Qarqaralı basında jalğız arşa,

Hatqa jüyrik sol qalqa, mwsılmanşa.

(Halıq öleñi)

Ğwlama taulardıñ twrğını – arqar, qwljanı känigi mergender küzde, tek qana küzde aulaydı. Jauınğa börtip, şıqqa şılanıp pisken qara jusandı qarpıtıp, tastı jarıp şıqqan möldir bwlaqpen şölin basqan erkin, qamsız hayuandar, quattı, qoñdı şirkinder mergenniñ qaq jürekten közdep atqan tosın oğı döp tigende bılayğı añdarday birden qwlap tüsip, jan täsilim etpeytin körinedi. Qoydıñ qwmalağınday qorğasın oqtıñ uı wlı denesine tegis jayılıp bolğanşa sağattap, täuliktep jıljımay qarısıp twra beredi eken. Mwnı ejelgi añşılar qauımı “oqqa süyengen jalğız arqarday” degen tämsil arqılı eske saladı. Aqınşa aytsaq:

Jalğız arqar.

Jalğız oq.

Jalğız qwzdıñ basında –

Selt etpeydi boranğa,

Selk etpeydi jasınğa.

Mwñlı qoñır janarı bir janadı, bir öşip,

Ajalına süyenip, qatıp qalğan siresip.

Qos ökpesi demikse – jusan isi bwrqırap,

Tañğajayıp tağdırğa tau tağısı twr şıdap.

Japanda jalğız bäyterek, aynala dauıl boratqan.

Japırağın jelge ol tonatqan.

Öz diñine süyenip,

Şayqalsa da jarıqtıq qwlamaydı qwrdımğa –

Tamırı şınjır bolattan.

Batır Bayan babamız aq nayzağa süyenip,

El qorğağan qasqayıp,

Kökiregin kekti jas şayıp.

Kieli qara şañıraq, süyenip qızıl uıqqa, uıqqa emes ruhqa.

Ana til aq boz biedey oqıranıp, jer tarpıp,

Talqandap twsau, kisendi ilinbegen qwrıqqa.

Aq besikke süyenip,

Äldi-äldi ändetip anamız böbek terbetken.

Äkem qırdıñ basında aq tayaqqa süyenip,

Aqtılı qoy töldetken.

I

Joñğar qwmın ombılap, Sarı-Arqağa jetkenşe –

Qiyamettey jol jürdim.

Ökpemdi qarıp ıstıqqa, jürekti ayaz, toñğa wrdım.

Adamşa erlik jasadım, bwralqı ittey boldırdım.

Ömir sürdim degenim – tırağay tirlik, tiri eges.

Tek ölgen soñ bolamın qwbılmalı qwr eles.

Alaböten tağdırım

Taklamakan şölindey jazı ıstıq, qısı ayaz.

Qabirimniñ basına sekseuil öser, gül emes …

Jalğızdıqqa süyengen, Men de jalğız arqarmın.

Jalğız öleñ darısa, jürektegi tarqar mwñ.

Jırdıñ uı boyıma jayılğanda ölermin,

Özi aytadı ükimin keler wrpaq, keler kün.

II

Bwl jalğanda kim jalğız?!

Aq borıqtay Ay jalğız, Aydan nwrlı Kün jalğız.

Jarqırap twrğan Şolpan da jalğızdığın seziner,

Tañ aldında köz iler…

Jır bop mäñgi jasarğa, Abay jalğız qaşanda.

Abay jalğız bolğasın, ekeu emes Mağjan da.

Aspandı bwlt torlaydı, jauınsız jer sorlaydı.

Abılay han jalğız bolğansın, Bwhar ekeu bolmaydı.

Mahambet jalğız qwbılıs, Isatay oqıs bwrılıs.

Aqjayıq közdiñ jasınday, Qaroy topıraq bir uıs…

Qiyal – qıran, aqıl – şıñ. Maydansız qaytpas jau beti.

Sen de, jalğız batırsıñ. Er Baukeñ Momış äuleti.

Köñilde bar köp tüytkil, aytıla bermes köbinde.

Ömir jalğız bolğasın, ekeu emes ölim de.

Öz közimmen körgem joq, sebebi äli ölgem joq.

