Ädiletsiz sot, sergeldeñge tüsken tağdırlar
kerey.kz
Ötken jıldıñ 10 jeltoqsanında «Arıs qalasın qalpına keltiruge bağıttalğan qarjını qoldı qıldı» degen ayıppen Qızılorda oblısınıñ eks-äkimi Quanışbek Isqaqov pen basqa da azamattardıñ sottalğanı belgili. Sot ükimi şıqqan boyda äleumettik jelilerde tergeudiñ ädil ötpegeni, derekterdiñ bwrmalanğanı turalı qızu talqı jürdi. Keybireuler ükimmen kelispeytinin aytıp, isti bolğandardı qorğap, Memleket basşısı Q.Toqaevtıñ atına, Joğarğı sotqa, Bas prokuraturağa aşıq-hattar jazdı, ündeuler joldadı. Artınşa, täuelsiz aqparat qwraldarında da olardıñ «jaqtım küye, japtım jalanıñ» qwrbanı bolıp otırğanı, atışulı iste küdik tudıratın jayttardıñ köptigi jaylı materialdar jariyalana bastadı. Qorğauşı taraptıñ nanımdı ayğaqtarın eskermey, sıñarjaq qarağan tergeu organı men sot şeşimin «tapsırıs» nätijesi dep qabıldağandar da boldı. Ayta ketken jön, jariyalanıp jatqan maqalalar men pikirler köbine äkim Q.Isqaqovtıñ atımen baylanıstırıluda. Al köpşilik nazardan tıs qaldırğan 6 jıl ükim kesilgen tağı bir adam bar. Ol –Mwrat Imandosov. Kezinde Qızılorda oblısı Qazalı jäne Qarmaqşı audandarınıñ äkimi, oblıstıñ industriyalıq-innovaciyalıq damu basqarmasınıñ basşısı qızmetin atqarğan. 2016-2019 jıldarı QR Prezidenti Äkimşiligi Memlekettik baqılau jäne aumaqtıq-wyımdastıru jwmısı böliminiñ memlekettik inspektorı da bolğan. 2019 jıldıñ säuir ayınan bastap Qızılorda oblısı äkiminiñ orınbasarı atqarıp kelgen. Eger M.Imandosovtıñ aynalasındağı ayğaqtardı saralasaq, mäseleniñ mänisi ayqındalıp, köleñkeli twstarı körinetin sekildi. Sebebi, «jalğan kuälik berip bostandıqta jürgenşe, aqiqatın aytıp qapasta qalğanım artıq» degen bwl azamattıñ öziniñ kinäsizdigi turalı dälelderi kökeydegi küdikti üdete tüsedi. Olay bolsa, alıstan orağıtpay, oqiğağa keñirek toqtalayıq.
