Alıstağı ağayınnıñ Atamekenge oralu jolın twñğış aşqan qazaqtıñ qaharman qızı
kerey.kz
Ol kim deysiz ğoy, turasın aytsam ol Sağat Zaqanqızı. Toqsanınşı jıldardağı alğaşqı köş Moñğoliya qazaqtartarınan bastalğan. Sol köşti alğaş bastağan adam Sağat Zaqanqızı. Bwğan eşkimniñ dauı joq. Jarğaq qwlağı jasttıqqa timey, sonau qiın-qıstau zamanında alıstağı ağayındardıñ jolın aşqan osı adamdı qazaqtıñ qaharman qızı atauımızdıñ özindik sebebi bar. “Köş basşısımen körikti” “Körgeni jaqsı köş bastar” deydi atam qazaq. Osı eki auız sözdiñ astarına üñilip qarasaq, onda, ülken män mağına bar ekenine köz jetkizemiz.
Bwrınğı auıl köşiniñ özinde, köş basşıları tört tülik maldıñ örisiniñ jağdayına qaray, är mezgildegi auarayınıñ özgerisine say, köşip qonuda bir basına jetip artılar ülken jauapkerşilik jüktese, Moñğoliyada twratın qandastarımızdıñ bir jarım ğasır ğwmır keşken el jerinen , tarihi otanı Qazaqstanğa qaray qoparıla bet alğan Wlı köşiniñ tizginin qolğa alıp, tauqımetin arqalau ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeydi. Öytkeni jauapkerşiligi mol batıldıq pen batırlıq, şeşimdilik pen bilimdilikti talap eter wlı is ekeni sözsiz.
Endeşe, 1991- jıldardıñ basınan bastau alğan Moñğoliya qazaqtarınıñ Atajwrtqa oralğan Wlı köşin twñğış bastap, onıñ jüyeli bir arnağa tüsuine sebepker bolğan Sağat Zahanqızınıñ eñbegin batırlıq dep bağalağannan basqa jol joq. Sondağı qazaqtar ortasına kündiz, tüni jügirip, esimiz barda elimizdi tabayıq, wrpaq üşin bärin jasayıq, mwnday tarihi mümkündik ünemi tabıla bermes dep-wrpaq üşin janın saldı. Qalay köşudiñ jolın taptı, twrğan memleket basşılarına bärin tüsindire bilgenniñ aqasında qoldaularına ie boldı. İskerlik dep osını aytar.
Sağat, Moñğoliyanıñ Josparlau komitetiniñ / Gosplan/ joldauımen Mäskeu qalasınıñ mañday aldı oqu ornı ,Halıq şaruaşılıq institutına tüsip ,1971 jılı ekonomist mamandığımen bitirip şıqtı.
Ol Moñğoliya ekonomikasın basqarıp otırğan bağa mäselesimen aylanısıp, nätijeli eñbek etip, bilim täjiribesin jetildirip, ‘’Üzdik qızmetker atağına’’ ie boldı. Sağat Moñğoliyanıñ josparlı sistemadan narıqtıq ekonomikağa köşu jönindegi jobanıñ bas esebin basqardı.Memleket ekonomikasın jüyelep otırğan joğarı lauazım ielerimen etene birge jwmıs jasap olardıñ sıy qwrmetine bölendi.
Sağat, Wlı köşke jol aşu maqsatındağı izdenis üstinde jürgen kezde tuğan aymağınan köptegen jağımdı jañalıqtar esti bastaydı. Üzben Qwrmanbay degen azamat Almatığa «Qara şañırağımnan enşimdi alamın» dep barıptı . Qazaq eli jılı qabıldap, qoyğan tilegin tolıq orındap beripti. Qazaq eli «esigin ayqara aştı» degen Üzbenniñ swhbatı radio habarında aytılıptı degendi estip onıñ ötirik şınına, jete almay jürgende birazdan soñ Bayan –Ölgiy halqı Qazaqstannıñ wlttıq arnasın körip, şalqar radiosın tıñdaytın bolğanın estigende quanıp, öz oyınıñ jüzege astınına sene bastaydı. Odan köp keşikpey Monğoliya halqı Almatı arqılı älem elderine telefon, telegraf arqılı äp-sätte qatınasatın bolıptı, tarifi de jeñil eken degendi estidi. Endi birinde Almatıtan-Bayan-ölgiyge twra wşaq wşıptı, aptasına bir ret reis jasaydı desedi. Moñğoliya qazaqtarınan 100 balanı joğarğı oqu ornında tegin oqıtatını aytıladı. Qazaqstanıñ twraqtı baspaları Reseydiñ Qosagaç audanı arqılı tegin jetkizilip, Moñğoliya qazaqtarına keñinen taray bastaydı. Üzben Qwrmanbaywlınıñ bwl jolğı saparı Sağat Zaqan qızına zor senimdilik tudıradı. 1990 jılı Monğoliyanıñ narıqtıq ekonomikağa köşu bağıt bağdarlamasına aqıl keñes alu, eki el arasındağı sauda sattıqtağı bağa mäselesin kelisu maqsatımen, Moñğoliyanıñ ükimettik delegaciyasınıñ qwramında is saparmen Mäskeuge kelgen joldı paydalanıp, Almatığa kelip, sol kezdegi şet eldegi qazaqtarmen baylanıs jasaytın Qazaqstan qoğamınıñ basşılırımen kezdesip, Moñğoliyadağı qazaq ağayındardıñ, atamekenge qonıs audarğısı keletin arman- tilegin jetkzip, köş jolın aşu jayındağı öz pikirin bildirip, ağayınnıñ bwl bağıttağı köz qarasın bayımdap, arığarayğı jürgiziletin istiñ bağıt bağdarın jobalap qaytadı.
