Naurız halqımızdıñ tarihı wzaq, ömirşeñdigi küşti, qazaqı salt- dästürdi negizgi özek etken birden- bir wlttıq mereke. Ol qazaq halqınıñ wzaq uaqıttıq qoğamdıq ömir isjüzindiginen (praktikasınan) tuındap, birge jasap kele jatqan asa mereyli meyram. Osıbir kieli merekeni «Parsı tilindegi (nau- jaña, rwz- kün) degen mağnadağı sözderine telip, öz mañdayımızğa sidıra almay Parsılarğa qosqoldap wsınğısı kelip jürgen tayaz talğam tar öristi «qwlşıldıq qwmır» şırmauınan şığa almay jürgenderimiz de jetedi aramızda.

Tilimizdiñ işki zañdılığına üñilsek, Qazaq tili köp mağnalı, auıspalı mağnalı, balama mağnalı sözderi köp, tübir sözderdi negiz ete jwrnaq, jalğau, qosarlau, biriktiru t.b joldarımen türlenip otıratın qwrılımı küşti bay til. Onıñ üstine osınau asa bay tilimizde däuirdiñ özgerui, ğılım- tehnikanıñ damuına baylanıstı jäy- jäyimen qoldanıstan qalıp otıratın sözderi de bar, esesine tildik qordı bayıta tolıqtırıp otıratın jaña atau- terminderdi asa bayıptılıqpen täbiği qosıp otıratın işki zañdılığı da bar jüeli til.

Maqalanıñ mazmwndıq qajetine qaray qazirde qoldanısta bar «nau» tübirinen tuındaytın «nauqan», «naua», «nauetek», «nauay», «nauayhana», « näumez», «näumet» qatarlı sözderdiñ (atau- terminderdiñ) qay- qaysısıda ülkendikti, molşılıqtı bildirip twrğanın körip te, bilip te otırmız. Däleldi, tüsinikti bolu üşin birden atap öteyin:

Nauqan – ülken qoğamdıq qimıl, M: toy, näzir, ärkezekti qoğamdıq ündeulerge baylanıstı mezettik ügit- näsiqat qatarlalar.

Naua – malğa aşı(aşı) – twz, jem beretin ülken de wzın astau.

Nauay – sauda jwmısı üşin köp nan pısıratın (pisiretin) arnayı nanşı.

Nauayhana öz otbasında ğana emes köptiñ qajeti men sauda qajeti üşin dayındalğan arnayı nan jasaytın orın.

Nauetek – közge siımsız oğaştau körinetin erekşe keñ etekti kiim.

Naumet – jekeley twlğalarğa emes, zor kölemdegi halıqqa ziyandı qoldan jasalğan apattı jağday.

Näumez – jeke twlğada bir ğana iste emes barlıq is- äreketindegi bosañsudı, jäybirleudi, jalpılıq jağdayda toptıq toqıraudı, şabandaudı bildiredi, (soñğı eki sözdegi «nau» tübiri dıbıs ündestik zañına qaray jiñişkerip «näuge» özgergen).

