Doğal şayqası nemese Doğal–Ürpek soğısı – 1916 jılğı wlt-azattıq köterilis kezindegi A. Imanov bastağan Torğay qazaqtarı köterilisşileriniñ Resey Ükimetiniñ jazalauşı otryadına qarsı soñğı soğısı. Şayqas 1917 jılı 22-23 aqpan künderi Doğal qopası men Ürpek qonısı aralığında bolğan. Bwl kezeñde köterilisşilerdiñ negizgi küşi Torğay qalasınan 150 şaqırım qaşıqtıqtağı Batpaqqara eldi mekeniniñ mañındağı Jaldama, Torğay özenderiniñ boyına ornalasqan edi. Al ekinşi böligi Torğay qalasınan 140 şaqırım jerdegi Jılanşıq özeniniñ boyına, üşinşisi qaladan 80 şaqırım qaşıqtıqtağı Perovsk jolınıñ boyında toptastırılğan.

Torğaydağı köterilisti birjolata basu maqsatımen arnayı wyımdastırılğan general-leytenant Lavrent'ev basqarğan jazalauşı otryad qwramındağı polk. Turgenev basqarğan 13-orınbor kazak polki Torğay-Jılanşıq özenderiniñ boyındağı köterilisşilerdi joyudı maqsat etti. Polk kwramında 6 kazak jüzdigi, 1 attı batareya vzvodı, 1 jayau äsker batareyası vzvodı, 6 pulemet, 4 zeñbirek boldı. Bwl qarulı polk 18 aqpanda Qaraqoğa bolısınıñ 6-auılın, 21 aqpanda Qwmkeşudi basıp alıp, Batpaqqarağa jetti. 22 aqpanda Doğal añğarında köterilisşilerge qarsı soğıs bastaldı. Amangeldi Imanov bastağan köterilisşiler polki Turgenevtiñ osı qarulı polkine 20 mıñ sarbazben qarsı twrdı. Olardıñ qatarında bilteli mıltıq, berdeñkelermen qarulanğan 171 mergen boldı, qalğandarı aybalta, qılış, nayza, şoqpar wstağan attı sarbazdar edi. Şayqas qarsañında ötkizilgen soğıs keñesiniñ wyğaruı boyınşa, qolına qaru wstamağan el tügel derlik qırdağı qopalarğa köşirildi. Arnayı soğıs josparına say Jaldama, Sımtas özenderi boyın – Qaratorğay, Körtoğay, Sarıtorğay bolıstarınıñ, Sarıqopa, Mwqırdı – Sarıqopa, 1-Nauırzım, 2-Nauırzım bolıstarınıñ, Qarasu, Doğal, Sorbwlaqtı – Qaratorğay, Qaydauıl, Aqqwm bolıstarınıñ sarbazdarı men Kökşetau, Äulieata, Türkistan, Aqtöbe, Bayqoñır, Qarsaqpay, Atbasar, Jañaqala, Aqmeşitten kelgen köterilisşiler qorğauğa tiisti boldı. Sorqwdıq, Kemer, Toqanay boyın – Qaraqoğa, Tosın, Şwbalañ bolıstarınıñ sarbazdarı qorğadı. Küşi basım jazalauşılar otryadına qarsı eki künge sozılğan auır ayqasta Amangeldi batırdıñ qolbasşılıq qabileti ayrıqşa körindi. Dwşpan şebine oqıstan şabuıl jasau, kütpegen jerden tosqauıl qoyu, jazalauşılardı oppa karğa, jılımğa tüsirip, tez şeginip ketu siyaqtı tapqır ayla-äreketter jasap baqtı. Aqırı 23 aqpan küni ımırt üyirile eki jaqtan da atıs toqtatıldı. 24-25 aqpanda Turgenev polki qaytıs bolğandar men jaralı jauıngerlerin 45 şanağa tiep, Torğayğa şeginip ketti. Doğal şayqası Torğay köterilisşileriniñ wyımdıq jağınan bekip, soğıs şeberligin meñgergen qarulı küşke aynalğanın, sarbazdardıñ bostandıq jolındağı kürestegi tabandılığı men jeñiske degen jigerin tanıttı. Köp wzamay Reseyde Aqpan töñkerisi jüzege asırıldı da, Torğaydağı jazalauşı otryadtardıñ şapqınşılıqtarı toqtatıldı. Söytip Torğay köterilisşileri özderiniñ alğa qoyğan maqsatın orındap şıqtı.

Material “Qazaq encikolpediyasınan” alındı, al, mına eskertkiş Ürpek auılında twr.

#1916 jılğı wlt-azattıq köterilis

#Torğay jeri, Doğal-Ürpek

#Amandyq Amirkhamzin