Äueli, qwlağı tıñ, wranı kün, şırağı mıñ oqırman, siz öz şejireñizdi kişi ruıñızdan bastap taratsañız da, ülken rudan taratsañız da, arğı ülken wlıstan taratsañız da wzasa 15-25 atanıñ arasında boladı. Olay eseptey beretin bolsañız Kerey de, Nayman da, Alban da birneşe ğasır bwrın ğana ömir sürgen twlğa bolıp qaladı da, mıñ jıl bwrın tarihta atı atalatın osı taypalardıñ tarihımen qayşı keledi. Mwnıñ sebebi mınau. Sizdiñ wlısıñızdıñ, ruıñızdıñ tarihı keminde mıñ jıldı qwraydı da, ru şejireñizdiñ eñ basındağı birneşe adam mıñ jıl bwrınğı adamdar. Osı wmıtılmas birneşe türkişe bayırğı babanıñ esimine keyingi ğasırlardağı arabşalanğan esimdegi atalar esimi jalğanadı. Ärqaşan ru atauları eñ eski jäne wmıtılmaydı. Eñ eski birneşe esim ğana saqtalıp, odan keyingi atalar wmıtılıp, jaña atalar tizimi sol wmıtılmas esimderge jalğanıp otırğan. Sondıqtan, ejelgi tarihta atalğan atalarıñızdıñ esimin birneşe ğasır bwrınğı adam dep jañılıs tudırmaularıñız kerek. Mısalı, Şeruşi, Qaraqas atauları, olardan örbitin Şappas, Odıray, Bayım, Qosım atauları da tım eski. Al, oğan keyingi Qazaq handığınıñ orta twsındağı analardıñ esimi tikeley jalğanğan. Ötkende, Molqı turalı maqalamızda osınday jañsaq oyğa berilu, Molqını birer ğasır bwrınğı adam retinde qaraytın qatelikter jüz berdi.

Endeşe, Iteliniñ Twrpan men Jemsarıdağı tarihı turalı keñinen söz örbitemiz.

742(744)-848 jıldar arasında ömir sürgen Hwyh qağanatında köşpendi rulardıñ oñ qanatı Hwyh dep atalsa, sol qanatı Qarlıq dep atalğan. Qarlıqtar Molqı, Şiñgil(Şigil, Şığıl, Şıbıl), Taşlıq degen üş belimnen twrğan. Hwyh qağanatı tarihta Hwyh, Hwyğır, Wyğır degen ataularmen de ataladı. Hwyh degen söz kök degen sözdiñ juandıqpen dıbıstalğan nwsqası. Hwyh qağanatı ıdırağannan keyin bir bölim Hwyh taypaları Abaq wlısınan şıqqan Esen degen kösemniñ bastauımen Twrpan men Boğdağa şoğırlanıp, Küyik qağanatın qwradı. Küyik degen atau da Hwyh atauınıñ zañdı jalğası bolatın, kök degen mağınanı beretin edi. Kök atauı köşpendiler tanımında aqşıl, bozğılt tüsti bildirgen.

Kök atauın oğan deyin de 552-603 jıldar arasında ömir sürgen «Kyuk Türik(Kök Türik)» qağanatı öz atauı retinde qoldanğan edi. Ğwn zamanınan beri kök wğımınıñ san türlenip sätti jalğasıp kele jatqanın bayqaymız. Kung – Ğwn. Köktürik – Kök. Huyh, Hwyhu, Qwyğır, Wyğır – Kök, Kyuk. Küyik – Kök.

