Saraptama

(oqısañız ökinbeysiz)

Birinşi, ilkide Türki balasında arnayı qağan qwzireti üşin jwmıs isteytin köripkel baqsılar institutı bolğan. Atı baqsı bolğanımen hannıñ qırıq kisilik aqılşısı edi. Köripkel baqsılar han keñesi kezinde aldağı qandayda bir sayasi oqiğa men situaciyanı küni bwrtın boljap, döp basıp taldap häm saraptap bere alatın sonı qabilettiñ iesi-tin. Olardı sayasi köripkelder dep atasa da boladı. Han ekinşi bir eldi jeñu üşin bilek küşinen bölek köripkel baqsılardıñ strategiyalıq boljauına da jüginetin. Qarsılas eldiñ köripkel baqsıları da oñay emes ärine.

Ekinşi, uaqıt öte kele sayasi köripkel baqsılar türkilik bolmıstağı strategiyalıq mektep qalıptastırdı. Türki baqsıları qıtay, ündi, parsı, wrım elderin jaulap aluda mañızdı röl atqardı. Ol kezdegi jahandıq jaulasular jer, su, salıq nemese şeksiz bilik üşin ğana emes edi, älemdik qara küşke ege bolu üşin de jaulasatın. Bügingi tilmen aytqanda aqparattıq media soğısına wqsap qaladı. Bir eldiñ köripkel baqsıları ekinşi eldiñ “aqparatın” wrlaydı nemese qorqınıştı mif pen aqparat oylap tauıp ürey janın aladı.

Üşinşi, Türkilerdi äskeri quat jäne jauıngerlik qabilet jağınan jeñu mümkin emes edi. Türkilerdi jeñu üşin köripkel baqsılar mektebin tamırımen qwrtu kerek twğın. Ol üşin klassik dinderdi qwral retinde paydalanu yağni dindi- sayasilandıru qajettiligi tuındadı. Bir qızığı türki baqsıları älemdik klassik dinderdi türkilik bağzı senimge beyimdep sätti mutaciyalap berdi. Söytip baqsı- moldağa aynaldı, degenimen atı molda bolğanımen baqsınıñ rölin atqardı, sayasi köripkeldik jalğasa berdi. Sonıñ negizinde keyin Türki mwsılmanşılığı qalıptastı.

Törtinşi, Türki mwsılmanşılığı aqida, fikh jäne tassauf ilimderinen bölek din men sayasi bilikti mutaciyalauda öz aldına bölek institut qalıptastırdı. Nätijesinde arap, parsı jäne basqa da jat eldiñ mädeni, sayasi ıqpalına qarsı Türkilik tanım men tüysik payda boldı. Onı sol däuirdiñ Türkilik media holdingi deuge de boladı. Sol ğasırda türki mediası arap, parsı eline aqparattıq “soğıs” jariyaladı.

Besinşi, keyingi jaulasular tek qana “türki mediasın” qwrtuğa arnaldı. Ol üşin bilik qwziretindegi köripkel baqsılardı tübirimen joyu kerek. Islam dinin adami qwndılıqtan birtindep sayasi qwralğa mutaciyalay bastağan keyingi imperiyalardıñ jalğız qızmeti- türki baqsıların jer jihannan qwrtuğa jwmıs istedi. Ol üşin jaña dini doktrina qajet-ti. Onımen zakon küşi mığım imperiyalar aynalıstı.

Altınşı, atalğan oqiğa Qazaq handığı kezeñine deyin jalğastı. Türki tekti rulardıñ öz aldına qazaq atanuınıñ bir sebebi de osı edi. YAğni türkilik bilik dästüri men dini senimniñ teñgerimi. Türkistan, Sığanaq, Taşken, Samarqan, Bwqara jäne Qoqandağı ayqastarda salıq, su jäne jer men bilik üşin küresuden bölek türkilik bolmıstı saqtap qalu üşin de ekenin wmıtpağan jön.

Jetinşi, biz aytıp otırğan tarihi äñgime resey imperiyası üşin tüsinikti edi. Sol sebepti qazaq dalasın jıldam otarlap Ündige tez jetu üşin dini taktikalar qoldanıldı. Onıñ sipatı eki türli boldı: 1) Türkilik sayasi köripkelder mektebin joyu yağni handıq ordanı älsiretu; 2) Türkilik mwsılmanşılıqtı joyu.