Tozaq ta jalğız desedi, jwmaq ta jalğız desedi.

Bir qınaptıñ işine eki qılış tünemes.

Aytarım biraq, bwl emes.

… Jalğızdıqtıñ azabın Şäkärimdey tartqan kim?

Jalğız qwdıq tübinde jalğız qurap jatqan kim?

Jalğız taudıñ quısın qısı-jazı panalap,

Jalğız balğa. Tört tağa. Jalğız atın tağalap.

Tobılğı sap, jez bunaq, jalğız qamşı sabalap…

Jalğız qıstau. Jalğız meñireu tas üyde:

Jalğız şıraq. Jalğız tösek. Jalğız jastıq.

Jalğız Qwran. Jalğız qwman.

Jalğız şarşı jaynamaz.

Bes namazın oqidı. Küñirenip bilikti wl,

Tıñdaydı onı say-sala,

Orman toğay, Tımıq qır.

Jalğız jarlı as üyde:

Jalğız oşaq. Jalğız qazan. Jalğız şömiş.

Jalğız köseu. Jalğız tabaq. Jalğız kese.

Jalğız qasıq.

Jalğız şäugim. Bäri-bäri jalğızdan.

Jalğız jürek. Jalğız qalam. Jalğız jan.

Tas qoranıñ sırtında:

Töñkerilgen it-ayaq.

Jalğız boran. Jalğız böri wlıp twr.

Emen esik küzetken jalğız şoyın qwlıp-qwl…

Bosağada möñireydi işi quıs twlıp qwr.

Ağaş naua işinde qatıp qalğan twnıq su.

Qatıp qalğan siresip jalğız qayıñ qwrıq twl.

Beu, jalğızdıq älemi, beu jalğızdıq älemi.

Ğwlamağa ğwmırlı jarasqanıñ ädemi…

Jalğızdıqtan qorqadı obır, jemqor,

Topşıl, qwzğın, küşigen.

Jalğızdıqtı – daralıq, danalıq dep tüsinem.

Tağdırlar bar san aluan, işinde qwla, alası.

Jalğızdıqtan jaralğan adamzattıñ balası.

Danası men darasın märmär tasqa qaşaydı el.

O, jalğızdıq, jasay gör, o, jalğızdıq, jasay ber!

III

- Kim jalğız bwl jalğanda?!

- Qara jer jalğız qaşanda.

Adamnıñ jetpes aqılı qoldan onı jasarğa.

Qayran, bizdiñ Sarı-Arqa sağımnan altın sapırğan.

Qayran, bizdiñ Jetisu topırağı qwt şaqırğan.

Qayran, bizdiñ Qaraqwm dauılı tau köşirgen.

Qayran, bizdiñ Atırau mwnayın qızday wzatıp,

El mereyin ösirgen.

Solay da, solay desek te, jer-sudıñ bäri esepte …

Öluge mağan bolmaydı, Tağdırım şirkin, sonday-dı.

Jer qalmadı bwl mañda süyegimdi kömerge.

Jerdiñ bäri satılğan. Satılğan jer qat-qabat tikenek sımmen qorşaulı.

Qwstar da aspan samğağan, balıq ta sudı şarlağan –

Satılıp ketken bäri de.

Qalmağasın süyem jer, süyegimdi kömerge –

Ayaq pen qolım wyqasıp, jüregim kümbir küy tasıp -

Qıl qobızday möñirep jarğaq eki qwlağım –

Sanam qwstay silkinip – aynalıp kettim öleñge, aynalıp kettim önerge.

Jalğızdıqtıñ azabın tartqan jalğız men be ekem:

Küyşi Qwrmanğazığa kiltsiz “Kisen aştırıp” –

Küñirengen Qorqıtqa tiridey kör qazdırğan –

“Torayğırdı” tağalap, erke “Aqquğa” naz qılğan –

Dombıram, sen de jalğızsıñ.

Qobızım, sen de jalğızsıñ.

Wşqır qiyal, kemel oy, şirenip tartqan jebedey,

Dariyağa salğan kemedey tilim de jalğız, dilim de.

Qatıgez qatal ğasırdıñ tepkisine şıdaymın.

