Qazaqstanda qañtardıñ basında swyıtılğan gaz bağasınıñ qımbattauınan qarsı narazılıqtan soñ elde tärtipsizdik bolıp, bilik tötenşe jağday jariyaladı. Eldiñ qazirgi prezidenti Qasım-Jomart Toqaev poziciyasın nığayta tüsti. Toqaev bilikti qalay şoğırlandırıp jatır? Eldiñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev nege körinbey ketti? Toqaevtıñ sözi nege qatqıl jäne ol ne üşin WQŞW kömegine jügindi? Onıñ “belsendi sımaqtar” men erkin BAQ turalı sözi neni bildiredi? Osı saualdardı Qazaqstandağı adam qwqığın qorğau byurosınıñ jetekşisi Evgeniy Jovtiske qoydıq. 

Azattıq: Keyingi künderi eldegi köp jağdaydı özgertken oqiğalar: narazılıq, tärtipsizdik boldı. Tötenşe jağday jariyalandı. Bilik terakt jaylı ayttı. Qoğamda elita arasındağı tartıs turalı da aytıldı. Sizdiñşe, elde ne bolıp jatır?

Evgeniy Jovtis: Mwnda birneşe faktor bar. Birinşiden, aşu-ıza şegine jetti. Bwğan qosa, bilikke legitimdilik jetpeydi, senim men qoldau joq. Küştik qwrılımdarğa da senim joq. Bizdegi saylau saylauğa wqsamaydı. Bwğan deyin bilik eldegi jağdaydı baqılap otırğanımen, osınıñ bäri bilik pen halıq arasın qattı alşaqtattı. Pandemiya men mwnay bağasınıñ qwldırauı da qattı äser etti. Keybir adam jwmısınan ayırıldı, tabısı azaydı. Mwnıñ köbi – qazaqtildi jastarğa, ülken qalağa auıldan kelgen jastarğa qattı soqqı. Bwl – birinşi bağıt.

Ekinşi bağıt – klandar men elitalar arasındağı qaqtığıstar. Belgili bir elitalı toptar bir-birimen qaqtığısıp jatır. Keybiriniñ kriminalmen baylanısı bar jäne tolıq qarulanbasa da jartılay qarulanğan küşteri bar. Üşinşi bağıt – belgili bir maqsattarı bar islam radikaldarı.

Bwl üş bağıttıñ eldegi jağdayğa qanday mölşerde äser etkenin döp basu aytu qiın. Biraq bir närse anıq, tonau, tärtipsizdik aşulanğan jastarmen qatıstı. Olar äleumettik liftiden ayırılğan, äleumettik-ekonomikalıq jağdaydıñ qiındığınan zardap şekken.

Al äkimdikke şabuıl jasap, äuejaydı basıp alu faktisi köbine ekinşi jäne üşinşi bağıtqa jatadı.

EKS-PREZIDENTTİÑ ÜNSİZDİGİ HÄM QAZİRGİ PREZIDENTTİÑ ÄREKETİ

Azattıq: 5 qañtarda Toqaev Nazarbaev “ömir boyı basqaradı” degen Qauipsizdik keñesin öz qolına aldı. Al eks-prezident Nazarbaev jwrt aldına şıqpay ketti, tek baspasöz hatşısı elde ekeninjäne Qauipsizdik qızmeti törağalığın öz erkimen berdi degen habarlama jariyaladı. Qauipsizdik qızmetiniñ törağalığın bwlay beru zañdı ma?