Iteli ruınıñ Iteli atanbay twrğan kezdegi eski atauı – Kökbwlaq. Mwnı Iteli şejiresi rastaydı. Bwl atau Küyik qağanatın Hwyh qağanatınıñ negizin qalağan Kök(Küyik, Hwyh) taypası men sol qanat Hwyhtardıñ bastı taypası Molğ(Bolğ) taypasınıñ birikken atauınan twradı. Bwl ataudı Hwyhtıñ( Köktiñ, Küyiktiñ) Bolğ(Molğ, Bwlaq) taypası dep te tüsinuge boladı. Qalay degende de ol kezdegi Bolğ(Molğ) taypasınıñ wğımı öte keñ bolatın. Iteliniñ Tınıbek tarauınıñ Aqmalay dep te aytıluı Molğtıñ Moli bolıp dıbıstalğan nwsqasınıñ Malay bolıp özgergen türi deuge boladı. Hwyh qağanatı ıdırağannan keyin 13 jıl uaqıt ötkende, 861 jılı Küyik qağanatı qwrıldı. Qağanattıñ qwruşısı Abaq-Esen degen adam bugingi Iteli şejiresinde Esenbaqtı dep saqtalğan. Abaq taypasınıñ atauı retinde eski uaqıtta Baq, Boğ degen ataular qatar jürgen. Qağanattı sırttağı elder Toğıs eli dep atadı. Al, qağanattıñ Küyik dep atalıp ketuine memleket astanasınıñ Küyik dep ataluı sebepker bolğan. Küyik qalası bügingi Twrpan jerinde salınıp, ol «qısqı astana» delingen.«Jazğı astana» retinde bügingi Jemsarı audanı jerindegi Besbalıq qalası belgilengen. Küyik qağanatınıñ aumağına Qwbı qwmı, Qwmıl, Twrpan, Qaraşäri, Aqsu, Erenqabırğa aumaqtarı kirdi. Küyik qağanatın Abaq taypasınıñ qwrğanı turalı derekter naqtılanğan. Küyik qağanatı bileuşisin «tegin(tın)» jäne «edige» degen titulmen atadı. Bwl atau qwt-qwt degen qosar sözdiñ itqwt bolıp oñtüstik dialektisimen dıbıstaluınan kelgen. Osı idqwt, edqwt, edige atauları Qazaq dünie tanımında Edige, Jädiger bolıp aytıladı. Iteli şejiresinde de osığan wqsas Jädiger degen atanıñ esimi bar. Kökbwlaq atauınan özgergen Iteli atauınıñ mağınası böri atauın tergeuden kelip şıqqan it atauımen jäne idi(idige) degen bileuşi äulet atımen tereñ qabatta toğısadı. Osı idige, idig, idigut degen qağanattıñ bileuşi lauazımımen tığız qatıstı körinedi. Idi-eli, yağni bileuşi äuletterdiñ eli, bileuşilerdiñ twqım-jwrağatınan qalıptasqan degen wğımdı öz tüyinşeginen şeşip alamız. Osı Küyik qağanatınıñ örkenietterine jürilgen qazba jwmıstarı barısında at twyaqtı adamnıñ müsini qazıp alınğan. Bwl «at eli» degen wğımdı közge tartadı. At söziniñ lingvistikalıq twrğıdan qarağanda äueli qwt degen sözden kelgen tarihı bar. Idige wğımı da qwt söziniñ qosarlanıp eki qaytalanuınan kelip qwttıñ qwtı degen mağına tudıratının bilemiz. Özbekterdiñ attı ot deytini, wyğırlardıñ attı iät dep dıbıstaytını attıñ id, it bolıp dıbıstalu mümkindigin de alğa tartadı. Attıñ da, ittiñ de qwt retinde, yağni qazına retinde aldıñğı jetilikke kirui osı ataularımen tığız baylanıstı. Twrpandağı Ediqwt ejelgi qala ornı dep jürgeni sol Abaq Kereyler qwrğan Küyik qağanatınıñ 9 ğasırda salğan qalası. Al, it wğımımen baylanıstıruğa tura kelse, Aq Ğwndardı zertteuşi ğalımdardıñ olardıñ özin Hitel dep atağanın, hit söziniñ it degen mağınanı bildiretinin, olardıñ özderin it el dep atau sebebi börini tötem etip onıñ atın tike atamay it deui dep tüsindiredi. Iteliniñ bwrınğı atınıñ Kök jäne Bwlaq atauınan qwralatınına qarasaq, bwğan deyin biz osı jerdegi Bwlaq sözin böriniñ sipattaması retinde volk, börik, wlğ, wlu, bolğ degen ataularmen bir ekenin aytqanbız. Kök böri degen wğımdı bildiretin Kök Bolğ sözi Kökbwlaq bolıp aytılıp ketken. Börini tötem etu nieti boyınşa ol Aq Ğwndardağı jağday boyınşa It-Eli degen wğımğa auısqan. Hwyh qağanatı kezindegi eñ mañızdı rudıñ biriniñ Bolğ ekeni tarihqa ayan. Molqılar da osıdan taraydı. Molqı şejiresinde Molqınıñ bwrınğı atı Bolqı edi degeni sol.

