Azattıq: Parlamenttegi jiında Toqaev tağı da Qazaqstanğa qarsı qanday da bir “küşter” wyımdastırğan “terroristik soğıs” turalı ayttı. “Jau qatıgezdikpen kez kelgen äreketke baruğa dayın ekenin körsetti” dedi ol. Toqaev sözinde atamağan “jau” kim?

Dosım Satpaev: Biraz adam bwl mälimdemeden naqtılıq kütti. Tım bolmasa adamdardıñ atın ataydı dep oyladı. Qazir sahna sırtında äldebir kelissözder jürip jatqan siyaqtı. Bälkim, küdikke ilingendermen kelissöz jürip jatuı da mümkin. Aytılmağan jayt köp. Oligarhtar, qarjılıq-şaruaşılıq toptar turalı sözder aytıldı. Jayttı biletinder kimder turalı söz bolğanın tüsindi. Bir jağınan naqtı esimder atalmadı.

Azattıq: Toqaev öz sözinde Nazarbaev jaylı bir ret aytıp, birinşi prezidenttiñ “arqasında” elde “öte tabıstı kompaniyalar men halıqaralıq deñgeydegi bay adamdardıñ tobı payda boldı” dedi. Bwl söz neni bildiredi?

Dosım Sätpaev: Qazir Toqaev Putinniñ jolımen jüruge tırısıp jatır. Putin bilikti bergen El'cinge ne istep edi? Ol El'cinniñ oligarhtarın öz jağına tartıp, soqqı jasay bastadı. Keyin oligarhtardıñ bir böligi türmege qamaldı, bir böligi elden ketti, üşinşi böligi Putin jaqqa ötip, sonıñ komandasına qosıldı.

Qazaqstanda da sonday boladı dep oylaymın. Bir kezderi Nazarbaevtıñ mañayında şoğırlanğan sayasi jäne biznes elita Toqaevtıñ komandasına qosılar. Birinşi prezidentke qızmet etkenderdiñ köbi Toqaevtıñ mañına barsa aytarlıqtay sayasi özgeris bolmaydı. Ekonomikada özgeris bolar, biraq sayasi sala özgermey qaluı mümkin. Toqaev 30 jıl boyğı jüyeni şınımen özgertkisi kelse osı salada jwmıstı küşeytui kerek.

Azattıq: Toqaev eks-prezidenttiñ qızına tiesili utilizaciya alımı kompaniyasınıñ jwmısın toqtatudı, Nazarbaev otbasınıñ müddeleri bar kedendegi “bılıqtı” retteudi tapsırdı. Ol tau-ken jäne mwnay salasın da aytıp qaldı…

Dosım Sätpaev: Bwl biznes-qwrılımğa birinşi prezidenttiñ qatısı bar. Elden sırtqa şığatın qarjını toqtatu turalı mälimdemesi de osı adamdarğa qarata aytılsa kerek. Mwnıñ bäri keyingi oqiğalardan soñ bastalıp, [WQK törağası] Kärim Mäsimovtiñ wstaluınan keyin jedeldedi.

Azattıq: Toqaev “baylar baylığımen bölissin” degendi meñzedi. Endi baylardıñ tağdırı ne boladı? Menşikti qaytaru yaki elita arasında qarjını qayta bölisu jürip jatır ma?

Dosım Sätpaev: Menşikti qaytaru Toqaevqa tiimsiz. Ol jaqsı investiciyalıq klimattı saqtauğa müddeli ekenin ayttı. Şeteldik investorlar menşikti qaytarudan qattı qorqadı. Qazir investiciya tartu jağınan eldiñ bastı qarsılası Özbekstan ekenin wmıtpau kerek. Qazaqstanda menşikti qaytaru bastalsa, bwl elge aqşa salğısı keletin investorlardı ürkitedi.

Meniñşe, bwl jerde eki nwsqa bar: qarsılas dep sanaytın oligarhtardı qattı qısıp, basqalarımen kelisedi. Ekinşi nwsqa, olardı belsendi türde qoldanadı.