Evgeniy Jovtis: Aldımen Konstituciyağa, odan keyin Qauipsizdik keñesi jaylı zañdı qarastırayıq. Konstituciyada Qauipsizdik keñesin qazirgi prezident qwratını jazılğan. Bwl – prezidenttiñ organı. Al Qauipsizdik keñesi turalı zañda birinşi prezident ömir boyı törağası dep bekitilgen. Tötenşe jağday kezinde Nazarbaev törağalıqtı Toqaevqa berse, bwl jerde eşqanday mäsele joq dep oylamaymın. Biraq 8 qañtarğa deyin Nazarbaev turalı habar bolmadı. Elde qayğı jäne osınday jağday bolıp jatsa da, eks-prezident ünsiz boldı, habarlama da şıqpadı. Keyin baspasöz hatşısı şığıp, Nazarbaevtıñ älemdik liderlermen tildeskenin, Toqaevpen baylanısıp otırğanın jazdı. Biraq biz eks-prezidenttiñ bir auız sözin oqımadıq, ekrannan da körmedik. Baspasöz hatşısınıñ jazbası ğana bar. Mwnıñ bäri bir sayasi oyınday körinedi. Birinşi prezident jaylı habarlama keş bolsa da aqparat alañına şığuı bir elitanıñ ekinşisine jibergen signalı siyaqtı.

Azattıq: Eldegi jağdayda alañdatatın basqa da faktorlar bar ma?

Evgeniy Jovtis: 8 mıñğa juıq adam wstaldı degendi estidik. Wstalğandarmen ne bolıp jatqanı, olardı qayda wstap otırğanı, qwqıqtarı saqtalıp jatır ma sol jağı belgisiz. Bizdiñ wyımmen wstalğandar men olardıñ jaqındarı baylanıspadı. Wstalğandar arasında tonauşılar men örtegenderden bölek basqa da adamdar bar dep oylaymız. Kezdeysoq adamdar da, beybit mitingige şıqqandar da boluı mümkin.

Qırğızstandıq muzıkantpen bolğan şu (qazaqstandıq arnalar 90 mıñ teñgege mitingige qatısuğa kelgen qırğızstandıqtı körsetken, keyin ol osı eldegi belgili muzıkant Vikram Ruzahunov bolıp şıqqan edi. Tuıstarı onı azaptağan dedi, al Qırğızstan Qazaqstanğa nota joldadı – Red.) men advokattardan habarıñ joqtığı alañdatadı.

Prezident narazılıq beybit türde bastaldı dese de, Aqtöbe, Atırau, Semey jäne basqa qalalarda talaptar ädil bolsa da, beybit mitingige qatısqandardı wstay bastadı. Olardı äzirge birneşe künge äkimşilik qamauğa aldı. Meni qattı alañdatatını, beybit mitingige şıqqandarğa qarsı türli teris ritorikalar payda bola bastadı. Men bwl twsta zorlıq jasap, äkimdikke şabuıl jasağandar turalı aytıp twrğanım joq. Keybir belsendilerge auır ayıp tağılıp jatqanı jaylı sözder şığa bastadı. Bwl meni qattı alañdatadı. Olay jasauğa bolmaydı, sebebi bwl – beybit azamattıq qoğam men beybit oppoziciyanı qılmıskerge aynaldıru.

Azattıq: WQK basşılığı otstavkağa jiberildi. 5 qañtarda Toqaev WQK törağasınıñ birinşi orınbasarı etip Mwrat Nwrtileudi tağayındadı. Bwğan deyin bwl qızmetti Nazarbaevtıñ jaqını Samat Äbiş atqardı. 7 qañtarda WQK Äbiştiñ wstalğanın joqqa şığarıp, onı birinşi orınbasar dep körsetti. Törağanıñ birinşi orınbasarı qızmetin eki adam atqara ala ma?

Evgeniy Jovtis: WQK qwrılımı wlttıq qauipsizdik turalı zañ men işki qwjattarmen anıqtaladı. Onda birinşi orınbasar bir ya eki adam boluı mümkin.

Qazirgi jağdayda meni WQK köp uaqıt boyı beybit adamdar men sayasi oppoziciyağa, qoğamdıq wyımdarğa qısım jasauğa, añduğa köp uaqıt pen qıruar aqşa bölgeni alañdatadı. Mwnı 20 jıl boyı kördik. Basınan bastap barlığın jappay baqılauda wstaudıñ qajet emesin, şınayı qauippen ğana küresu keregin ayttıq.