Soğılmağan qoñırau
M.Imandosov
«Jeñ wşınan jalğasqan qılmıs» delingen istiñ wzın-ırğası büginde köpke mälim. Aytayıq, 2018 jılı Türkistan oblısınıñ qwrıluına baylanıstı Twñğış Prezident Nazarbaevtıñ Nazarbaevtıñ Jarlığımen är oblısqa Türkistan qalasında bir nısannıñ qwrılısın jürgizu mindetteldi. Osığan oray, Qızılorda oblısınıñ basşılığı da körşiles oblıs ortalığına «Şığıs monşasın» tartu etudi moyınğa aldı. Qwrılıs jwmısımen tikeley qwrılıs, säulet jäne qala qwrılısı basqarmasınıñ basşısı Mwhamedisa Älserikov aynalısadı. Alayda, onıñ jäne ol basşılıq etetin basqarmanıñ şalağay isiniñ saldarınan monşanıñ joba-smetalıq qwjatın uaqıtılı äzirlenbey, qwrılıs kompaniyasımen sol kezde kelisim-şart jasalmay qaladı. YAğni, uaqıtılı qarjı bölu jüzege aspaydı. Soğan qaramastan, 2019 jılğı aqpan ayında merdiger mekeme öz qarajatı esebinen qwrılıs jwmısın bastap ketedi. Bastauın bastağanımen, qarjı tapşılığına baylanıstı qwrılıstıñ toqtap qalu qaupi tuındaydı. Osı orayda, qwrılıstı ayaqtauğa Sapura Äbdirahimova jetekşilik etetin «Sır meyirimi» qorı apattan zardap şekken Arıs qalasına kömekke jinaqtalğan qarjıdan – 20 mln teñgeden 4 qwrılıs kompaniyasına bölinedi. Keyin «jäbirlenuşi» S.Äbdirahimova sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttigine «aqşa qoldı boldı», «tapsırma oblıs äkimdiginen tüsti» dep şağımdanadı da qılmıstıq is tirkeledi. Qor direktorınıñ sözinşe, 2019 jılı 8 tamızda oblıs äkiminiñ orınbasarı M.Imandosovtıñ kömekşisi Mwrat Tasqaraev telefon arqılı habarlasıp, M.Samwratwlı monşa qwrılısına qarajat bölu jöninde tapsırma bergenin aytqan-dı. Alayda «8 tamızda M.Tasqaraev habarlastı» degen S.Äbdirahimovanıñ tüsiniktemesi negizsiz, dälelsiz bolıp şıqtı. Kiris-şığıs qoñıraular mälimetinen onıñ sol küni Sapura hanımğa telefon soqpağanı anıqtaldı. Kerisinşe, 8 tamız küni sağat 12.33-te S.Äbdirahimovağa M.Älserikovtiñ habarlasqanı belgili boldı. Osılayşa, jeñ wşınan jalğasqan qılmıstıñ bolmağanın däleldeytin bir epizod qısqarıp, Mwrat Tasqaraev memlekettik qızmetine qayta oraladı. Eñ soraqısı, M.Tasqaraev özin tolıq aqtap alğanına qaramastan, «Sır meyirimi» qorı direktorınıñ osığan qatıstı tüsiniktemesi sottıñ ayıptau qorıtındısına qosılın, ükim şığarılğanın qalay tüsinuge boladı? Logikağa salsaq, sot ta, tergeuşiler de Äbdirahimova men Älserikovtiñ 8 tamız küni özara söyleskenine küdiktenui kerek emes pe edi?
Alayda, M.Tasqaraev epizodı boyınşa eşteñe önbegen soñ, M.Imandosovtı qaytkende de ayıptı qıludıñ, «äkimniñ sıbaylası» dep körsetudiñ basqa joldarın qarastırılğan sekildi…
Tergeu barısında «aytqanğa könetin, aydauğa jüretin» kuägerler de ayaq astınan payda bola ketti. Mäselen, M.Älserikov «Sır meyirimindegi» qarjını monşa qwrılısımen aynalısıp jatqan «Baq Bereke 2030» JŞS-nen bölek tağı üş kompaniyağa 20 mln teñgeden audaru turalı tapsırmanı M.Imandosov arqılı «alğanın» tergeuşilerdiñ aldına törtinşi märte kelgende «eske tüsiredi». Oğan deyin bergen üş tüsiniktemesinde Mwrat Samwratwlınıñ atın mülde atamaydı. Törtinşi tüsiniktemesin kenetten özgertuinde ne gäp bar? Aymaqta qay jerde qanday qwrılıs jürgizilgenin jatqa aytatın, öz salasındağı milliondağan qarjınıñ esep-qisabın beske biletin basqarma basşısınıñ bwlay oñay jañılısa saluı sekem tudırmay ma? Q.Isqaqovtıñ «sälemin» M.Imandosov jetkizgen künniñ özinde dälel qayda? Älserikovtiñ jalañ sözin rastaytın ya kuä bolmağanı, ya audiofiksaciyanıñ joqtığı küdiktini kinäli etuge erte ekenin körsetpey me?..
