Resey äskeri Ukrainanıñ şığısındağı şabuılın küşeyte bastağan şaqta, Batıs elderi Kievti quattı qaru-jaraqpen qamtamasız etuge tırısıp jatır.

Ukraina bwl soğısta tabandılıqpen qarsılıq tanıtıp, Resey äskeri eldiñ soltüstiginen ketti. Biraq sarapşılar soğıstıñ endigi kezeñi Batıstıñ äskeri kömegi qanday bolatınına baylanıstı örbidi deydi.

Juırda AQŞ Ukrainağa qauipsizdigin nığaytuğa 800 mln dollardıñ kömegin berudi maqwldağan. Slovakiya, Baltıq elderi, Kanada sekildi basqa memleketter de quattı qaru men alıstan qoldanuğa bolatın qaru-jaraq jibere bastadı. Atap aytqanda, gaubica, zenit jüyesi, kemege qarsı zımırandar, wşqışsız wşatın äskeri drondar, berendi tehnika men tankiler berdi.

Şamamen eki ayğa jalğasıp jatqan soğıstıñ kelesi kezeñine öter şaqta jaña kömektiñ berilui Batıstıñ Ukrainağa qoldauı jıldam özgergenin körsetkendey boldı. 24 aqpanda Resey äskeri Ukrainağa şabuıl bastağanda Batıs biligi soğıs wzaqqa barmaydı dep boljap, Kievke jeñil qaru-jaraq pen tehnika bergen. Atap aytqanda, vintovka, şlem, baylanıs qwraldarı men iıqqa süyep atatın zımırandar berip kömektesken.

Biraq Ukrainanıñ soğıstağı jetistikterinen keyin bwl tizim özgerdi. Batıs şeneunikteri endi Ukrainanı tek Donbass aymağındağı şeşuşi şayqasqa ğana qajet qarumen emes, jalpı, Resey küşterine qarsı wzaq äri qatıgez soğısqa qajet qaru-jaraqpen qamtamasız etuge tırısıp jatır.

Osı jaylı tolıq bilu üşin Azattıq Wlıbritaniya Konservativtik partiyasınıñ qauipsizdik mäseleleri jönindegi bwrınğı keñesşisi, Article 7 tobınıñ bas direktorı Garvan Uolştan swhbat aldı.

Azattıq: Ukrainanıñ şığısında soğıstıñ jaña kezeñi bastalıp jatır, sonımen qatar logistikalıq şayqas ta jürip jatqanday. Tank pen zeñbirekter mañızdı röl atqaruı mümkin şayqastarğa dayındalıp jatqan Ukrainağa Batıs elderiniñ qaru-jaraq jiberip jatqanın körip otırmız. Batıstıñ Ukrainağa kömegin qalay bağalar ediñiz? Kiev özine keregin alıp jatır ma?

Garvan Uolş: Ukraina özine qanşa qajet etse, sonşa [kölemde] alıp jatqan joq. Bwl jetkilikti boluı da mümkin, sebebi Ukraina äskeri tehnikanı öte tiimdi paydalanıp jatır. Olardıñ moral'dıq ruhı öte joğarı, äskeri jaqsı jattıqqan [jäne] olar Reseydiñ birşama tehnikasın qolğa tüsirip, onı da paydalana aladı. Biraq, şın mäninde, Batıstıñ kömegi bayau boldı. Qajet mölşerde bolğan joq deuge de boladı.

Olar Ukrainanıñ şaması jetpeydi dep oylap, köp uaqıt joğaltıp alğanğa wqsaydı. Sondıqtan da olar eşteñe jibermey otırdı. Olar “orıstar mwnı arandatu dep oylamaydı” degen senimnen attağan soñ, endi ğana [quattı qaru-jaraq] jiberuge mümkindigi payda boldı.

[Batıs] Reseydiñ taktikası men ıntasın dwrıs bağamday almadı. Resey tübegeyli basqınşılıq soğısqa wmtılıp otır. Bwğan [Ukrainanıñ soltüstigindegi] Buça qalasındağı jäne basqa jerlerdegi adamdardı jappay qırıp-joyu oqiğaları dälel bola aladı. [Batıs] rasımen Ukrainağa [qolında barın] berui kerek. Sol kezde Ukraina okkupaciyalanğan audandardı orıs äskerinen qwtqaru üşin pärmendi äskeri operaciya jürgize aladı.

