Wlıbritaniya birlesken küşteriniñ bwrınğı qolbasşısı, qorğanıs jäne qauipsizdik taqırıbında keñes berip, däris oqitın general ser Riçard Berrons maydandağı ayla-täsil, öndiristik mobilizaciya jäne Ukraina men Batıs elderi tañdauı soğıstıñ ondağan jılğa jalğasuına qalay äser etetinin aytıp berdi.
General ser Riçard Berrons Wlıbritaniya birlesken küşteriniñ bwrınğı qolbasşısı. Qazir Universal Defense & Security Solutions qorğanıs jäne küzet kompaniyasın basqaradı.
Ol Azattıqtıñ Gruzin qızmetimen söylesip, Ukrainadağı soğıs nege wzaqqa sozılatının taldap berdi.
Azattıq: Ukrainada soğıs bastalğalı bir jıldan astı. Osı uaqıt işinde qanday sabaq aldıq?
Riçard Berrons: Europa üşin joğarı deñgeyde sabaq alatın dünieler boldı. Birinşisi, 90-jıldarı Qırğiqabaq soğıs ayaqtalğannan keyin köbi “endi soğıspaytınday boldıq” dep oylağanımen, äli künge deyin sanamız özgermegenin tüsindik. Ukrainadağı jağday Jer betinde adam barda soğıs ta bola beretinin däleldedi. Soğıstan 100 payız qorğaytın immunitet joq. Prussiya generalı fon Klauzevic aytqanday, “Siz soğıstı tañdamasañız da, soğıs sizdi tañdauı mümkin”. Mıñdağan jıl bwrın qalay bolsa, qazir de soğıs qauipti, jabayı, qatıgez biznes türi bolıp qaldı. Sonda da wrpaq auısqan sayın, soğıs ideyasımen tanısıp körgimiz kelip twradı.
Ekinşiden, Ukraina ülken soğıstardı 90-jıldarı Balqan elderinde, keyin Irak pen Auğanstanda körgenimizdey, käsibi dayındıqtan ötken äsker emes, qarapayım azamattar jeñetinin eske saldı. Memleketke joyılıp ketu qaupi töngende, soğıs halıqtıñ qolına ötedi. Qazir Ukrainadağı soğıstı bwrın mwğalim, medbike, mehanik bolğan qarapayım adamdar jürgizip jatır. Reseyde de solay: jwmıs küşi halıq arasınan jinaladı. Olardıñ eşqaysısı bwrın äskerde qızmet etip körgen joq.
Azattıq: “Vagner” tobın mısalğa alsaq, olar käsibi äskeri bolmasa da, qılmıskerlerdi jinadı.
Riçard Berrons: Iä. Qazir Resey äskeri eldiñ qarulı küşteri, mobilizaciyağa ilingen azamattar, twtqındar men jaldamalı jauıngerlerden qwralğan “Vagner” tobınan twradı. Olar qay top jaqsı nätije körsetti, qaysısı artta kele jatır, jeñiliske kim kinäli degen bäsekeniñ işinde qaldı. Ukrainada onday joq.
Üşinşiden, soğıs bir tarap üşin ğana nätijeli bolıp, jedel ayaqtaladı degen logika joğına köz jetkizdik. Ukrainada ülken ğana emes, wzaq soğıs bolıp jatır. Resey de, Ukraina da soğıs tezirek ayaqtalğanın qalağanımen, küres wzaqqa baratın siyaqtı. Taraptardıñ eşbiri jeñip ne jeñilgen joq. Beriluge de dayın emes. Alda äli orasan zor şığınğa batıratın talay şayqas bar. Soñında taraptar äbden qajıp, tığırıqqa tireledi degen boljam aytılıp jür. Onda Ukraina men Resey arasında köp jılğa sozılatın kelispeuşilikter bastaladı. Bwl soğıs ondağan jıldan keyin de ayaqtalmauı mümkin.
Azattıq: Siz osığan deyin soğıs 2025 jılğa deyin jalğasadı dep ediñiz. Qazir odan da qorqınıştı boljam aytıp otırsız. Alda wzaq teketires kütip twrsa, strategiyalıq twrğıdan alğanda, uaqıt qay taraptıñ jağında dep oylaysız?
Riçard Berrons: Kim basım tüsetini tañdauğa baylanıstı. Batıs elderi Ukrainanı qanağattandıratın nätije üşin az aqşa men qaru-jaraq jwmsap, qoldau körsetuge dayın. Ayına 6 milliard dollar köleminde aqşa bölinip twrsa, Ukraina soğısta basım tüsedi, jeñiske jetedi ne tım qwrığanda, jeñilmeydi. Batıstıñ qorğanıs önerkäsibi Ukraina azamattarına qaru-jaraq pen oq-däri qorın jiberip otır. Ukrainanı qoldauğa Batıstıñ ekonomikalıq quatınıñ az böligi ğana ketedi. Sondıqtan bäri tañdauğa baylanıstı. Iä, bwl tañdaudıñ öz qwnı bar.