Segizinşi, Türki ruhaniyatın bölşekteu üşin patşalıq resey Orınbordan müftiyat qwrıp balama senim wsındı. Maqsat qazaq mwsılmanşılığın dästürli Bwqara, Samarqan mektebinen bölip äketu edi. Esesine reseylik mwsılmanşılıq koncepciyası qazaq dalasında qarqındı jürgizildi. Biraq, bwnıñ soñı bir ğasırğa juıq türki mwsılmanşılığı men resey mwsılmanşılığı arasındağı ayqasqa aparıp soqtı. Qazaqtardıñ Orınbor müftiligine qarsı küresin islamnan bas tartu dep tüysingen resey biligi jappay hristian missionerlik qızımetin (şoqındıru) qolğa aldı.

Toğızınşı, sonımen 19 ğasırda qazaq halqı ruhani küyzelistiñ eñ şıñırauına tüsti. Wlt intelligenciyası aldında türkilik mwsılmanşılıqtı saqtau, orınbor müftiligi biligin älsiretu jäne şoqındıru sayasatın toqtatu deytin üş ülken mindet qatar twrdı.

Onınşı, Orınbor müftiligimen, şoqındıru sayasatımen soñına deyin küresken qazaq intellegenciyası küres tolıq ayaqtamay jatıp kommunistik rejimniñ qwrbanına aynaldı. Sonımen türkilik mwsılmanşılıq, türkilik ruhaniyat ädebiet pen tilde jalğasın taptı. A.Baytwrsınwlı bastağan Alaş intelligenciyası til men ädebietti barınşa türkilestirdi, jat söz tipti jat qaripti tilden şığarıp türkilik saf dıbıstı, mıñ jıldan beri bwzılmağan türkilik tildi tüzip şıqtı. Nätijesinde türkilik sanada, türkilik masştabta oylana alatın bir buın wrpaq qalıptastı. Biraq patşalıq resey kezinde üzilip qalğan sayasi bilikti türkilendiru üderisi HH ğasırda da tolıq iske aspadı. Türkilik sayasi sana kommunizm sandıraqtarımen twnşıqtırıla bastadı.

On birinşi, sovet odağı ornağan kezde türkilik mwsılmanşılıqpen küresti jaña deñgeyge köterdi. Ortalıq Aziyanıñ dini qwndılıqtarın älsiretip import dini senimdi ornattı. Ekinşi Jahan soğısı kezinde Germaniyada qwrılğan Türkistan müftiligine balama retinde Taşkennen dini qwziret qwrdı. Söytip islam qwndılıqtarın sovettendire bastadı jäne dästürli türki mwsılmanşılığına jat keybir dini senimdi qoldan jasap, tıqpaladı. Türkilik sayasi sanağa tübirinen şabuıl jasalındı.

On ekinşi, KSRO ükimeti tarağan soñ türkilik mwsılmanşılıq pen türkilik sayasi sananıñ jañğıruına mıñ jılda bir keletin tarihi oray tudı. Biraq, türkilik sana men ruhaniyat mektebi älsiregeni sonşa onı ğılımi jäne keşendi jüzege asıratın kadrlar qosını bolmadı. Osı vakkumnıñ kesirinen neo dini senimder men importtalğan dini qwndılıqtar qarşa boradı. Import din türkilik qwndılıqtardı tarihi sanadan öşiruge äreket jasadı.

On üşinşi, älemniñ keybir alpauıt küşteri türkilik sayasi sananıñ qayta jañğıruınan, türkilik senimniñ nığayuınan alañdadı. Sol sebepti türkilik bolmısqa mülde kereğar dini senimniñ qazaq dalasına etek aluına müddeli boldı. Nätijesinde otız jılda türkilik sanadan ayırılğan jaña wlt, jaña közqaras payda boldı.

On törtinşi, bir qızığı resmi reseydiñ bwl jağdaydı jiti baqılauı edi. Reseyge konkurent keybir alpauıt küşter qazaq jerinde neo islamnıñ örkendeuin qoldasa, resey kerisinşe Sibirlik şamanizm qwndılıqtarın keşendi zertteudi qolğa aldı. Reseyde bir ğana strategiyalıq maqsat bar edi.

