ALDAĞI 30 JILDA AŞILUI IQTIMAL ASTRONOMIYALIQ JAÑALIQTAR
kerey.kz
Kelesi milliard sekundta, yağni basqaşa sanağanda, otız jılda astronomiyada qanday jañalıq aşıluı mümkin?
Astrofizik, ğılım nasihatşısı, Abdus Salam atındağı Halıqaralıq teoriyalıq fizika ortalığınıñ (Triest, Italiya) zertteuşisi Sergey Popovtıñ maqalasın ıqşamdap audarıp berip otırmız.
***
Aldımen ötken 30 jılğa köz tastayıq. Otız jıl bwrın KÜNGE WQSAS JWLDIZDI AYNALATIN PLANETA aşılmağan-twğın jäne ÄLEMNİÑ QAZİR ÜDEY KEÑEYİP bara jatqanın bilmeytinbiz. Birinşi aşılımdı aldın-ala boljau mümkin edi, ekinşisin — joq. Birinşisi ekzoplanetalardı izdeuge bağıttalğan jüyeli eñbektiñ nätijesi bolsa, ekinşisin ğalımdardıñ köbi kütpegen-di. Bwlardı 1960-şı jıldardan bergi eki eñ bastı astronomiyalıq jañalıq dey alamın. Demek bolaşaq iri jetistiktiñ de keybirin boljay alamız, al basqaları tosınnan aşıladı.
Jalpı, ğılımi aşılımdardı nelikten boljauğa boladı? Öytkeni köptegen mañızdı nätijeler iske qosıluı ondağan jıl bwrın josparlanatın iri qondırğılarda (teleskop, ğarış apparatı) alınadı. Sondıqtan aldağı 20 jılda jwmısqa kirisetin jobalardı şolıp şıqsaq, qanday jañalıq aşıluı mümkin ekeni ayqındaladı.
***
Djeyms Uebb ğarıştıq teleskopı (JWST) 2040-jıldardıñ basına deyin jwmıs isteydi dep senemiz. Bwl kezeñde GALAKTIKALARDIÑ QALIPTASU TARIHI men ekzoplanetalarğa qatıstı qızıq jañalıqtar aşıluı tiis. Söytip, otız jıldan soñ galaktikalardıñ, olardıñ toptarı men şoğırlarınıñ qalay qalıptasqanı jaqsı tüsinikti bolmaq.
Ekzoplanetalardı zertteu üşin Jerdegi ülken teleskoptar da mañızdı. Aldağı uaqıtta diametri 30–40 metrlik superteleskoptardıñ jaña buını qatarğa qosıladı. Birinşi bolıp 2028 jılı Europa Oñtüstik observatoriyasınıñ 40 metrlik Tötenşe ülken teleskopı (ESO ELT) iske kirisedi. Osı aspaptar Uebbpen birlese, qızıl ergejeyliler mañındağı tirşilikke qolaylı aymaqtağı planetalardıñ atmosferasın taldaudı bastaydı. Otız jılda ATMOSFERASINDA TİRŞİLİK İZDERİ BAR JERTEKTES PLANETALAR aşılıp qalar dep ümittenemiz.
Europalıq Gaia (jemisti missiyası ayaqtalıp keledi, biraq jinalğan mälimetti tolıq öñdeuge jıldar qajet) men PLATO (2027-de wşırıluı mümkin) ğarıştıq teleskoptarı arqasında belgili ekzoplanetalar sanı ondağan mıñğa jetpek. Bwl planetalar men planetalıq jüyeler qalay tüziletinin egjey-tegjeyli wğuğa jol aşadı.
Biraq tirşilikti alıs planetalardan ğana izdemeymiz. 2030 jılı YUpiterdiñ serigi Evropağa NASA-nıñ Europa Clipper apparatı jetedi. 2053-ke deyin Evropağa onıñ jerastı mwhitınıñ qwramın taldauğa qabiletti apparat jiberiletini anıq. Sonday-aq Saturnnıñ serikteri Encelad pen Titanğa jaña missiyalar attanadı. Bwl üşeuiniñ QOYNAUINDAĞI MWHITTARDAN TİRŞİLİK tabıluı mümkin.