Özi Ükimet delegaciyasınıñ qwramında jürgenine qaramay, Jeltoqsan oqiğasınan keyin şeteldikterdi Almatığa arnayı vizasız jibermeytin qatañ tärtip ornağan osı kezde,täuekel etip, amalın tauıp,jol kedergilerinen batıldıqpen ötip, jetim balalarınıñ näpaqasınnan jol qarajatına jwmsap, Almatığa kelip wlı köştiñ jolın qalay aşu kerek ekenin öz zerdesine tüyindep qaytuı ekiniñ biri bara bermeytin erlik, batıl da, şeşuşi qadam edi.
Almatıdağı ağayınnıñ köz qarasın bayımdağannan keyin, kelesi kezekte, ol tirlik qamımen mongoldardıñ işine taray ornalasqan , özderiniñ dästür saltı,tili,di ninen ajırap,tozıp bara jatqan qazaqtardıñ ümit armandarın arqalap, Moñğoliya ükimetiniñ basşılarına kirip, jağdaydı iskerlikpen tüsindirip, solardan oñtaylı jauap alıp şığuı birinşiden, onıñ swñğıla sayasatker, wlt jandı qaytpas qaysar qajırlılığınıñ belgisi bolsa,ekinşiden Sağattıñ marqwm , joldası Dörbethan Totila wlınıñ Mongol ükimetine siñirgen jarqın eñbeginiñ şapağatı edi.
Sağat Zahanqızı Atamekenge qonıs audarudıñ sol kezdegi eñ oñay jolı -Enbek kelisim şartın jasau, dep körip, oğan eki eldiñ de oñ köz qarastarın bayqağan soñ tikeley iske kirisedi. Bastabında «eñbek küşi» degen atpen keludi oylap tabuınıñ özi köregendik bolğan.
Atajwrttağı ağayındardıñ kömegimen 1990 jılı 27 şi jeltoqsan küni Taldıqorğan obılısı Kerbwlaq audanınıñ äkimşilik basşılarımen kelisimge otırıp, Moñğoliyadan kelesi jıldıñ naurız ayına deyin audannıñ auıl şaruaşılıq mekemelerine 200 dey jwmısşı äkeuge kelisedi.
Eli üşin jan ayamay jügirip ,jiger berip , qanattandırıp jürgen, arqalı azamattardıñ, qwlşına atsalısuınıñ arqasında Köştiñ alğaşqı qarlığaştarı bolıp 96 adam 1991jılı 17 şi nauırızda Eñbek şartı boyınşa Kerbwlaqqa kelip tüsip, atajwrttağı ağayınmen qauışıp, alğaş ret atameken topırağına tabandarı tiip, quanışqa bölendi. Arığaray Sağat Zahanqızınıñ Mongol ükimetimen jasağan iskerlik is äreketiniñ arqasında basında salt basımen kelgen adamdar artında qalğan otbasıların dünie mülkimen köşirip alu mümkindigine ie boladı. Osılay köş jolı keñeye tüsip,Qazaq eli täuelsizdigin alğanğa deyin Moñğoliyadan Eñbek kelisim şartımen 11800 adam Atajwrtqa qonıs audardı. Bwdan keyin1991 şi jılı 18 şi qaraşada Qazaq ükimetinen köş mäselesin retteuge bağıttalğan 711 şi qaulınıñ şığuına mwrındıq boladı. Osılay naqtılı şeşimder qabıldanıp, Qazaq ükimetiniñ atsalısuımen Wlı köş öz jalğasın tauıp,ülken arnağa tüsken edi. Sağat Zaqanqızınıñ bastamasımen Monğoliyadan bastalğan qazaqtardıñ köşi şet elderde twratın qazaqtardı dür silkindiredi.
Osı 1991 şi jılı 31şi jeltoqsan küni Qazaqstannıñ birinşi prezidenti N. Ä. Nazarbaev ,halıqtı jaña jıl merekesimen qwttıqtay otırıp, ‘’Alıstağı ağayın köşip kelemiz dese qwşağımız aşıq” , dep öziniñ izgi nietin bildirdi .