Ortalıq Aziyada mwnday ädis qoldanıldı, yağni bwrınğı basşılarmen jwmıs istegenderdiñ kapitalın alıp aldı. Qırğızstan prezidenti Sadır Japarov qızıq ädis qoldandı. Ol sayasi jäne biznes elitanıñ köbin Qwmtör altın kenişi aynalasındağı jemqorlıq üşin ayıptadı. Keybirin türmege otırğızdı. Keyin olarmen kelissöz jürgizip, olar aqşaların audardı da, bosap şıqtı.

Oligarhtarmen jwmıs isteudiñ türli ädisi bar. Basqalarğa sabaq bolu üşin keybireuin qamap qoyadı, “eşkim jazasız qalmaydı” degendey işara tanıtadı. Bilikke moyınswnatın, yağni Toqaev aytqan jobalarğa kapitalın qosuğa nieti barların qaldıradı (ol bwl qor memlekettik bolmaydı, belgili bir resurstar esebinen ömir süredi dedi ğoy). Meniñşe däl osı qordı oligarh toptar qarjılandıradı, sebebi olardı bwğan mäjbürleydi. Meniñşe, bwl “Putinniñ variantına” keledi.

Azattıq: Ötken aptada Azattıqqa bergen swhbatıñızda Toqaevtı “jartılay prezident” dep atap ediñiz. Endi ol turalı osılay aytuğa kele me?

Dosım Sätpaev: Qazir “jartılay tranzittiñ” ayaqtalğanın körip otırmız. Bwl dağdarıs Toqaevqa bilikti nığaytuğa mümkindik berdi, ötken jıldıñ soñında onıñ qolında mwnday bilik bolmağan. Bıltır oğan “Nwr Otan” partiyası törağasınıñ ornın berdi, al biıl tağı bir mañızdı qızmet – Qauipsizdik keñesi törağasına basşılıqtı qolına aldı. Nazarbaev sayasat sahnasınan ketkende jartılay tranzit däuiri ayaqtaladı dep bwrınnan aytıp jürmiz. Bwl jağday Toqaevqa nomenklatura işinde jäne bügingi sözi arqılı qoğam arasında poziciyasın nığaytuğa mümkindik berdi. Bügingi sözinde äleumettik-ekonomikalıq mäselege erekşe köp nazar audarıldı.

Azattıq: Iä, Toqaev äleumettik sayasat turalı köp ayttı. Ükimetke “halıqtıñ tabısın arttıru bağdarlamasın äzirleuge”, inflyaciyanı auızdıqtap, jwmıssızdıqtı azaytuğa tapsırma berdi. Tärtipsizdik eldegi teñsizdikti aşıq körsetti degeni populizmge wqsap ketti…

Dosım Sätpaev: Ärine. Meniñ oyımşa, bwl – qazir Toqaevtıñ aynalasında jürgizilip jatqan sayasi-tehnologiyalıq jwmıstıñ bir böligi, sondıqtan ol mwnday mälimdemelermen qoğamnıñ bir böligin özine tartadı.

Onıñ söziniñ naqtılau köringen negizgi böligine qaraytın bolsaq, onda birinşi prezidentpen baylanısı bar delinetin jekelegen qarjı-önerkäsiptik toptardıñ qarjılıq qızmetin baqılauğa baylanıstı swraqtar bar. Qazir menşikti qayta bölisu bastalıp jatqanı bayqaladı. Bwl ädette bir adamnıñ küşi azayıp, ekinşisi küşeygen kezde boladı. Bwl Ortalıq Aziyanıñ köp eline tän. Özbekstanğa qarañız: Islam Karimovtı maqtağandar endi Şavqat Mirzieevti solay madaqtap jatır. Türkimenstanda [birinşi prezident Saparmwrat] Niyazov qaytıs bolğannan keyin Gurbangulı Berdimwhamedovtıñ jeke basına tabınu qalıptastı. Qazirdiñ özinde osınday alğışarttardı körip otırmız. Bwğan qalay jol bermeymiz? Qazaqstan bifurkaciya nüktesi dep atalatın jağdayda twr.