Şınayı qauipti, şabuıldı kördik. Biraq WQK reakciya tanıtpadı. Osıdan şığar qorıtındı, WQK eşteñe bilmey jiberip aldı ya WQK birdeñe bilip, basqardı jäne eşqanday şara qoldanbadı.

Osı jağdayda men üşin WQK-nı kim basqarğanı, törağanıñ neşe orınbasarı bolğanı mañızdı emes. Komitettiñ sovet zamanınan qalğan sayasi policiya qızmetinen arılıp, qauip qatermen küresetetindey jañarğanı mañızdı.

Azattıq: Eldiñ işinde qaqtığıs bolıp jatqanda WQŞW äskerin kirgizu zañdı ma? Bwl qanday da bir qauip töndire me?

Evgeniy Jovtis: Bwl ideyağa öte saqtıqpen qaraymın. Sebebi kez kelgen qaqtığıstı internacionalizaciya jasau, meniñşe, qate. Qazaqstan biligi men arnayı qızmetterdiñ jağdaydı baqılauğa aluğa küşi jetkilikti dep oylaytınmın. Al WQŞW küşterin kirgizu belgili bir kezeñde Toqaevqa paydası tidi dep oylaymın. Birinşiden, ol arnayı qızmetterdiñ keybir aymaqtardağı jağdaydı baqılauğa alatınına, adaldığına küdiktenui mümkin. Ekinşiden, jağdaydan elitaaralıq qaqtığıs bayqaldı, al Toqaev osı twsta resursınıñ jetkilikti ekenin, Resey prezidenti Putinnen qanday da bir qoldauı bar ekenin körsetkisi kelgendey.

Eger WQŞW küşteri osı aptada ya kelesi aptada elden şıqsa Toqaevqa plyus, sebebi WQŞW küşteriniñ kelui eldiñ täuelsizdigine töñgen qauip dep jatır. Al äskeriler tağı biraz uaqıtqa qalsa, Toqaev teris äseri köp bolmaq.

RITORIKA ÖZGERDİ ME?

Azattıq: Köp adam “Estuşi memleket” koncepciyasınıñ avtorı Toqaevtıñ ritorikası keyingi künderi özgergenin bayqağan. Ol basında demonstranttarmen dialog jaylı ayttı, keyin eskertusiz atuğa bwyrıq berdi. Mwnıñ artında ne twr?

Evgeniy Jovtis: Toqaevtıñ ritorikası keyin tağı özgergenin basa aytar edim. Ol beybit mitingige şıqqandardıñ talabın estidik dedi jäne şeşuge tırıstı. Bwl jerde bäri qiın. Toqaevtıñ tärtipsizdikke qatıstı reakciyası qatal boldı, sebebi Almatı men birneşe qala eki-üş kün boyı baqılaudan şığıp ketti, äkimdikter örtendi. Osı twsta ne aytuı kerek edi? Sondıqtan “halıqaralıq terroristik bandalar” termini şıqtı. Keyin ritorika salmaqtıraq bolıp, “terrorister” jäne “banditter” dey bastadı. Bwl – köşedegi tärtipti ornatuğa degen talpınısqa reakciya. Sebebi halıqtıñ köbi qauipsizdikterine kepildik pen qatañ mälimdemeler tıñdağısı keldi.

Azattıq: Toqaevtıñ “eskertusiz atu” turalı bwyrığı qanşalıqtı zañdı?

Evgeniy Jovtis: Ärine, zañğa say kelmeydi. Meniñşe, mwnıñ sayasi ritorikası basım. Toqaevtıñ mwnısın sayasi söz dep qarastıramın. Bwl qatañ estilgeni tüsinikti. Biraq eskertusiz atu zañsız. Zañ bwğan rwqsat bermeydi. Zañğa say, qwqıq qorğau organdarı qızmetkerleri men azamattardıñ ömirine tikeley qauip töngende ğana atuğa boladı.