Onıñ üstine, M.Imandosov äkimniñ industrialdı-innovaciyalıq damu, jobalar men käsibi turizm jönindegi orınbasarı bolğandıqtan qwrılıs salasına jauaptı basqarmanıñ basşısına tapsırma beru qwziretine kirmeydi. Ol Arıs qalasındağı tötenşe jağdayğa baylanıstı qwrılğan Qızılorda oblısındağı jwmısşı toptıñ jetekşisi bolğan kezde de apattan zardap şekken twrğındarmen tildesip, mäselesiniñ şeşiluine, äkimşilik kedergilerdiñ uaqıtılı retteluine ğana bas-köz bolğan. Al Älserikov jäne ol jetekşilik etetin basqarma bwnda da qwrılıs jwmıstarın jürgizude, qwjattardı räsimdeude, qaralğan qarjınıñ jwmsaluında şeşuşi röl atqarğan.
Älserikov küdikti me, kuäger me?
Bwl istiñ är epizodında esimi men şattı-bwttı tüsiniktemesi qılañ beretin M.Älserikovtiñ äu basta tergeuge küdikti retinde şaqırılıp, keyinnen kuägerge aynalıp ketkeni tañğaldıradı. Osı jerde äñgimeni özgeşe örbitip köreyik. YAğni, qılmıs boldı delik. Tergeuşiler isti tirkep, küdiktilerdi anıqtadı. Sonıñ işinde «tapsırmanı» orındap, zañsızdıqqa barğan Älserikov te bar. Tergeu organı onı küdikti retinde tanıp qoydı. Sıbaylasqan toptıñ bir müşesi atandı. Alayda, qwqıq qorğauşılar tergeu barısında öziniñ ayıbın moyındap, ağınan jarılğanı üşin onı qılmıstıq jauaptılıqtan bosatıp, kuäger qılıp şığarıptı. Bwl qanşalıqtı zañdı? Zañgerler bolsa, qılmıs jasağan adam küdikti retinde tanılmay twrıp, zañda körsetilgen organğa öz erkimen kelse nemese qılmıstı aşuğa järdemdesse ğana qılmıstıq jauaptılıqtan bosatılatının aytıp otır. Bolar is bolıp, boyauı siñgennen keyin ökinu tek ükimdi jeñildetui mümkin, biraq jazadan qwtqarmaydı. Demek, eks-äkimmen birge Älserikov te qılmıstıq jauapkerşilikke tartıluı kerek degen söz. Al is jüzinde basqaşa. Tergeu organınıñ «tapqırlığı» şınında tüsiniksiz.
Tağı bir ayta keterligi, auditorlıq kompaniyanıñ qorıtındısı boyınşa «Sır meyirimi» qorınan 4 mekemege audarılğan qarajattıñ «Şığıs monşasınıñ» qwrılısına tolıq jwmsalğandığı, seriktestikterdiñ esepşotınan qolma-qol aqşa alınbağanı däleldendi. Bwğan qosa, sottalğandar qılmıs üstinde wstalmağan. Sonda qaydağı qılmıs turalı aytıp otırmız?