1991 şi jılı şilde ayında Qazaqstan ükimetiniñ rwhsatımen Almatıda köşip keluşilerdiñ mäselesimen şwğıldanatın , Moñğoliyanıñ Eñbek ministrliginiñ Qazaqstandağı twraqtı Ökilidigi aşılıp, Sağat Zahanqızı onıñ Törayımı retinde tağayındaldı. Biraq Ökildikti qarjılandıratın qarajat közi şeşilmey qaladı.
Ökildik qarjısız bolsa da, osı qiın zamanda qalayda jwmıs jürgizip, alıstan kelgen ağayınnıñ kelgen jerine alañsız ornalasıp, siñisip, jergilikti halıqpen qatarlasa eñbek etip Täuelsiz Qazaq eliniñ ösip örkendeuine öz ülesterin qosadı. Tirlik etip ketuine talmay eñbek etip, tiisti memlekettik mekemelermen tike qatınasıp oñtaylı şeşimder qabıldanuına türtki bolıp otırdı.
Sağat,köş mäselesi boyınşa televiz radiodan jii körinip köşip kelgen ağayınnıñ jay küyi jaylı köptegen swhbattar berip, gazet jwrnaldarğa şığıp, Qazaqstan Respublikası parlamentine deyin aşıq hat joldap halıq qalaulılarınıñ nazarın köş jayına audardı.
Tarihi qwjattar men däleldenetin öziniñ halqı üşin atqarğan adal eñbegi jaylı Sağat , ”Wrpaqtar toğısı’’ ,‘’Wlı köş, añız ben aqiqat’’ degen derekti kitaptar jazıp şığarıp oqırmanğa wsındı.
Sağat öziniñ jeke basınıñ eselengen qayğı qasiretin arqalap jürip, osınday Wlı isti atqaruı, qazaq qızınıñ atadan jalğasıp kelgen,bolaşaq wrpaq tağdırı üşingi qajımas qayrattı küreskerligi, batırlıq, batıldığın, qaharmandığın körsetedi. Ol basqağa ülgi bolumen birge, eliniñ maqtanışı boluğa ılayıqtı.
Sağat Zahanqızı wrpaq tağdırın el tağdırına wlastırıp, orayı kelgende oñtaylı qadam jasap Wlı köştiñ tizginin qolğa alıp wlağattı ülken iske aralasıp, basqa tüsken qayğı bwltın seyiltetin dwrıs qadam jasadı. Jeke basınıñ arman añsarınan, maqsat mwratınan, eldik mwrat ,eldik müddeni biik qoyıp, ömir boyı jinaqtağan bilim täjiribesin , el igiligine jwmsay bildi.
Äsirese onıñ mongolşa ,orısşa, qazaqşa, üş tildi teñ därejede jetik meñgergeni, sayasi ekonomikalıq tereñ bilimi, öz oy pikirin eki eldiñ joğarğı lauazım ielerine, ükimet basşılarına, tolıq ta qisındı jetkizip, memleket aralıq kelissözderdiñ jobasın jasau, el aralıq kezdesulerdiñ hattamaların dayındau ,şaruaşılıq mekemelermen kelisim şart jasaudı eş qiındıqsız atqaradı.
Sağat Zahanqızı, Qarapayım adamdardan bastap, şaruaşılıq, audan, oblıs, salalıq ministrler, ükimet basşıları, qoğam qayratkerleri men bolğan oy salmaqtağan kezdesulerde, öziniñ sanasında qaynap pisken izgi armandarın qısqa da nwsqa wtımdı jetkize biluiniñ arqasında, köşke qatıstı wtımdı, qolaylı sätterdi mült jibermey, özekti mäselelerdiñ oñtaylı şeşimi tabılıp, Wlı köştiñ oydağıday dwrıs jolğa bağıttalıp, nätijeli jüruine mümkindik tuğızdı.
Sağattıñ sayasatkerligi, bilimdiligi, parasattılığımen, köşti bastauınıñ arqasında, birjarım ğasırğa juıq bir tudıñ astında birge jasasıp, bige tirlik etip kelgen mongol halqınıñ renişin tuğızbay, bir birine degen silastıq tüsinistik jağdayda köş jürdi.
Öziniñ wlttıq dästür saltın añsap, bolaşaq wrpaqtıñ wlttıq ruhta ösip örkendeuin qalap, bwrınğı ata baba mekenine bet alğan ağayınğa mongol halqı tüsinistikpen qarağanına qazaqtar dän riza bolıp, alğıstarın jaudırıp, Mongol eliniñ örken jayıp ösuine tilektikterin bildirdi.
Qorta kelgen de wltı üşin,bolaşaq wrpaq tağdırı üşin ayanbay qajırlı eñbek etken qazaqtıñ qaharman qızı Sağat Zahanqızı bügin elge önege, halıqtıñ maqtanışı atandı.
Ayathan Twrısbekwlı
Almatı qalası. 2024 jıl
Pikir qaldıru