Ken, han sözderi qala wğımında jwmsalatındıqtan Küyik qalasınıñ Küyikhan degen atauın alğan, yağni ejelgi Küyik qalasınıñ twrğındarı negizinde qalıptasqan kişi ru atı Kiiphan, Qayıphan degen eki türli atpen Iteli işinde jür. Molqı şejiresinde Qayıp bolıp saqtalğan. Al, Hwy qağanatınıñ atauı Iteli şejiresinde Qiğlıq, Qwyğlıq degen ataularmen saqtalğan. Küyik atauı Küyik ruı retinde saqtalsa, Küyik eli, kök eli degen wğım Kögal degen atpen saqtalğan. Abaq-Esenniñ atı Esenbaqtı atauınan tıs, Esen, Izen degen ataularmen de saqtalğan. Esen, Izen atauı Esenbaqtığa deyin de eski Kerey tarihında bar ataular. Wrpaqtan-wrpaqqa jalğasım tauıp köp qoyılıp kele jatqan esim.

Iteli şejiresindegi Tınıbek atauı memleket bileuşisiniñ atına qosılatın tegin degen sözdiñ tın bolıp aytıluınan qalıptasqan. Baqı-Esen, yağni Esenbaqtı(Izenbaqtı) edigeden keyin el tizginin Elbaqtı(El-Abaq) tegin, odan keyin Arsılanbaqtı tegin(Soñğı Esen qağan), odan keyin Esenbaqtı tegin, onan soñ Arsılan Qwtlıq Qwl baq tegin(Qalmatay), odan soñ Qwlbaq öken(oñ han), Baq Arsılan Tın(Atan) Küyik tarhan(Atanas), odan keyin Belg(Belgi), Oğantemir, odan soñ Barşıq(Borsıq) artqı tegin, Köşpes qatarlılar el basqardı. Eñ soñı Qwlaşşı edige, Quanış edige, Esentemir(Şıñtemir) edigelermen ayaqtaladı. Ğalımdar tegin degen lauazımnıñ Tiyanuañ degen, yağni Qwday qoyğan patşa degen wğımnıñ köşpeliler tilinde jañğırğan nwsqası dep qabıldaydı. Tyanuañ atauınıñ keyingi nwsqaları: Tegin, Atan, Tan, Tın, Tegin, Toq. Al, Iteli şejiresindegi qojalardıñ esebinen dini atauğa beyimdegen Ahmetäli degen esimdi Aqbaqtı, Aqbaqlı degen esimniñ bwrmalanğan nwsqası dep ayta alamız.

1209 jılı Küyik qağanatınıñ edigesi Beşul Erte(Besşal-Ötel degen attağı Iteli şejiresimen jaqındıq tabadı) Şıñğıs hanğa tileulestik qılıp, Qaraqidan memleketine qarsı şıqtı. Sondıqtan, Küyik qağanatı öz täuelsizdigin saqtap qaldı. YUan' patşalığınıñ soñğı kezinde Şağatay handığı Küyik qağanatın ülken tosqındıqtarğa wşıradı. Küyik qağanatı 1368 jılğa deyin ömir sürgen, köşpendiler tarihındağı ğwmırı öte wzaq qağanattardıñ biri boldı. 507 jıldıq tarih biz üşin wlı tarih.