Qos şeneuniktiñ «şındığı»
Zañdıq sipatınan göri sayasi astarı basım istiñ «scenariyi» minsiz qwrılmağanı bılay twrsın, ondağı «keyipkerler» de öz rölin sätti somday almağanğa wqsaydı. Olay deuimizge sol kezde oblıs äkiminiñ orınbasarı qızmetin atqarğan, Sır elinde mädeniet, ruhaniyat janaşırı esebinde tanılıp jürgen Ruslan Rüstemovtiñ tergeu barısında qırıq qwbılğan tüsiniktemesi sebep bolıp otır. Ol 2019 jıldıñ 25 mausımında oblıs äkimi Q.Isqaqovtan Arıs qalası twrğındarına järdemdesu üşin memlekettik qızmetkerlerdiñ bir kündik jalaqısın «Sır meyirimi» qorına audaru turalı «tapsırma» alğanın aytadı. Osı sätte äkimniñ kabinetinde äriptesteri – orınbasarlar Marat Delmwhanov pen M.Imandosov ta boldı deydi. Rüstemov qanşa jerden qiınnan qiıstırıp aytsa da, söziniñ baylauı joğı bayqaysıñ. Sebebi, Q.Isqaqov 25 mausımda M.Delmwhanov, M.Imandosov jäne özi sekildi oblıs äkiminiñ orınbasarı qızmetinde bolğan. Demek, onıñ onday mañızdı tapsırma beretindey jağdayda emes edi, yağni qwzıreti joq. Ol Arısqa bir kündik jalaqı audaru turalı şeşim qabıldanıp qoyılğannan keyin – 28 mausımda aymaqqa basşı bolıp tağayındaldı. «Tüstik jerge ötirik aytsañ, keşke artıñnan quıp jetedi» degendey, osındayda oqiğadağı uaqıt alşaqtığı Rüstemovtiñ şatasqanın emes, jalğan söylegenin bildirmey me degen saual sanada kölbeñdeydi.
«Şiki istiñ» kuägerleriniñ tağı biri – sol kezdegi oblıstıq jwmıldıru dayındığı basqarmasınıñ basşısı Asılbek Şämenov. «Bir apamnan bir apam soraqı» demekşi, Asekeñ de aydı aspannan şığardı. Onıñ tergeudegi tüsiniktemesi, sotta aytqandarı aqiqat auılınan alıs ekeni añğarıladı. Bir-birine qayşı keletin, qisını joq sözi «oqiğanı oydan qwrastırğan ba?» degen swraqtı eriksiz tudırıp, köñiliñdi kümän twmşalaydı. Jwmbaqtamay aytayıq. Asılbek Ömirbekwlınıñ sözinşe, Mwrat Imandosov 2019 jılğı 8 tamızda öziniñ kabinetine şaqırıp alıp, Arıs qalasındağı qalpına keltiru jwmısımen aynalısıp jatqan tört seriktestikke (JŞS) 20 mln teñgeden qarjı bölu turalı «tapsırma» berdi-mis. Asekeñ kabinetten şığa sala Mwhamedisa Älserikovti, «Sır meyirimi» qorınıñ jetekşisi Sapura Äbdirahimovanı jäne qwrılıs kompaniyalarınıñ basşıların jinap, Mwrat Samwratwlınıñ «pärmenin» jetkizgen-di. Qızıq osı jerde: M.Imandosov 2019 jıldıñ 6 tamızı men 18 tamızı aralığında Türkistan oblısında is-saparda jürgen. YAğni, A.Şämenov «tapsırma aldım» degen 8 tamız küni oblıs äkiminiñ orınbasarı Arıs qalasında bolıp, keşke Şımkent qalasında qonaq üyge tünegen. Bwnı däleldeytin bwltartpas derekter de, kuägerler de bar. Eger ol Qızılorda qalasında bolmasa, Şämenovke «tapsırma» kimnen tüsti? Qiıspaytın ayğaqpen jön-josıqsız jala jabuğa ne türtki boldı? Bwl epizod – tergeu kezinde mıñ özgergen Şämenov «şındığınıñ» bir nwsqası ğana.
