Қарақалпақ халқы Сәкен Сейфуллинді білеме екен?

Qaraqalpaq halqı Säken Seyfullindi bileme eken?

| Oct 18, 2022

Säken Seyfullin

1922 jıldarı qaraqalpaq ziyalısı Allayar Dosnazarov S.Seyfullinge bılay dep ötiniş bildiripti:

- Säke, bizge ağasıñ. Ağa balasısıñ. Biz üysiz-küysiz qaldıq. Bizge kömektes. Qiyamettik tuısıñ bolayın, – deydi. Säken Seyfullin inisiniñ sözin jerge tastamaptı. Moskvada osı mäseleni qayta-qayta köteredi. Aqırı maqsatına jetedi. 13-aqpan 1925 jılı Kalininniñ qolımen qaulı qabıldanadı. Onda:

“Äumudariya oblısı bazasında, Qazaqstan qwramında Qaraqalpaq Avtonomiyalıq Respublikası qwrılsın”- delingen eken.Sol qaulıda KKASSR-diñ astanası(paytahtı) Petro Aleksandrovsk(Törtkül) portı bolsın dep körsetilipti. Nökis qalasınan Säken Seyfullinge eskertkiş qoyılsa ğoy şirkin. Tarih qoy tarih. Al tarih bwrmalanbauı kerek.Tarihi twlğa qwrmettelui tiis..

(s) Kabıl Şildebay

——

Oñ jaqtağı – Älkey Ötekin. Säkenniñ kömekşisi. Suret Orınborda tüsirilgen. ol kezde Säken Seyfullin Qazaq ASSR Halıq komissarları keñesiniñ törağası, qazirgişe aytsaq, prem'er-ministr bolatın. ©K.Qam

Säken – iri qoğam, memleket qayratkeri. Kerek deseñiz, Respublikamızğa Qazaqstan atın bergizgen, «Qazaq tili keñse tiline aynalmay, bağı janbaytının aytıp», tilimizdiñ memlekettik status aluına eñ alğaş eñbegin siñirgen adam osı Säken Seyfullin ekenin tarihqa üñilgen jan biler edi. Conday-aq Säken halqın şın süyip, qazaqtıñ qara domalaq balaların qolınan kelgenşe oquğa tüsuine järdemdesip, tipti öz üyinde de twrğızğan. Orınbor astana bop twrğan şağında nebarı 27 jasında ükimet basqarğan Säken bir pomeşiktiñ on bölmeli üyin jalğa alıp, sonıñ bir bölmesinde ğana özi twrıp, qalğanın tügeldey auıl balalarına baspana etip bergen. Onıñ işinde Säbit Mwqanov ta, Ğabit Müsirepovter de bar.

Irımjan Seyfullina

——

Suret öñdelgen. Surettiñ originalı pikir böliminde twr.

Pı—sı: Nebir mıqtı jigitter ötken ğoy Qazaqta ä?? Ana Monğoliyanıñ Astanasında Qazaq, yağni Twrar Rısqwlov bekitip bergen deydi. Ol turalı paraqşama erteñ salam.

Burahan Daqanov Börili Bayraq

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,