Älbette, Marstı zertteu jalğasadı. Ejelgi Mars klimatı tirşilikke äldeqayda qolaylı bolğanın qazirdiñ özinde ayta alamız. 30 jıl — bwl mäseleni ayqındauğa jetkilikti merzim.
Büginge deyin Kün jüyesiniñ sırtınan kelgen jwldızaralıq bir asteroid (Oumuamua) pen bir kometa (Borisov) aşıldı. 2025 jılı Çilide Vera Rubin observatoriyasınıñ Ülken şoluşı teleskopı (LSST) jwmısın bastaydı. Ol jüyemizge kelgen osınday JWLDIZARALIQ NISANDARDI köptep aşa aladı. Olardı jaqındap kele jatqanda-aq tabuğa boladı. Söytip, mwnday denelerdi jaqsılap zertteu üşin planetaaralıq apparattarmen “wstap alu” jayı talqılanuda. Jaña teleskop, sonımen birge, Kün jüyesiniñ TOĞIZINŞI PLANETASI mäselesine de nükte qoyuı tiis.
Qara qwrdımdar! 2037 jılı Europa ğarış agentiginiñ eLISA ğarıştıq lazerlik interoferometri iske qosıluı tiis. Onıñ negizgi mindeti — asa auır qara qwrdımnan şıqqan gravitaciyalıq tolqındardı baqılau. Şamalas merzimde Qıtaydıñ da osınday jobası jüzege asırılmaq. Bwl aspaptar ASA AUIR QARA QWRDIMDAR, olardıñ tüzilui men damuı jaylı mol jaña aqparat berui kerek.
Asa auır qara qwrdımdardı zertteudiñ basqa da ädisteri bar. M87 galaktikası men bizdiñ galaktikanıñ ortalığındağı eki qara qwrdımnıñ “suretteri” esteriñizde şığar. Olardı Oqiğa kökjiegi teleskopı (EHT) — Jer şarınıñ är aymağında ornalasqan iri radioteleskoptar jelisi aldı. Bwl jüye jetildirile beredi. 30 jıl işinde basqa da qara qwrdımdar mañınıñ keskinderi alınadı, al suret sapası äldeqayda artadı. Bwl GRAVITACIYA TABIĞATIN WĞU üşin mañızdı.
JWLDIZ MASSALI QARA QWRDIMDARDI da wmıtpayıq. Jerdegi gravitaciyalıq-tolqındıq detektorlar 4-şi baqılau seansın jürgizude. Amerikadağı eki LIGO antennası men europalıq Virgo detektorına endi japondıq KAGRA qosıldı. Aldağı on jılğa birneşe seans josparlanğan. Apgreyd qwrılğılardıñ sezimtaldığın ünemi arttırıp otıradı. 5-şi seansqa besinşi qwrılğı — Ündistandağı LIGO antennası qosıluı mümkin. Aspaptar qara qwrdımdarmen birge, neytron jwldızdardıñ biriguin de tirkeydi. 30 jılda NEYTRON JWLDIZ İŞİNDEGİ ZAT qalay äserlesetinin tübi wğarmız. Bwl astronomiya ğana emes, yadrolıq fizika üşin de mañızdı. Jaña buın gravitaciyalıq-tolqındıq detektorları da jobalanuda: Europada (Einstein Telescope) jäne AQŞ-ta (Cosmic Explorer).
2020-jıldardıñ soñında Square Kilometer Array (SKA) radioteleskoptar megajüyesi baqılau jürgizudi bastaydı. Qwrılğınıñ jartısı Australiyada, jartısı — Oñtüstik Afrikada ornalaspaq. Onıñ mindetteri arasında kosmologiya, neytron jwldızğa qatıstı radioközderdi zertteu (sonıñ işinde tañğajayıp JILDAM RADIOJARQILDAR KÖZİN tabu), t.b. bar. Jäne, kim biledi, SKA jüyesi JERDEN TIS SANA JİBERGEN SIGNALDI da tirkep qalar 
Basqa da iri jobalar josparlanğan. Mısalı, 2027 jılı NASA-nıñ Nensi Greys Roman ğarıştıq teleskopı, al 2029 jılı — EĞA-nıñ ekzoplanetalar atmosferasın zertteytin ARIEL ğarıştıq teleskopı wşırıluı tiis. Jer betindegi eñ iri gamma-astronomiyalıq keşen — Cherenkov Telescope Array massiviniñ qwrılısı bastaldı. Aydıñ arğı betinde tömen jiilikti radioteleskoptar ornatu oylastırılıp jatır. Şolpan atmosferasın zertteytin missiya jiberu talqılanuda. Tizimdi jalğastıruğa boladı. Osı aspaptardıñ kez kelgeni qızıq (jäne kütpegen!) jañalıq aşuı mümkin.