Arğı zamannan kele jatqan osı tildik qwrılım zañı boyınşa joğarda atap ötken atau – terminderdiñ tübirine zer sala otırıp «naurız» atauınıñ tübiri «nau» joğardağıday köptikti, moldıqtı, jalpılıqtı bildiredi, al soñğı buındağı «rız» rızdıqtı bildirip «mol ırızdıq» degen mağna üsteydi nemese tüptegi «nauırıs» (mol ırıs) boluıda ğajap emes, ol da tilimizdiñ dıbıs ara ündestik zañı negizinde soñğı «s» dıbısı «z»ğa» özgerip «mol ırızdıq» degen mändi, tipti eş özgerissiz «mol ırıs» degen tamaşa mağananı da berip twrğan bayırğı qazaq tili. Al osı twjırımdı onan arı bayıta ayqınday tüsetin endibir erekşe jäyt «naurızda» (mol ızızdıqta nemese molırısta) beynelenip twrğan osı mereke jıldıq ırızdıqtıñ bası bolğan alğaşqı köktemdegi şöptiñ kökteytin, astıq twqımı atızğa sebiletin, maldıñ da, añnıñ da töldeytin, qwstıñ jwmırtqalaytın merzimine tura kelip twrmay ma?! Osı ğılmi saraptau negizinde keybireulerdiñ «Parsınıñ tilinen» deytin öz tilindegi qisınğa tüsip twrğan mümkindikke qaramay bireuge qosqoldap wsına saluğa öz basım qarsımın . Oğan qarağanda qazaqılıqqa tağı birtaban jaqın wltjandılığı küşti eki- birlegen azamattardıñ «köktem mezgili aqtıñ tasqın twsı bolğandıqtan qazaqta endi tuğan maldıñ uızın asıp onı «näruız» dep ataytın, «nauırız» atauı osı «näruız» wğımnan şıqqan qazaqı atau» dep qaraytın közqaras wsınıp jürgenderde bar. Bwnıñda qisını joq emestey, menşe tek qana uızğa qaratu «naurız» (nau- mol, rız- ırızdıq) dep atı- aq aytıp twrğanday äygili mol ırızdıqtıñ bası bolıp twrğan mazmwnğa tım tarlau siyaqtanadı. Dwrısı tübir sözdegi köptik, moldıq, jalpılıq mağna üsteytin «nau»dan tuındap molırıstı (ırızdıqtı) bildiretin «nauırız» taza bayırğı qazaqı til dep twjırımdau – söz näriniñ de, köktem ayınıñ da oñjambasınan keletin dwrıs atau,- dep qarağan dwrıs, ağayın!

Nauırızdıñ mereke- meyramğa aylandırıluında ata- babamızdıñ asa ülken parasattılığı jatır. Ol wlı jaratuşı zañı boyınşa jañılıssız jılına bir uaqıtta ğana kelip twratın kün men tünniñ teñeluine (22-naurızğa) turalanıp bılayğı jerde tün qarañğısın kün jarığı jeñip adamdarğa jarqın şuaq silanatın; qıs ızğarın köktem şuağı ığıstırıp mal- jan, añ- qws qatarlılardıñ bärine jerden şığatın teñdessiz ırızdığınıñ jolı aşılatın; mal kökke, adam aqqa toyın bolatın, jwtıñqı tarta sarğayğan sarı dala busanıp mal tisine alğaşqı kök iline bastaytın ilgerisalım jılı şuaqqa bet aladı. Wlı tabiğattağı osınau teñdessiz qwndılıqtı bilgen ata- babamız osıbir mol ırızdıqqa jükti bolğan oraylı şaqtı (kün men tünniñ teñelgen künin) mereke etken. Wlı merekede asarqauı bolğan- Bidäy, et, qatıq, twzdı negiz ete köp bolsın dep tarı, toq bolsın dep bwrşaq, arıdan üzilmegen tek bolsın dep ötken jılınan qalğan teri twlıp tübindegi as- mäziriniñ näri – qızıl irimşiktiñ wsatılğan tüyirlerin qosıp nauırız köjesin jasap özara aytşılap (ayttap) ülkenge amandasıp, nauqastıñ köñilin swrap, ökpe- arazdasqandarın dämge şaqıra keşirisken. Osınau dabıralı da, dumandı keñ kölemde qanat jäyatın wlttıq merekeni «wlı istiñ wlı küni» (wlı tabiğattıñ da, oğan säykes adam hareketi men ruhani äleminiñ de jañaratın jıldıñ bası dep qarağan. Al bwrınğı köne közderimizde bwl kündi «wlıstıñ wlı küni» dep ataytwğwn da salt boldı. Mwnda eki türli mağna jatır: biri, wlıs- «ru», «taypa», «wlıs» degendegi wlıs,

äli de wlt bolıp qalıptaspağan «wlıs» atauımen jürgen twstağı öte erteden kele jatqan eñ bayırğı mereke ekendigin; endi biri, wlıs- jıl basında bastalatın «wlı is» degendegi bayırğı qazaq tili.

