Жапонияға жазылған хат

| May 1, 2020

Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет губернаторы Шың Шысаймен екіжақты келсім жасап коалициялық үкіметтің төраға орынбасары болған соң Мақмұт та өз армиясын бастап Дихуада (Үрімжіде) жаңа үкіметті қабылдаған. Екіжақты келсім негізінде бұрынғы Құмыл, Тұрпан көтерілісші армиясы жаңа дивизия болып қайта құрылды, Мақмұт дивизияның бас қоманданы болды. Бұл 1934- жыл еді.

Өлкелік коалицялық үкіметтің көбесі 1937- жылдан бастап сөгіле бастады. Өлкедегі ұлт зиялылары бірінен соң бірі репрессияға ұшырады. Мақмұт Мұхиди сол жылы (1937- ж) отбасын алып бір жолда Үндістанға эмиграцияға кетті. Үндістанда тиянақ таба алмай Жапония, Токиоға кетті. 1944- жылы Пекинге келді, арада көп ұзамай Пекинде қайтыс болды. Сүйегі Пекиннің мұсылмандар біршама көп тұратын Уигунгсуньде (魏公村) жерленген. Ағылшын деректерінде қытайдың Шиь Ань (西安) қаласында қайтыс болды деп айтылады.

Жапон үкіметіне жазылған хат 27- наурыз, 1940- жылы жазылған. Хаттағы жазуды кейін транскрипциялап мазмұнына соңыра тоқталайын.

Ана жылы Қытай қазақтарының Жапониямен байланысы туралы постымда баяндап кетіп едім, Мақмұт Әпендінің 1940- жылы Жапонияға хат жолдауының тарихи себебі мынау: Сол кезде Жапонияда Манжур, Моңғол және Түркі халықтарына байланысты үш үлкен құпия жоба болды. Бұның әуелгісі орындалып 1932- жылы Манжурлар уақытша тәуелсіз респубиликасын жариялады. Кезек Моңғол мен Түркілерде еді. Осы мақсатпен Моңғол және Түркі даласына ғылми экспедиция жіберді, экспедиция құрамында үкімет агенттері мен барлаушы топтар да болды. Олар Моңғолия мен Шыңжаң өлкесінің оңтүстігі мен солтүстігін құпия шарлап шықты. Кейін Жапондар еуропада жүрген Осман сұлтаны Екінші Әбдүлхамиттің немересі Шаһзада Әбдікерім Әпендіні Токиоға алдырып оны Шығыс Түркістанның саяси лидері ретінде пайдаланбақшы болды. Хат осындай қым-қуыт оқиғалар бірінен соң бірі туындап Қытай-Жапон, Қытай-Совет және Жапон-Совет қатынастары жаңа кезеңге көтеріліп жатқан тұсында жазылды.

Шыңжаң өлкесінің тарихын зерттеу Қазақстан үшін өте маңызды саналмақ. Шыңжаң Қазақстан-Қытай арасындағы маңызды аймақ. Осы аймақтың өткен ғасыр басындағы саяси, мәдени тарихы үнемі басты назарымызда болуы керек. Бұл аймақтар арасындағы дипломатиялық қатынастарға оң септігін тигізеді.

Дереккөз: Жапония мемлекет мұрағатының азия елдеріне қатысты сирек құжаттар бөлімі мен Ұйғыр ғылым-академиясының мамандары жағынан алынды.