***
Qorıtındılay kele, tayau otız jılda alınuı mümkin tağı üş nätijeni ayta keteyik. Qay aspaptıñ jolı boların boljau qiın (mümkin, eşqaysınıñ); biraq eger osı nätijelerdi aludıñ säti tüsse, bwl Älemniñ eñ irgeli deñgeydegi qwrılısın tüsinudegi iri beles bolmaq.
Aldımen, QARAÑĞI ZAT BÖLŞEGİNİÑ tirkelui. Qazir Älem tığızdığınıñ şiregi Elementar bölşekterdiñ standart modelinen orın tappağan jwmbaq qwramdaspen baylanıstı dep sanaymız. Bwl qarañğı zat proton, neytron, elektrondardan twratın kädimgi zattan birneşe ese köp. Qarañğı zat — ol da äldebir bölşekter. Biraq qanday? Teoretikter bwl jöninde sansız ideya wsındı, al eksperimentatorlar men baqılauşılar ondağan jıl eñbektenip jatır. Jerastı zerthanalardağı köptegen qwrılğı wstatpas bölşekterdiñ kädimgi zatpen äserlesuin bayqauğa tırısuda. Äzirge nätijesiz. Mümkin, bolaşaqta bireudiñ jolı bolar.
Ekinşiden, QARA QWRDIMNIÑ BULANUIN tirkeu, ne, eñ bolmağanda, osı procestiñ saldarın ayqın köru asa qızıq bolar edi. Qara qwrdımnıñ bulanatının 1975 jılı Stiven Hoking boljağan. Alayda onıñ irgeli maqalası jariyalanğalı bergi jartı ğasırda qara qwrdımnıñ jarq etip joğalğanın köre almay kelemiz. Bwl kvanttıq gravitaciya modelin qwrudı eleuli ilgerileter edi.
Aqırı, ıstıq Älem däuirinen qalğan mikrotolqındıq fondı — qaldıq säulelenudi egjey-tegjeyli zertteu BASTAPQI INFLYACIYA STADIYASINIÑ İZDERİN köruge mümkindik berer degen ümit bar. Qazirgi kosmologiyalıq teoriyalar boyınşa, bizdiñ Älemniñ ğwmırı onıñ kölemi adam aytqısız jıldamdıqpen äldeneşe ese artqan öte qısqa fazadan bastalğan. Sodan soñ barıp, Älem ıstıq äri tığız zatqa toldı — yağni, «Ülken Jarılıs» boldı. Qaldıq säulelenudegi qajet dälelder jaña buın qwrılğıları kömegimen aldağı 10–20 jılda tabılıp qalar.
Astronomiyadağı ğılımi progress qarqını öte joğarı bolıp qalıp otır. Jaña tehnologiyalar ğarıştı zertteuge arnalğan barınşa sezimtal aspaptar jasauğa jağday tuğızadı. Sondıqtan bizdi köptegen jañalıq kütip twr. Jäne, ärine, olardıñ eñ tamaşası — aldın-ala boljanbağanı.
Foto: Europa Oñtüstik observatoriyasınıñ Armasones tauında salınıp jatqan Tötenşe ülken teleskopınıñ (ESO ELT) bolat kümbezi jaña şıqqan Kün fonında.
Suret Öte ülken teleskop (ESO VLT) ornalasqan Paranal tauınan tüsirilgen, Atakama şöli, Çili, 29 tamız 2023 jıl.
Credit: E. Garcés/ESO
Pikir qaldıru