qaytıs boldı dep aytıladı.
Japon ükimetine jazılğan hat 27- naurız, 1940- jılı jazılğan. Hattağı jazudı keyin transkripciyalap mazmwnına soñıra toqtalayın.
Ana jılı Qıtay qazaqtarınıñ Japoniyamen baylanısı turalı postımda bayandap ketip edim, Maqmwt Äpendiniñ 1940- jılı Japoniyağa hat joldauınıñ tarihi sebebi mınau: Sol kezde Japoniyada Manjur, Moñğol jäne Türki halıqtarına baylanıstı üş ülken qwpiya joba boldı. Bwnıñ äuelgisi orındalıp 1932- jılı Manjurlar uaqıtşa täuelsiz respubilikasın jariyaladı. Kezek Moñğol men Türkilerde edi. Osı maqsatpen Moñğol jäne Türki dalasına ğılmi ekspediciya jiberdi, ekspediciya qwramında ükimet agentteri men barlauşı toptar da boldı. Olar Moñğoliya men Şıñjañ ölkesiniñ oñtüstigi men soltüstigin qwpiya şarlap şıqtı. Keyin Japondar europada jürgen Osman swltanı Ekinşi Äbdülhamittiñ nemeresi Şahzada Äbdikerim Äpendini Tokioğa aldırıp onı Şığıs Türkistannıñ sayasi lideri retinde paydalanbaqşı boldı. Hat osınday qım-quıt oqiğalar birinen soñ biri tuındap Qıtay-Japon, Qıtay-Sovet jäne Japon-Sovet qatınastarı jaña kezeñge köterilip jatqan twsında jazıldı. 
Şıñjañ ölkesiniñ tarihın zertteu Qazaqstan üşin öte mañızdı sanalmaq. Şıñjañ Qazaqstan-Qıtay arasındağı mañızdı aymaq. Osı aymaqtıñ ötken ğasır basındağı sayasi, mädeni tarihı ünemi bastı nazarımızda boluı kerek. Bwl aymaqtar arasındağı diplomatiyalıq qatınastarğa oñ septigin tigizedi.
Derekköz: Japoniya memleket mwrağatınıñ aziya elderine qatıstı sirek qwjattar bölimi men Wyğır ğılım-akademiyasınıñ mamandarı jağınan alındı.
Pikir qaldıru