Iteli ruınıñ Abaq Kereydiñ «noqta ağası» bolu sebebin biz Küyik qağanatın qwruşı Abaq ruınan şıqqan aqsüyek äuletterdiñ bir ru bolıp jinalıp, toptalğan tobınıñ äuelde Hwyh-BolğKök-Bwlaq), keyin Iteli atanğan jağdayımen wştastıramız. Ejelgi uaqıtta qağanattıñ tizginin wstağandardıñ wrpağı bolğan Iteli ruınan 18 ğasırda Er-Jänibek, Şäu jırau qatarlı Abaq Kereydiñ rulıq bölinisterin qayta wyımdastıruşı twlğalar «Abaq Kereydiñ noqta ağası» degen ağalıq sipat bergenin bajaylay alamız. Endi, Iteli şejiresindegi Eltoq ruınıñ atauına üñileyik. Küyik qağanatı kezinde özin Elğ-Abaq(El-Abaq, Elbaqtı) tegin dep atağan bileuşini bilemiz. Biraq, bwl atau qaytken künde de Eltoq atauımen janasa qoymaydı. Al, osı qağanattıñ qwrıluınan bir jarım ğasır uaqıt bwrın ömir sürgen Abaq ruınıñ Orhon ölkesindegi ämiri Elğ-toq degen adamdı osı Eltoq atauımen wştastıra alamız. Orhon ölkesinde ölke bastığı toq degen lauazımmen atalğan. Elğ toq degenimiz Eltoq degen atpen bügingi şejirege siğan. Iüygu halqı işinde Aqtoq, Toğıs degen rular bar. Orhon ölkesindegi Abaqtardıñ 118 jılı jaylı Küyik qağanatınan alğa ötip, 7-8 ğasırlardağı Abaqtardıñ ömirine şolu jasaymız.

Abaq taypası osı qağanattı qwruğa deyin Orhon aymağına erekşe şoğırlanğan bolatın. 7 ğasırdıñ orta şeninde Abaqtardıñ basında olardıñ tanımal adamı retinde Sübe-Kerey twrdı. Ol Abaq elin Batıs Türik qağanatınan keyin öz qarauında wstap kelgen Soyant elin jeñu üşin Tañ patşalığımen odaqtasadı. Keyin Hwyhtar jerinde Tañ patşalığı Orhon ölkesin qwradı. Orhon ölkesiniñ ämirligine 647 jılı Keren-Bayan tağayındaldı. Bwl äkimşiliktiñ ämirin «toq» dep ataytın. Ol sonımen birge Tañ patşalığınıñ patşa sarayınıñ oñ qanat saray qarauılın basqardı. Onıñ qarauına saraydıñ qalğan 15 qarauıl qanatı kiretin. Tañ patşalığınıñ bileuşisiniñ amandığı onıñ qabağınıñ astında edi. 11 jıl ämir bolğan Keren-Bayannan keyin Orhon ölkesiniñ ämirligine Abaq ruınan şıqqan Sübe tağayındaldı. Sübe bwl orında köp otırğan joq. Sübeden keyin Qwtıbaq(Kötibaq) Tañ patşalığınıñ patşa sarayınıñ oñ qanat attı äskerler qarauılın basqardı. Mwragerlik boyınşa 21 jıl boyı Orhon ölkesiniñ ämiri boldı. Ol Tañ patşalığınıñ astanasınıñ bastı qorğauşısı boldı. Ol mañızdı aqsüyek äuleti bolıp esepteldi. Qwtıbaqtan keyin Abaqtar 686 jılı Tañ patşalığına qarsı köterilis jasadı. 28 jıldan keyin barıp Tañ patşalığına qaradı. 720 jıldıñ aldı-artında Orhon ölkesiniñ ämiri bolğan Elğ toq Tañ patşalığınıñ Oñ qanat äskeriniñ qolbasşısı boldı. Elğ toqtan keyingi Şama Orhon ölkesiniñ ämiri bolıp twrğanda, ol jaña salınğan üş äskeri qorğanıs qalasınıñ biri bolğan Soq-Qiyanğa patşa jarlığımen köşirildi. Şamadan keyin Elşibay 15 jıl Orhon ölkesiniñ ämiri boldı. Ol Şığıs Türik qağanatınıñ qamqorlığına bölendi. 756 jılı Orhon ölkesiniñ ämiri bolğan Qoyınbaqtı(Abaq-Qoyın) Tañ patşalığınıñ sol qanat äskerleriniñ sardarı, Hıbi ölkesiniñ baqılauşısı qatarlı äskeri lauazımdı orındarda boldı. Ol Orhon ölkesiniñ ämirliginde 9 jıl boldı. Gansu ölkesindegi Iüygu(Sarı Wyğır) wltınıñ halıq äninde «Iüygulardıñ şıqqan jeri Şojınıñ qası» degen jol bar. Osı wğım Şonjı öñiriniñ eski tarihımen yağni Boğdamen qabısuı mümkin. Ejelgi Hwyh, Küyik memleketteriniñ qwramında bolıp, keyin şığısqa köşken osı qauımnıñ Boğdadan ketui Abaq Kereylerdiñ ejelden bergi qwt qonısı bolğan Boğda taudıñ tarihın tarih qatparlarımen jımdastıra tüsedi.