“Төңкеріс жасауға машықтанғандар” кім? Қаңтар құпиясы ашылса, салдары не болады? Депутатпен сұхбат

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаты, заңгер Абзал Құспан Азаттыққа сұхбат беріп отыр. Астана, 26 қазан, 2023 жыл Қаңтарды кім ұйымдастырғанын билік біле ме, білсе неге ашық айтпады? Парламентте неге Қаңтар бойынша тағы тыңдау өтпейді? Президент Тоқаев Қаңтар “төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен” ұйымдастырылды деді. Олар кімдер? Мәжіліс депутаты Абзал Құспан осы сұрақтарға жауап берді Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге
Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды. «Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма. ОСИРИС ЗАҢЫ I Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады. Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті. Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген. Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді. 1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады… …2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды. Үлкен үстелдің басында
Қытай интеллигенциясы қытай иероглифін сынады, қытай тілін емес…

kerey.kz

Қазір әлеуметтік желіде кейбір қазақ зиялыларының қазақ тілін сынаған пікірі тарап жүр. Есіме бір кездері Қытай интеллигенциясының қытай иероглифін сынағаны түсіп кетті. 20- ғасырдың алғашқы ширегінде қытайдың дәстүрлі иероглифтерін сынамаған зиялы кемде кем. *** *** *** “Иероглифтерде заманауи идеялар мен теорияларды жеткізетін сөздік қор жоқ, әрі олар зиянды ойлардың ұясына айналады. Оларды жоюда ұят жоқ” деп жазды 1918 жылы Қытай Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі әрі Жаңа мәдениет қозғалысының жетекші қайраткері Чэнь Дусю (陈独秀). Қытай иероглифін қатты сынаушылардың қатарында тағы да Қытай коммунистік қозғалыстың жетекшілерінің бірі Цюй Цюбай (瞿秋白) де болған. Ол тіпті 1931 жылы “Қытай иероглифтері шын мәнінде әлемдегі ең лас, ең жексұрын әрі ең жиренішті нәрсе. Тіпті ортағасырлық
Елдес Орда, тарихшы: «Түркістан» атауын қолдану – аймақтағы жұмсақ күш позициясын нығайту тәсілі

kerey.kz

Фото ашық дереккөздерден алында Өткен аптада Түркияның ұлттық білім министрлігі мектеп бағдарламасына «Түркістан» деген терминді енгізген еді. Шетел басылымдарының жазуынша, бұл атау енді «Орталық Азия» ұғымының орнына қолданылмақ. Білім министрі Юсуф Текин жаңа атау түркі әлемінің бірлігін қамтамасыз етуге бағытталғанын айтады. Оның сөзінше, үкімет оқу бағдарламасынан империялық мағынасы бар географиялық атауларды алып тастамақшы. Ең қызығы, «Түркістан» аумағына Қазақстаннан бөлек, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан мен Тәжікстан жатады екен. Сондай-ақ кейбір басылымдар бұл терминнің Қытайдың батысында орналасқан Шыңжан өлкесіне қатысы барын да атап өтті. Кейбір ғалымдар «Орталық Азия» термині колониализмнен қалғанын жиі атап жүр. ХХ ғасырдағы әлемдік академиялық ғылымды сол кездегі ірі империялар қалыптастырғандықтан, бүгінде мұндай терминдер мен атаулар халық санасына әбден сіңіп
Тұрсын Жұманбай «Үйсінбай кітабы»

kerey.kz

Бұл Дағандел, Бақанас өлкесінен шыққан би Үйсінбай Жанұзақұлы хақында құрастырылып жазылған кітап. Тың толықтырылған еңбекте болыс Әлдеке Күсенұлы, Дағанделі болысының басшылары мен билерімен қатар Әбдірахман Әлімханұлы Жүнісов сынды айтулы тұлғалар жайлы әңгіме қозғалған. Олардың ел алдындағы еңбектері, билік, кесім – шешімдері, халық аузында қалған қанатты сөздері мен өмір жолдары, ата – тек шежіресі қамтылған. Сонымен қатар мұрағат деректеріндегі мәліметтер келтірілген. Кітапқа есімі енген ерлердің заманы, үзеңгілес серіктері туралы жазылған кей мақалалар, жыр –дастандар, үзінділер енген. Кітап қалың оқырман қауымға арналған. Тұрсын Жұманбай «Үйсінбай кітабы», - Жебе баспасы, Шымкент қаласы.134 бет толық нұсқасын төмендегі сілтеме арқылы оқи аласыз. Үйсінбай кітап kerey.kz