Meniñ päyimimşe tolıq wlt bolıp qalıptasqan qazirgi tañda jalpı wlttıq jağdayğa üyletire «wlı istiñ wlı küni» dep wstanu dwrıs dep qaraymın.

Wzaq tarih boyına jalğasıp kelgen osı meyramda halqımız äueli, ülkenderdi qwrmetteudi, olarğa amandasa barıp jıldan aman- esen şıqqanın qwttıqtap qaytudı, «asıqsañ jaqsılıqqa asıq» degendey öñirlik kilimattıq jağdaylarınıñ wqsamauına baylanıstı datalı mereke künnen bwrınıraq bastap toylata beretin de jağdaylar ayırım öñirlerde küni bügin de jalğasıp keledi, ol da eş oğaştığı joq qalıptı qwbılıs sanaladı.

Dästürli wlttıq meyramda qazaqı wlttıq kiim, än- küy, bi, aytıs, jwmbaq şeştiru, jañıltpaş ayttıru, atoyındarı qatarlı wlttıq oyındarımen ärlep neşe künderge jalğastıra dumandatıp otırğan. Üy, aula tazalau, suközderi men jol kedergilerin aşu, ağaş egu qatarlı igi istermen de merekeniñ mereyin asırıp, mazmwnın bayıta tüsken.

Bügingi elektrondıq twrmıstıq bwyımdar men qalalıq twrmısqa boy wra qoymağan erte däuirlerde köşpeli qazaq jwrtınıñ dalalıq mädenietiniñ qaynar közderiniñ biri qolda bar törttülik mal men añ- qws jäne köknildi orman- şöpterdi qalay qorğau, israpsız qalay paydalanu edi. Osı twsta qazaq jwrtı alğaşqı keletin jıl qwsı men jerdiñ körki- alğaşqı şıqqan dala şeşegin quanıştıñ habarşısı dep balaytın ırımı da, tiımı da bolğan. Mwndağı qar endi alatektep (ala etektep) kete bastağanda keletin «jıl torğayı» dep atağan «key öñirlerde «şıbjıq torğay» dep te ataydı) qıstorğayınan swñğaqtau qanat- qwyrığı wzın mal men birge wşıp- qonıp jüretin kökswrı torğay men «köktem habarşısı» atanğan qarlığaşqa asa qwrmetpen qarap, ärqaysı otbası balalarına olardıñ jwmırtqasın jarğızbau, balapandarın öltirmeu üşin:

«Torğay- torğay atım bar,

Bir japıraq etim bar,

Äkeñ jauğa ketkende,

Şeşeñ ölip jetim qal» dep qarğaydı degen adamdardıñ kökeyine qorqınış wyaalatu arqılı balalardıñ olarğa ziyan- zaqım jetkizuine qatañ tiım salğan. Sonımen birge kün nwrı tolıq tüsetin sazdauıt jerlerge basqa ärqanday gülşeşekterden köp bwrın gül aşatın «sazşeşegi» (köktemgül) dep atalatın külgin tüsti güldi de halqımız jaqsılıqqa balap jolığa qalğanda tek ülkender ğana bir talın alıp, äueli, bir iskep jiberip sosın, «bağıñ jänip, güliñ aşılsın, qızım» (qız balanıñ otırıp qaluınan qorqudan tuındağan ırım bolu kerek) dep kişkentay qızdardıñ ğana twlımına qıstırıp qoyatın da ırım bolğan. Al wldarınıñ da, eresek qızdarınıñ da öz betterimen üzip- jwluna «kökti jwlsañ köktey orılasıñ» dep oğanda qatañ tiım salatın salt bolğan.

Mine bwdan twtas ırızdıqtıñ bası bolatın köktemdi «jıl bası» (jañajıl) dep atap oğan sonşama qwrmetpen qarap dumandatıp ötkizetinin köre alamız.

Jerge qwrmet- elge qwrmet, saltqa qwrmet- sanağa jol, qojayındıq ruhqa bel, ağayın!

Köktem şuaqtı, el- jwrt bay- quattı bolğay!

Avtorı:

Pedagok, Publicsit, jazuşı Jwmaşärip Şähadatwlı Dändibay

Astana qalasınan tildeski: 87788938566