Joğarıda aytqanımday, Ukrainağa Batıs baylığınıñ az böligi ğana ketedi. Qoldau toqtamasa, Ukraina jeñiske degen jigerin joğaltpay, küresin jalğastıradı.
Reseydiñ közqarası boyınşa, Kreml' soğısqa köbirek adam tartıp, 2 million qızmetker jwmılğan qorğanıs önerkäsibin qalpına keltirip jatır. Mäskeu aqşası, erik-jigeri, qoğamdıq baqılau jüyesi men qorğanıs salası Batıstıñ qoldauına tötep bere aladı dep senedi.
Bwdan ne şığatının eşkim bilmeydi. Qazir qos tarapqa tehnika, qaru-jaraq qorı, äsirese artilleriyalıq oq-däri jetpey jatır. Sondıqtan bäri Batıs elderiniñ Ukrainanı qoldauına jäne Reseydiñ tezirek ayaqqa twrıp, öndirisin qalpına keltiruine baylanıstı. Aldağı uaqıtta jağdaydı Qıtay men Ündistannıñ qoldauı özgertui mümkin. Mäskeu atalğan elderden qaru-jaraq boyınşa kömek alsa, bwl Resey men Ukraina arasındağı teketires emes, Batısqa qarsı soğıs degen söz rastaladı.
Azattıq: Batıs qoldasa, Qıtay men Ündistan kömektesse… Atalğan elderdiñ soğısuşı taraptardı qoldau ıqtimaldığı qanşalıq joğarı?
Riçard Berrons: Qazir Batıs üşin ıqtimaldıq tömen. Öytkeni AQŞ bastağan koaliciyanıñ negizgi maqsatı qaşanda Batıs elderiniñ birligin saqtau bolğan.
Negizi Ukrainanı qoldauğa ketetin şığın Europa ekonomikası üşin tük emes. Biraq soğısqa baylanıstı Europada mwnay-gaz mäselesi bastaldı. Energetikalıq resurstardıñ qımbattauı halıqtıñ ömir sapasına äser etip jatır. Sondıqtan qazirgidey dağdarıs jağdayında äskeri kömekke aqşa bölu qaltağa auır tiedi. Ukrainağa jiberiletin kömektiñ negizgi böligin AQŞ öz moynına alıp otır. Soğıstan keyingi Ukrainanı qalpına keltiruge Europa jauaptı boladı dep oylaymın.
Qıtay bwl soğıstan eş payda körip otırğan joq. Batıs elderi Pekindi Mäskeudiñ jaqtası dep tapsa, mwnıñ ekonomikalıq saldarı auır bolatının jaqsı biledi. Biraq bwl Qıtay Ukrainadağı soğıstan şet qalıp otır degendi bildirmeydi. Pekin Reseyge biraz tehnologiya jiberdi. Mwnı jasırın jüzege asırıp, eşkim bilmey qaladı dep oyladı. Degenmen Pekin Reseyge qaru-jaraq jibergen joq. Olay jasasa, soğısqa aralasqan bolar edi. Qıtay bwl soğısqa qatısqısı kelmeydi.
Azattıq: Ukraina qarsı şabuılğa qaşan köşedi? Kievtiñ soğıstağı negizgi maqsatı qanday?
Riçard Berrons: Ukrainanıñ qarsı şabuılı Reseydiñ soqqısına tötep beru üşin qanşa adamınan ayırılğanına, qazirgi äskeri quatına baylanıstı jüredi. Ukrain jauıngerleri qajıdı, key äskeriler altı aydan beri üzdiksiz soğısıp jür. Olar kün sayın qan maydanğa tüsip, orıstardı jeñedi, biraq iştey “Erteñ tağı soğısqa şığamın” dep oylap twradı. Ukrainder soğısta qanşa dosınan ayırıldı…
Reseydiñ soqqısına qarsı twru kezindegi şığındar Ukrainanıñ qarsı şabuıl jasau mümkindigin azaytqan joq pa? Olarğa qaru-jaraq, kiim men azıq-tülik jete me? Ukraina äskeri qarsı şabuılğa qanşalıq dayın? Bwl swraqtardıñ jauabın eşkim bilmeydi. Biraq Kiev dwrıs strategiya qoldanıp, mıqtı küşterin soğısqa salmay, qarsı şabuılğa dayındağanın bilemiz. Olar jerdiñ beti qatayıp, Reseydiñ şabuılı bäseñdegen kezdi kütip otırğan siyaqtı.
“Kievtiñ aylakerligi men Mäskeudiñ qiyan-keski şayqası”. Soğıs bir jılda qalay özgerdi?