On besinşi, reseydiñ maqsatı- neo islamnan äbden şarşağan qazaq qoğamına jaña dini qwndılıq wsınu. Öytkeni resey qazaq ziyalılarınıñ neo-islammen bolğan küresin islammen küres dep bağalaydı.

On altınşı, sonımen qazaq qoğamı tağı da ruhani qwldıraudıñ şıñırauına ketkeli twr. Qazaq ruhaniyatınıñ büyirin qısqan üş ülken taqırıp: 1) neo islamnıñ bolımsız nätijesi; 2) reseylik şamanizm; 3) Türkilik sananıñ qwldırauı.

Endi qaytpek kerek?…

Jeke wsınısım:

Birinşi, Türkisilik sayasi sananı keşendi qolğa alu; Tarihta negizinde Kültegin, Bilge qağandar men Şıñğıs qağannıñ tarih sahnasına şığuı tikeley türkilik sayasi sananı qalpına keltiru üşin küresten tuğanın jadımızda saqtauımız kerek; Qarapayım halıq twtınatın Türkilik senim negizindegi islam doktrinasın qabıldau; Şamanizm men islam qwndılıqtarın mutaciyalau.

Ekinşi, Türkistan, Bwqara nemese Samarqandı ortalıq etken türki mwsılmanşılığı dästürin keşendi jañğırtu; Türki müftiyatın qwrıp islam älemine ruhani kösem alıp şığu.

Üşinşi, Türki dalasınan bölek jat elde dini bilim aludı toqtatu; Türki mwsılmanşılığı oqu qwraldarın tüzu; Samarqan, Bwqara men Türkistandağı tarihi dini oqu orındarın qayta jañğırtu.

Törtinşi, Türkilik sayasi sananı jañğırtu, älemniñ geosayasi kartasınıñ türkilik nwsqasın jasau; Türkilik sayasi köripkelder mektebin qayta jañğırtıp türkilik strategiyalıq Think Tank ortalığın qwru.

Besinşi, türki jazuın keşendi oqıtu, resmi orındarda kiril qarpimen qatar qoldanu; Sonda bolaşaq prezident te, qarapayım dini qızmetker de türik bitik jazuın, latın älipbiin, şağatay ädebi tilin jäne bügingi zamanaui tetikterdi qatar meñgergen nağız bilikti twlğağa aynalar edi. Qazir şe? Türki jazuın igerse arapgağa qarsı, arap jazuın igerse türki jazuına qarsı jasandı “sana” qalıptastı. Tarihi jazulardı qatar igergen twlğa älemge türkilik jaña közqaraspen qaray biletin edi.

Altınşı, türkilik burjuaziyalıq sananı jasau; türkilik baylıq wğımı, kapital tüsinigi turalı keşendi zertteu; Mısalı, türkiler sauda-sattıqpen, ayırbaspen jäne narıqpen qalay aynalıstı? Türkilik sanadağı baylıq anıqtaması? Türkilerdiñ narıqtağı tarihi tanımın bügingi ekonomikalıq qwndılıqtarmen säykestendiru jäne keybir ekonomikalıq müddeni türkilik sanağa mutaciyalau. Siz qıtayğa barsañız qıtaylıq narıqtı, japonğa barsañız japondıq narıqtıq qwndılıqtı, arap elderine nemese europağa barsañız araptıq jäne europalıq kapital qwndılıqtarın bayqaysız, biz de älemdik burjuaziya men narıqta türkilik öz qwndılıqtarımızdı wsınuımız kerek.

Jetinşi, Alaş intelligenciyasınıñ til men ädebiettegi reformasın qayta jañğırta otırıp jaña doktrina qabıldau; YAğni atap aytqanda türki tili komitetin qwru; YAkutiyadan Balqanğa deyingi türki halıqtarınıñ tildik äleuetin tolıq paydalau jäne ortaq türki terminsözin jasau. Onıñ üş ülken principi: 1) tildegi balama söz töl türki tilinen qarastırıladı; 2) Jat sözdiñ qazaqşa, özbekşe, tatarşada balaması tabılmağan jağdayda yakut, altay, qwmıq, gagauız nemese t.b tilderde saqtalınğan eski türki sözderi bolsa solardı basşılıqqa alu; 3) eşbir balaması joq jat sözdi beyimdeudiñ türkilik grammatikalıq principin tüzu.

Eldes ORDA

19.02.2024