Aşınğan dausım jetse eken qwlağına Qwdaydıñ …

Töbeñ kökti tiregen, ağaşıñ qwstay tülegen –

Alatau, sen de jalğızsıñ.

Kögildir nilge şılanğan, Künikey qızday sılanğan –

Kökşetau, sen de jalğızsıñ.

Qazınası qat-qabat, aruları aq tamaq –

Qaratau, sen de jalğızsıñ.

Altının bwlttay köşirgen, bwğısın wlday ösirgen –

Altay, sen de, jalğızsıñ.

Şekarası temirden, baylığı mwnay, kömirden,

Aqını bwlttay egilgen Jayırtau, sen de jalğızsıñ.

Patşanıñ altın tağınday, adamzattıñ bağınday,

Han-Täñiri, sen de jalğızsıñ!

Tañğajayıp ertektey, eñirep tuğan erkektey –

Tarbağatay, sen de jalğızsıñ.

Keşir, meni, taularım, jalğız-jalğız bolğasın,

Qosılmaydı bastarıñ. Aralaspaydı tastarıñ …

Jwtınıp twrğan jwt jeteu,

Qwlşınıp kelgen qwt jalğız.

Ğalam şeksiz ämända, kindik kesken jwrt jalğız.

Jalğızdıqtıñ azabın tartqan jalğız men emes,

Jalğızdığın öziniñ sezbegen el, el emes.

Aziya, sen de jalğızsıñ.

Europa, sen de jalğızsıñ.

Bostandıq, şındıq, aqiqat

Sender de mendey jalğızsıñ.

Otan jalğız. Ot jalğız.

Qayda qañğıp ketsek te. Sağan kelip toqtarmız.

Barımızdı jarılqap, joğımızdı joqtarmız.

Dilsizderdi tilgilep, opasızdı sottarmız.

IV

Bauırı jerge timegen, şalğısı künge küymegen –

Aq swñqardı jaralı sauısqan, qarğa, qwzğındar –

Şoqıp, türtip taladı.

Qauırsını jelge wşıp, qos topşısı qanadı.

Araşalar eşkim joq Swñqar mağan qaradı.

Men Swñqarğa qaradım, twnjırap tündey qabağım.

Qalamımnıñ wşımen qwzğınnıñ közin ağızdım.

Belbeuimdi suırıp sauısqan men qarğanı –

Sansıratıp sabadım.

Aq Swñqar qws bılay dep – sabırlıqpen ün qattı:

“Jüregimdey kördiñ be, qan josa bop kün battı.

Araşadan qalğan jan, jan emes ol, jalğan jan.

Şapağat, meyirim kütpeymin mınau jaltaq jalğannan”

Swñqar basın tasqa wrdı, Öz ükimin paş qıldı.

Jalğızdıqtan qorıqpaymın, topqa, jikke bölingen,

qwm töbedey örilgen tobırlardan qorqamın.

Aş böridey bükeñdep, jortsam, jalğız jortamın.

Tırnalar üşar tizilip, bwldırıq wşar toptanıp.

Al, qwstardıñ tektisi — qırandar jalğız samğaydı.

Jer men Kökti şarlaydı.

Teksiz şieböriler

onnan-besten wylığıp jürgenimen qampayıp,

Birin-biri añdidı, bir-birinen qorqadı.

Kün balası Arıstan, tün perisi Sileusin,

tau serisi Barısıñ jalğız-jalğız jortadı.

Küybeñdemey küy keşip,

özine-özi senedi täkapparlıq, pañdıqpen.

Iğısadı olardan bılayğı topşıl añ bitken.

Sıbırı köp bolğanmen, sıldırı köp bolğanmen –

Jolbarıs ürikpes qamıstan.

Ajaldan emes, Swñqarşa ölermin tübi namıstan.

Künşil toptan jeringen men bir tarpañ qwlanmın,

Külsem jalğız külermin, jılasam jalğız jılarmın.

Uatşı dep bireuge qol qusırıp qwnıqpan.

Qwlay qalsam süyegim tabılar şıñırau qwdıqtan.

V

Jalğızdıqtıñ tozağın, tartqan jalğız men emes.

Jalğızdar biraq, köp emes.

Aqındarı Apaştıñ, şetterinen qızıl şoq,

jel ürse mazdap janadı.