Qarsı şabuıl bolsa, ol qayda ötetini mañızdı. Biraq Reseydiñ poziciyaları jaqsı qorğalğan. Orıstardıñ qolındağı eldi mekenderdi qaytaru üşin Ukrainada jetkilikti qaru-jaraq boluı kerek. Batıs elderiniñ jıl basınan beri jibergen qorı jetpeydi. Ukraina qazir Resey äskerine soqqı jasay aladı, biraq okkupaciyalanğan jerlerdi tügel azat ete almaydı.
Azattıq: Qırımdı qaytaruğa ne kedergi?
Riçard Berrons: 2023 jılğı qarsı şabuıl kezinde Qırımdı alu qiın boladı. Öytkeni qalağa jetu oñay emes. Qırımğa eki jol ğana aparadı, aynalasın teñiz qorşap jatır. Qalanıñ sırtında eki qatar maydan şebi bar. Onıñ üstine, 2014 jıldan beri Resey Qırımğa özin qoldaytın adamdardı köşirip, qorğanısqa dayındap qoyğan. Sondıqtan 2023 jılı Ukraina Qırımdı qaytarıp aladı degendi elestetu qiın. Biraq Qırımdı Reseyge berip qoymaydı. Öytkeni soğısta jeñildikke orın joq. Bwl – kürdeli mäsele jäne ol biıl şeşiledi dep ümittenemiz.
Azattıq: Soğıstıñ wzaqqa sozıluına Batıstıñ äleuetiniñ azdığı äser etip otır ma?
Riçard Berrons: Iä. Bwl qos tarapqa da qatıstı. Bıltır Resey men Ukraina artilleriyalıq oq-därini oñdı-soldı paydalandı. Endi olar önerkäsipti küşeytuge köñil böle bastadı.
Batıs elderi ayına 30 mıñ, Ukraina künine 6 mıñ artilleriyalıq snaryad şığaradı. Qazirgi öndiris qarqını qoldanılıp jatqan oq-däri sanınan tömen. Bwl mäseleni şeşu üşin oq-däri şığaratın käsiporındar kerek. Bwğan kemi 1-2 jıl uaqıt ketedi.
Resey soğıs bastağanda 5-20 million aralığında oq-därisi boldı dep oylaymın. Naqtı derekti Mäskeuden basqa eşkim bilmeydi. Künine 20 mıñ oq atıldı desek, soğıstıñ segizinşi ayına deyin 10 jılğa jetetin qorın tauısıp ülgerdi. Qazir künine 5-10 mıñ oq atıladı. Reseyge oq-däri jetpey jatır, zauıttardıñ quatı tömen. Qos taraptıñ bir-birinen basım tüse almay jatqanınıñ bir sebebi – osı. Eki jaqta da oq-däri qorı tapşı. Resey de, Ukraina da jağdaydı özgertip, öndiristi damıtu üşin 1-2 jıl keregin tüsinip otır. Qarapayım öndiris matematikasına salsaq, soğısuşı taraptar tığırıqqa tirelui mümkin.
Azattıq: Qos tarap soğıstan şarşauı mümkin be?
Riçard Berrons: Qazirgidey jağdayğa jetemiz dep eşkim oylağan joq. Soğıstıñ bastalğanına bir jıldan astı, qaşan ayaqtaları da belgisiz. Jalpı alğanda, 300 mıñnan astam adam qaza taptı. Resey soğısqa künine 500 million-1 milliard dollar aralığında aqşa jwmsaydı. Ukraina ekonomikasınıñ üşten birin soğısqa saldı. 400 million adamğa astıqsız qalu qaupi töndi, bwdan trillion dollar şığın keldi. Ötkenniñ enşisinde qaldı delingen soğıspen qayta tanıstıq.
Üzdiksiz bombalaudıñ astında ömir süru, qırılğan halıqtı köru, qısta susız, jılusız qalu ukrainderdi qajıtıp jibergeni ras. Biraq olardıñ jeñiske degen wmtılısı ülken, olar jaralı äri ızalı. Ukraina soğıstı toqtatqısı kelmeydi.
Batıs elderine kelsek, key azamattar soñı körinbeytin soğıstan, Ukrainağa kömektesuden şarşauı mümkin. Alda qıs kele jatır. Tağı da jılumen qamtu mäselesi tuındaydı. AQŞ-ta keler jılı prezident saylauı boladı. Biraq Batıs elderine şıdauğa tura keledi. Bwl soğısta ukrainderdiñ ğana qanı tögilip jatır. Batıs öz qauipsizdigi men jarqın bolaşağı üşin tım bolmasa aqşamen kömektesui kerek. Bwl tım döreki, qatıgez estilgenimen, adamdarğa osını jetkizu qajet.
Resey bwl soğısta köp närseden ayırıldı. Memleket retinde keri ketip, qwldırap baradı. Biraq Mäskeu küresten bas tartuğa dayın emes.
Ağılşın tilinde jariyalanğan swhbattıñ ıqşamdalğan nwsqası.
Pikir qaldıru