Жапонияға жазылған хат

Japoniyağa jazılğan hat

| May 1, 2020

Bwl kisiniñ atı Maqmwt Mwhidi. Şıñjañ ölkesiniñ Twrpan aymağında tuğan. Ağayındı tört Mwhidi bolıptı. Ağası Maqswt Mwhidi jañaşıl ziyalı kisi. Twrpanda jädittik bağıtta ağartuşılıqpen aynalısqan. Maqmwt bala kezinde ağası aşqan jädittik jüyemen bilip alıptı, keyin sauda baylanısımen Ürimji, Şäueşek, Semey, Taşken jäne Mäskeu, Peterbur qalaların aralaptı. 20- ğasır basındağı Alaş qozğalısı men Türkistandıq qozğalıs köp ıqpal etse kerek, keyin Twrpanğa kelgen bette wlttıq ruhani qwndılıqtardıñ jandanuına barınşa eñbek etipti. Soñıra 1931- jılı Qojaniyaz köterilisine belsendi atsalısıp, köterilistiñ Twrpandağı wlt liderine aynaldı. Dwñğan Ma Jungin armiyası men Qojaniyaz arası bülingen soñ öz äskerin bastap Atı Şaharğa attanğan jäne Qaşqar qalasında qwrılğan wlttıq respubilikanıñ bas qomandanı bolğan. Qojaniyaz ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaymen ekijaqtı kelsim jasap koaliciyalıq ükimettiñ törağa orınbasarı bolğan soñ Maqmwt ta öz armiyasın bastap Dihuada (Ürimjide) jaña ükimetti qabıldağan. Ekijaqtı kelsim negizinde bwrınğı Qwmıl, Twrpan köterilisşi armiyası jaña diviziya bolıp qayta qwrıldı, Maqmwt diviziyanıñ bas qomandanı boldı. Bwl 1934- jıl edi.

Ölkelik koalicyalıq ükimettiñ köbesi 1937- jıldan bastap sögile bastadı. Ölkedegi wlt ziyalıları birinen soñ biri repressiyağa wşıradı. Maqmwt Mwhidi sol jılı (1937- j) otbasın alıp bir jolda Ündistanğa emigraciyağa ketti. Ündistanda tiyanaq taba almay Japoniya, Tokioğa ketti. 1944- jılı Pekinge keldi, arada köp wzamay Pekinde qaytıs boldı. Süyegi Pekinniñ mwsılmandar birşama köp twratın Uigungsun'de (魏公村) jerlengen. Ağılşın derekterinde qıtaydıñ Şi' An' (西安) qalasında qaytıs boldı dep aytıladı.

Japon ükimetine jazılğan hat 27- naurız, 1940- jılı jazılğan. Hattağı jazudı keyin transkripciyalap mazmwnına soñıra toqtalayın.

Ana jılı Qıtay qazaqtarınıñ Japoniyamen baylanısı turalı postımda bayandap ketip edim, Maqmwt Äpendiniñ 1940- jılı Japoniyağa hat joldauınıñ tarihi sebebi mınau: Sol kezde Japoniyada Manjur, Moñğol jäne Türki halıqtarına baylanıstı üş ülken qwpiya joba boldı. Bwnıñ äuelgisi orındalıp 1932- jılı Manjurlar uaqıtşa täuelsiz respubilikasın jariyaladı. Kezek Moñğol men Türkilerde edi. Osı maqsatpen Moñğol jäne Türki dalasına ğılmi ekspediciya jiberdi, ekspediciya qwramında ükimet agentteri men barlauşı toptar da boldı. Olar Moñğoliya men Şıñjañ ölkesiniñ oñtüstigi men soltüstigin qwpiya şarlap şıqtı. Keyin Japondar europada jürgen Osman swltanı Ekinşi Äbdülhamittiñ nemeresi Şahzada Äbdikerim Äpendini Tokioğa aldırıp onı Şığıs Türkistannıñ sayasi lideri retinde paydalanbaqşı boldı. Hat osınday qım-quıt oqiğalar birinen soñ biri tuındap Qıtay-Japon, Qıtay-Sovet jäne Japon-Sovet qatınastarı jaña kezeñge köterilip jatqan twsında jazıldı.

Şıñjañ ölkesiniñ tarihın zertteu Qazaqstan üşin öte mañızdı sanalmaq. Şıñjañ Qazaqstan-Qıtay arasındağı mañızdı aymaq. Osı aymaqtıñ ötken ğasır basındağı sayasi, mädeni tarihı ünemi bastı nazarımızda boluı kerek. Bwl aymaqtar arasındağı diplomatiyalıq qatınastarğa oñ septigin tigizedi.

Derekköz: Japoniya memleket mwrağatınıñ aziya elderine qatıstı sirek qwjattar bölimi men Wyğır ğılım-akademiyasınıñ mamandarı jağınan alındı.

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,