Azattıq: Batıs Ukrainağa qanday qarudı jıldam jetkize aladı?

Garvan Uolş: Amerikalıqtar birneşe kün bwrın jariyalağan [qaru] türlerin [jibergeni] dwrıs, biraq olardıñ masştabı dwrıs emes.

Jaña artilleriya öte paydalı. Adamdardı tez üyretuge boladı. [Sonday-aq] olar orıstarda joq, biraq Batısta bar artilleriya snaryadtarın ala aladı. Bwl artilleriya mümkindikterin aytarlıqtay arttıradı. [Ukraina] qarsı şabuılğa arnalğan radarlardı ala aladı, sol arqılı olar orıstardıñ qanday artilleriyadan atqılap jatqanın anıqtap, [olardı] jıldam joya aladı. Biraq [bwl] olarğa köp mölşerde kerek.

Öte qızu şayqas bolğalı twr. [Ukrainağa] asa köp mölşerde oq-däri qajet boladı. Olarğa sovet däuirindegi artilleriyağa, Batıs ülgisindegi kölemi ärtürli artilleriyağa arnalğan oq-däriler kerek. (Eskertu: osı swhbat alınğannan keyin Vaşington Ukrainağa tağı 800 mln dollardıñ äskeri kömegin, sonıñ işinde auır qaru-jaraq beruge uäde etti.)

Azattıq: Soğıstıñ bäseñdeytin türi körinbeydi, Ukrainağa NATO elderi jiberetin jaña qwral-jabdıqtı paydalana bastauğa tura keletin siyaqtı. Özindegi sovet jäne Resey tehnikası azaydı. Äskerilerge jaña äskeri tehnikanı üyretu qanşalıq qiın?

Garvan Uolş: Jerüsti qwral-jabdıqtarğa kelsek, onı üyrenu oñay, [biraq] äue qwraldarına kelgende öte qiınğa soğadı. Äskeri wşaq wşqışına [amerikalıq] F-16 nemese F-15 [reaktivti wşaqtarın] dwrıs meñgeru üşin öte köp uaqıt kerek. [Ukraina] materialdıq-tehnikalıq qoldauğa da zäru. Olar ärtürli janarmay, qwral-saymandar qoldanadı, sondıqtan bwlardıñ bäri ornatıluı kerek. Aldağı birneşe ayda osını istese, mwnı qalay jüzege asıratınımızdı qazirden oylanuımız kerek.

Mäsele tek [soğısta qoldanıluı mümkin] qwral-jabdıqtı jetkizuge ğana tirelip otırğan joq. Bwl jerde qaru-jaraqtıñ isten şıqpaytınına, jöndeletinine, operatorlar men mehanikterdiñ oğan qızmet körsetudi üyrene alatınına da köz jetkizu kerek.

Azattıq: Materialdıq-tehnikalıq jağına kelsek, Batısta Ukrainağa kerek qarudı uaqıtında jiberuge mümkindik bar ma? Ukrainağa jäne maydanğa qwral-jabdıqtı jetkizu jağı qalay boladı?

Garvan Uolş: Quattı qaru bar, biraq onı maydanda paydalanu kerek. Adamdardı üyretu kerek, jaña janarmay qoymaları men jetkizu tetikteri qwrıluı kerek jäne bwğan şamamız jetedi de. Tek azdağan uaqıt kerek jäne [Batısqa] oylau jüyesin özgertu kerek. Olar bwl soğıstıñ wzaqqa sozılatının, Reseyge [qarağanda] Batıs pen Ukrainanıñ öndiris quatı men ekonomikalıq mümkindikteri köp bolğandıqtan, jeñiske jetuge bolatının tüsinui kerek.

Wzaq merzimde qarastırsaq, soğıs Ukrainanıñ paydasına şeşiletin siyaqtı. Biraq [Batıs] olardıñ wzaq merzimge şaması jetui üşin [Kievti] qolday alatın jağdayda boluı kerek. Sonda biz olardıñ qarulı küşterine wzaq merzimde köp mölşerde [jetkiziletin] tehnikağa ötuine kömektese alatın jağdayda boluımız kerek.