Aldımızda birneşe jol twr. Är dağdarıs özgeriske jol aşadı, bwl – klassika. Bwl mümkindikti paydalanbasa, qazir alañdı oligarhtar men tiimsiz memlekettik apparattan, biliktiñ barlıq deñgeyindegi sabotaj jasauşılardan tazalamasa, azamattıq qoğammen jwmıstı bastamasa, sayasi jüyeni özgertpese (iri narazılıqtı boldırmaudıñ jolı sol ğana, sebebi narazılıqtı zañdı türde şığarudıñ jolı bar bolsa, äleumettik par jinalıp qalmaydı), “30 jıl bosqa ötipti, barlığın jañadan bastaymız” demese, eldi joğaltıp alamız. Ekinşi jol – bar küşimen jüyeniñ qañqasın saqtap qalu, mardımsız özgeris jasap, barlığın mülikti bölisumen şekteu, bir oligarhtı ekinşisimen almastıru. Bwl bir orında kibirtikteu boladı.

Azattıq: Qazirgi bilik tübegeyli özgeriske bara ala ma? Ambiciyaşıl maqsattar qoyıldı, al memlekettik apparat – bayağı.

Dosım Sätpaev: Tübegeyli özgeris turalı qanday da bir salmaqtı bastama estimedim. Bwrın özi aytıp jürgenderdi qaytalau boldı. Reformalar paketi… Mäselen, [bıltırğı saylau men reformalar turalı mälimdelerden soñ] parlament te sol bwrınğı parlament boldı. Keşe ğana Nazarbaevtı maqtap otırğan deputattar bügin däl solay Toqaevtı madaqtap otır. Toqaevtıñ mañına kezinde Nazarbaevqa madaq aytıp jürgen onıñ propagandisteri men bwlbwldarı toptastı, endi olar ekinşi prezidentke de solay madaq ayta bastadı. Bwl alañdatadı. Beseneden belgili qağidat: patşanı jasaytın – onıñ aynalası. Kadrlardı tübirimen qayta jasaqtap, bilikke jaña adamdardı äkelmeyinşe (onı jaña äleumettik liftiler men ädil de taza saylausız jüzege asıru mümkin emes), onda salmaqtı sayasi özgeris kütu beker.

Azattıq: Toqaevtıñ aldında qanday sın-qater twr? Ol qazir ne isteui kerek?

Dosım Sätpaev: Ol qazir däl Nazarbaev aytqandı aytıp, şikizattıq emes eksporttı wlğaytamın, halıqtıñ äl-auqatın jaqsartamın dep otır. Biraq ol 30 jılda barlıq salada qwrdımğa ketkenimizdi resmi türde moyındasa, onda bir-eki jılda jağdaydı tüzep alamız dep ümittenu aqımaqtıq bolar edi. Tipti Toqaev äzirge sayasatqa tiispey, ülken sayasi reformalardı bastaydı degen künniñ özinde ekonomikalıq jüyeni özgertu üşin 10-20 jıl kerek boladı. Mwnı [Gruziyanıñ bwrınğı prezidenti Mihail] Saakaşvilidiñ mısalımen jıldamdatsaq, onda bir, bir jarım jıl işinde jasauğa boladı. Biraq ol üşin bilikte Saakaşvili boluı kerek. Ekinşiden, memlekettik apparattı 90 payızğa özgertu qajet. Üşinşiden, elge jwmıs isteytin, jemqorlıqqa batpağan jas tehnokrattardan jaña elita qalıptastıru kerek, al bwl üşin sayasi erik-jiger qajet boladı. Bwğan qosa Saakaşvili bilikke revolyuciyadan soñ kelgenin, oğan bilikti mwragerlikpen qaldırmağanın este wstağan jön.

Meniñşe, eñ mañızdısı – biz jolğaltıp alğan wrpaqtı ne isteymiz degen swraq. Bülik pen tonauğa qatısqan jastardı ne isteymiz? Almatıda bwl negizinen şet jaqtardan kelgen azamattar boldı. Olardı qayta oqıtıp, birdeñe isteu kerek. Bwl mäseleni şeşpese, erteñ basqa jerde tağı “jarıladı”.

Azattıq radiolı