Oylandıratın tağı bir jayt, M.Imandosovtı qılmıstı dep tanuğa negiz bolğan äreketi – eks-äkim Q.Isqaqovtıñ «aram oyın» Älserikovke jetkizdi degen twjırım ekendigin eskersek, däl osınday äreketke barğan, yağni sol tapsırmanı kelesi satığa jetkizip, üylestirdim degen Asılbek Şämenov nege jauapkerşilikke tartılmaydı degen zañdı swraq tuındaydı. Sondıqtan, onıñ da Älserikov sekildi op-oñay qwtılıp ketui swraqtı köbeytip twr. Köp wzamay jauaptarı da tabılıp qalar…
Aytpaqşı, bıltır naurızda A.Şämenov Jalağaş audanınıñ tizginin wstasa, qırküyekte R.Rüstemov jaylı orınına – Jañaqorğan audanınıñ äkimi lauazımına qayta bardı. Qızmetin qızğanudan aulaqpız, tipti abıroyı tasısın deymiz. Degenmen, äkimderdiñ adam tağdırı tarazığa tüser twsta ala söylegenin nemen aqtap alamız? Öz äreketteri üşin arınıñ aldında wyala ma eken?..
Mwrat Imandosov: «Men tapsırma bermesem, ne dep aytam?»
Äks-äkim Q.Isqaqovtı aytpağanda M.Imandosovtıñ kinäli ekenin däleldeytin derekterdiñ sıqpıtı, siqı osı. Zañ üstemdigi ornağan zamanda sottıñ häm tergeu organınıñ kuälardıñ «anau ayttı», «mınau kördi» degen jalañ sözine süyenip, ükim şığaruı – 30 jıldardağı tergeusiz türmege toğıtatın «üştikti» eske tüsirdi demeske amal joq. Äytpese, sot M.Imandosovtıñ joğarıda aytqanday, 8 tamız küni Qızılorda qalasında bolmauın, Rüstemov pen Şämenovtiñ, Älserikov pen Äbdirahimovanıñ qwrğaq sözderin ayğaqtaytın qosımşa faktilerdiñ (audio, beyne jazbalar, telefon qoñırauları t.b.) kezdespegenin qaperge alar edi ğoy. Ol ol ma, qwqıq qorğau organdarınıñ ökilderi jürgizgen qwpiya dıbıs jazbasınan da M.Imandosovtıñ «qılmısqa» qatısı joğın añğaru qiın emes. Olay bolsa, audiojazbadağı Marat Delmwhanovpen arada bolğan dialogtan sözbe-söz üzindi keltireyik. «Men tapsırma bermesem, ne dep aytam?», «…peşenemizden köremiz, alayda qazir ötirik söylep, erkindikte şıdap jüre almaysıñ ğoy…», dep jauap beredi äriptesine dıbıs jazılıp jatqanınan beyhabar Mwrat Samwratwlı. Bayqasañız, ol qwpiya jazbadağı ekeuara äñgimede de, tergeu organına bergen tüsiniktemede de osı wstanımınan aynımağan.
M.Imandosovtı qorğauşı tarap tağılğan ayıppen jäne şıqqan ükimmen kelispeytinin aytıp otır. Ädildik ornağanşa kürese beretinin jetkizude.
Qorıta aytqanda, Älserikov, Äbdirahimova, Şämenov, Rüstemovterdiñ M.Imandosovtı «nısanağa» alıp oğan qanşa küye jağıp, kinäli etkisi kelse de, qolda bar derekter mäseleni basqaşa suretteude. Soğan qaramastan, sottı boluınıñ sebebi istiñ tapsırıstıq sipat aluında bolıp otır degen boljamdar aytıluda. Bwl öz aldına bölek äñgime. Eñ ökiniştisi, audandardı basqarıp kele jatqan bildey äkimderdiñ solqıldaqtığı tek jergilikti basqaru qwrılımınıñ bedeline nwqsan keltirip qana qoymay, memlekettik qızmetkerlerge senimsizdikti küşeytedi. Şalağay şeşim sot jüyesine degen senimge de selkeu tüsiredi. Bwl halıq ümit artqan azamattardıñ tize qosıp, el igiligi üşin birlesip qızmet etuine kedergisin tigizetini öz aldına, süttey wyığan Sır eliniñ ıntımağına da sına qağılğalı twr…
Avtorı: Baqıt Toqtar
Pikir qaldıru