Ukrainanıñ öz qorğanıs öndirisi de öte mıqtı. Osılayşa bwl şaralar otandıq qorğanıs öndirisin Batıs standarttarına [jäne] NATO-nıñ qaru-jarağına beyimdeuge bağıttala aladı. Bwl olardı mañızdı rölge ie bolıp, aqır soñında Batısqa qaru jetkizuine deyin septese aladı.

Azattıq: Keybir Batıs elderiniñ, mısalı, Germaniyanıñ Ukrainağa quattı qaru jibergisi kelmeytinin körip otırmız. Sarapşılar men şeneunikter Ukrainağa mwnday qarudıñ öte qajet ekenin aytadı. Mäsele äli talqılanıp jatır, biraq siz Berlinniñ osı mäselede közqarası özgerip jatır dep oylaysız ba?

Garvan Uolş: Germaniya ükimetinde “Jasıldar partiyasına” müşe sırtqı ister ministri Annalena Berbok, energetika ministri Robert Habek pen Social-demokratiyalıq partiya müşesi, kancler Olaf Şol'c arasında tartıs jürip jatır.

[Social-demokratiyalıq partiyadan şıqqan] kancler Gerhard Şreder Reseydegi “Rosneft'” energetika kompaniyası basqarmasında jwmıs isteydi. Äli künge deyin otstavkağa ketuge ötiniş bermegen. [Social-demokratiyalıq partiyağa müşe] basqa da adamdar bar. Mısalı, Kiev jılı qabaq tanıtpağan Frank Val'ter Ştaynmayer bwrın reseyşil bolğan. [Bwğan deyin birqatar BAQ Ukraina biligi Ştaynmayerdiñ elge kelgenin qalamadı degen aqparat taratqan, biraq Kiev onı joqqa şığarğan – red.] Bwl oyındı Şol'c jürgizip otır. Ol jağdaydı özgertuge tırısıp jatır dep oylaymın, biraq ol wstanımı berik qarsılastarmen küresip jatır.

“Jasıldar” qatañ şaralar qabıldaudı talap etip otır. Bwl sayasat energetikalıq sankciyalarğa da, äskeri qaru-jaraq jetkizuge de qatıstı. Osılayşa, Germaniyada ümit bar, biraq olar özara tartıstı jalğastırıp, bwl “supertankerdi” keri bwruı kerek. Bwğan birşama uaqıt kerek.

Sonımen qatar nemisterdiñ özinde mwnşa äskeri tehnika joq. Germaniya Resey basqınşılığınan soñ arnayı qor qwrıp, qorğanısqa jüz milliard euro böldi. Biraq olarda oq-däri qorı öte az. Äskeri tankteriniñ qosalqı bölşekteri joq, bar bolsa, öte az.

Nemisterdiñ qolınan keletin eñ dwrıs jol – mwnay aludı toqtatu. Berbok 2022 jıldıñ ayağına deyin solay jasaytının da mälimdedi. [Biraq] bwl tım wzaq. Germaniya Resey mwnayına sonşa täueldi emes. Biraq Reseyge gazğa qarağanda, mwnay satudan köp aqşa tüsedi, sebebi mwnay anağwrlım qımbat. Mwnay aludı doğarıp, gaz aluğa köşuine bolar edi, biraq onıñ qiınğa soğarı anıq.

[Germaniyanıñ] qolınan keletin tağı bir şeşim – Ukrainağa basqa elderden qaru satıp alu üşin aqşa beru.

Germaniya qaru-jaraq eksportına rwqsat beru procesin de jıldamdata aladı. Germaniyada köp qwrılğı şığaruğa qabiletti öndiris bar. Biraq onı satu procesin bekitu, äsirese soğıs aymağına jiberu öte wzaq jäne qiın. Ol üşin sol byurokratiyadan ötu kerek. Qazir nemistiñ bwl byurokratiyası Reseyge kömektesip otır.

Swhbat ıqşamdalıp, öñdeldi.

Azattıq