Bir qızığı, Tañ patşalığınıñ memleket atauınıñ eski oqıluı – Toğ. Twrpanda qwrılğan keyingi Qwyğır qağanatınıñ atı – Toğıs. Toğıs atauın basında ğalımdar Toğ-Ğuz dep, Toğız Oğız dep qate tüsinip, onı Sır boyındağı Oğızdarmen şatastırıp, biraz eñbekke Kereylerdi Toğız Oğız deytin jañsaq tüsinik kirgen. Keyin mwnıñ tek Toğıs, Toğız degen söz ekeni anıqtalğan. Iteli şejiresinde Toğıs kişi ruı bar. Jetisuda qwrılğan Türkeş(Torğıs) qağanatınıñ jarmaqtarında Tañ patşalığınıñ aqşasındağı YUan' degen jazu bar. Toq sözi men Toğıs sözi Tañ, Teñgir, Teñgis, Tañğis degen qwdaylıq ataudıñ türlişe dıbıstaluınan kelgen. Bwdan sırt, Tan, Atan, Tana, Toñ, Tong, Teng, Taq degen nwsqalar da bar. Tañ patşalığı da, Türik qağanatı da, Abaq jwrtı da, Türkeş qağanatı da köşpendi äuletterdiñ memleketteri. Tañ patşalığınıñ saray küzetin Abaqtarğa senip tapsıruı, Abaqtardıñ Twrpan men Boğdada Toğıs memleketin qwruı, Tañ patşalığınıñ Toq dep oqıluı, Tañ patşalığınıñ atauındağı ärip beynesi men Abaqtardıñ abaq tañbasınıñ jaqındığı qatarlı jäytter Tañdıqtardıñ Qwyğır(Hwyh) qağanatındağılarmen belgili tuıstığı barın ayqınday tüsetindey.

Paydalanğan ädebietter:

«Iteli şejiresi»

«Abaq Kerey tör şejiresi»

«Molqı şejiresi»

Jwñ Jinuın,«Sarı Wyğır tilindegi <Şojı qas«> wğımın tüsindiru»

Gıñ Şımin,«Köne Türki jazba eskertkişterin zertteu»

Gıñ Şımin,«Küyik Hwyğır qağanatı»

Fol'ker Rıbacki, «Köne Türki jazbalarındağı Türki jäne Hwyh bileuşileriniñ tituldarı»

Avtorı: Kökböri Mübarak Qizatwlı