Ärine, qarulı qarsılıq bolğanda küştik qwrılımdardıñ mümkindigi köp, biraq bizdiñ zañımızda qay kezde küş qoldanu keregi jazılğan. BWW-nıñ negizgi qağidalarınan bastap, halıqaralıq standarttar da bar.

Azattıq: Toqaev mälimdemesinde eldegi jağdayğa destruktivti küşterden” bölek, “oyına kelgenin aytatın” “belsendiler” men “qwqıq qorğauşılardı” ayıptadı. Bwl sözimen ne aytqısı keldi?

Evgeniy Jovtis: Meniñşe, bwl – sayasi janrdağı söz jäne birqatar belsendiler men qwqıq qorğauşılar beybit miting turalı zañdı sınağanına aşulanu. Men qazirşe bwl mälimdemeni sayasi ritorika arqılı aşuın şığarıp alu dep qarastıramın. Biz qazirgi bolğan jağdaydıñ qayğılı ekenin, ädiletsiz ekenin atap ayttıq. Qwqıq qorğauşılar adam qwqığın qorğaumen aynalısıp jür. Olar mitingige qatıspadı, bizdiñ maqsatımız adam qwqığınıñ saqtalğanın, beybit miting qwqığın baqılau. Sondıqtan qwqıq qorğauşılardı şüyligudiñ qajeti joq. Biraq qarau kerek, bwl söz jüzege aspaydı, halıqaralıq BAQ, qwqıq qorğauşılar men belsendilerge qısım jasalmaydı dep ümittenemin. Alda jağday ne bolatının parlamentte ne aytılatınına, prem'er-ministr kim bolatınına, prezident qanday bağdarlama qabıldanatınına qarau kerek.

Azattıq: Endi beybit mitingilermen ne boladı? Bilik jwrtqa “qarañdar, beybit miting nege alıp keletinin” degendi meñzep jatır.

Evgeniy Jovtis: Beybit miting ötkizu qwqığı tärtipsizdikke äkeledi dep aytu aqımaqtıq. Biliktiñ maqsatı, birinşiden, mäseleni uaqıtında şeşu, beybit narazılarmen dwrıs dialog qwru. Ekinşiden, radikal jäne agressivti toptardıñ äreketin anıqtaytın jetkilikti küş jasaqtau.

Azattıq: Toqaev täuelsiz BAQ-tardıñ “arandatuşılıq rölin” aytıp qaldı. Ol “jala japqan” materialdardı tauıp, şara qoldanatının eskertti. Bwl qısım küşeyetinin bildire me?

Evgeniy Jovtis: Naqtı aytu öte qiın. Resey men Belarus'te mwnday boldı. Bir jağınan prezidenttiñ aynalasındağı adamdar, Europa odağı, AQŞ pen Batıs elderi bwl rayınan qaytara ala ma, onı da qarau kerek. Sebebi bwlay jasasa saldarı boladı.

Azattıq: Toqaev keyingi kezde qatal söyley bastadı. Bwğan deyin ol sözderin sıpayı aytatın edi.

Evgeniy Jovtis: Bwl Toqaevtıñ küşeyip kele jatqanın körsetedi. Qazirgi jağday bilikti şoğırlandıruğa, kadrlıq özgeristerge mümkindik berip jatır. Bwrın olay jasay almaytın. Sondıqtan onıñ ritorikası qatqıl, senimdi bolıp jatır. Bwl – qos bilik jüyesinen şığuğa ülken mümkindik. Bwlay aytqanıma keşirersizder, biraq ol qos bilik jüyesinde kişi seriktes bolğan edi. Bäribir bilikti küşeytu, ortalıqtandıru boladı. Bastısı, bwl avtoritarizmniñ küşeuine äkelmese boldı. Onıñ ornına halıqpen keri baylanısatın, dialog jürgizetin paydalı qwraldar şıqqanı jön. Toqaev qanday jol tañdaytının köremiz.