Şabıttı şaq, oqıs şaq. Qaraşañıraq Qağanı –

Mırqasımwlı Nwrlanjan üyrenseñ de ot wstap -

sen de, jalğız, darasıñ.

Uğa, balğa toltırğan, jırdıñ kümis şarasın.

Kök türiktiñ äuenin asqaqtatqan äspettep,

Ruhına keterdey, topıraq tügil tas köktep.

Medetbek tegi Temirhan, sen de mendey, jalğızsıñ.

Qarğa boylı Esenbay, Düysenbaydıñ tuması –

Öleñniñ swñğaq ağaşı, Järkenniñ jalğız ağası –

Aynalaña qaraşı? Twğırınday bürkittiñ,

Sen de mendey bir tüpsiñ.

Nesipbek Ayttıñ oğlı, “Kökala üyrek” sekildi –

Sen de jalğız qwstaysıñ.

Ata jırau Aqtamberdiniñ auzımen,

Qasqaldaqtıñ qanımen jibereyin wşıqtap,

wş, tağı da wşıp baq.

“Fariza qız, Fariza qız,

ömirde aqındardıñ bäri jalğız”.

Jalğız, jalğız, jalğızdarım-ay,

ruhani balmwzdağım-ay!

Balmwzdağımdı, jalğızdarımdı jarğa qamalap –

Sarı uayımğa salğızba, Qwday!

Twz uatqan kelsaptay ağarsa da qastarıñ,

ağarsa da şaştarıñ –

Jalğızdıqtıñ dertine şıdap baq, zamandastarım!

Şıdañdar, şıdap baq! Şıdañdar, şıdap baq!

Qarañğığa – şıraq sät. Susağanğa – bwlaq sät.

Ömir bwlañ sağımday, ömir degen bir-aq sät.

VI

Keñ aula.

Şeksiz keñistik.

Qanattı jır – mende bar, emespin nöser jauınğa,

nayzağayğa, jelge zar.

Keñ aulama ektim men öz qolımmen tüp emen,

Tüp emenniñ tübine Ay tuğanda tünegem.

Sol emendey qasqayıp tağdırıma qasarıp.

Sol emendey nayqalıp, sol emendey tünerem.

Keñ aulama ektim men, alma ağaşın alasa,

Suarmağan keşim joq.

Wrpaqtarım almasın üzip-üzip jesin dep.

Keñ aulamnıñ işinen şıñırau qwdıq qazdım men,

Suı közdiñ jasınday, işe bergim keledi,

susınım bir basılmay.

Keñ aulama sıyğasın, qws baulıp, at wstadım.

Körmeyin dep tiridey bwl jalğannıñ qıspağın.

Qws bolğasın qolımda, at bolğasın astımda,

mise twtpay aulamdı –

Şıqtım dala, tas qırğa.

Apanınan osılay wzap şığıp jortadı eki wrtın maylarğa –

Qasqır ekeş, qasqır da.

Qolımda qws bolğasın, köterildim ğarışqa,

Keñistigin jüldızdar qızğanbadı qorğaştap,

“Aqboz at” pen “Kökboz at” kisinesti jol bastap.

Keñ aula, şeksiz keñistik, qanattı jır degen sol,

Onsız meniñ boladı jüregim mwz, töbem sor.

Sel jausa da sönbeytin öleñnen qoydım ot jağıp,

Tört qwbılam jap-jarıq, ortasına meni alıp –

Suretke tüser köp halıq …

Suretke tüser Altı Alaş,

patşa da, hanım da şarpılıp jüzi jalınğa.

RS:

Ğwlama qwzdıñ basında oqqa süyengen jalğız arqar äli siresip twr. Sauısqan, qarğa, qwzğındardıñ twtqiıl şabuılınıñ kesirinen mert bolğan aqswñqar qwstıñ ruhı qomdanıp, Han-Täñiriniñ qiyasında qonaqtap otır. Jaralı arqardıñ qaşan köz jwmarı belgisiz… Qomdanğan qırannıñ küni erteñ-aq şarıqtap aspanğa köterilui aydan anıq. O, Jaratuşı jalğız Täñir-Iem, öziñe wqsağan jalğızdarıñdı jarılqay gör!

Järken Bödeşwlı

adebiportal.kz