Tarihi oqiğalardıñ özgeristerine oray, Şıñğıs handı bireu maqtap, bireu dattasa da, onıñ esimi, zañdarı bükil älem tarihında ülken iz qaldırğanı ayqın.

Şıñğıs han şamamen 40 jıl işinde älemniñ üşten eki böligin bağındırıp, ataqtı dañqqa ie bolğan adam. Ol özin Täñiriniñ jer betindegi köleñkesi retinde sanap, bükil adamzattıñ ämirşisi retinde biletin. Şıñğıs han zamanında türkiler zwlımdıq jasaudı emes, bükil dünie jüzine türk ädilettiligin ornıqtıru maqsatın qoyğan. Türki tildes halıqtar turalı ğılımi derekterdi qarağanda da, Şıñğıshannıñ negizgi oyı – Täñiri bergen memleket pen küş-quat arqılı älemde tärtip ornatu edi. Osı maqsatına oray qağan barlıq äskeri, qwqıqtıqtıq oyların, bwyrıqtar men jarlıqtarın Kök kitabına jazatın.

Şıñğıs han imperiyasınıñ äskeri-qwqıqtıq zañdar jinağı – Wlı YAsa dep ataladı.  YAsa degen sözi – qaulı nemese zañ degendi bildiredi. Juveynidiñ aytuı boyınşa, Şıñğıs hannıñ zandarı men qaulıları oramalarğa (“twmar”) jazılıp, YAsanı tereñ biletin   hanzadalarda ğana saqtalğan.

Wlı YAsa negizgi bes topqa kiretin normativtik-qwqıqtıq aktilerden twratın.

1. Azamattıq tärtipke qatıstı erejelerdi qamtitın Jarlıq jäne işki basqaru;

2. Äskeri sipattağı normalardı qamtitın Jarlıqtar;

3. Qılmıstıq isterdi tiyatın zañı bar Jarlıqtar;

4. Jeke qwqıq erejelerin qamtitın Jarlıq;

5. Otandıq sipattağı erekşe erejelerdi, dala salt-dästürdi qamtitın Jarlıqtar.

Şıñğıs han basqaru kezeniñde osı qwqıqtıq aktilerdiñ orındaluın  qamtamasız etetin jäne tirkelgen qwqıqtardı bwzğan adamdardı jauaptılıqqa tartatın birıñğay apparattı qwru negizi payda boldı. Osığan oray,  XII-XIII ğasırlarda sot töreligiñ qwru kezeñi bastaldı. 1206 jılı qağan bükil bas Ädilet «Shihihutuga» qwrıluı turalı jarlıq şığarğan.

Şıñğıs han kezinde orta jäne joğarğı äskeri lauazım ieleri sot funkciyaların jüzege asıratın. Baylanıs äskeri, äkimşilik jäne sot funkciyaları negizinde bir tiptik boldı. Mısalı, kişi sud'yalardıñ märtebesi mıñ adamdı qwradı «Centurion», joğarı sot- «on mıñdıq» jäne sottardıñ üşinşi siltemesi boldı.

Şıñğıs hannıñ özi – Han jarlığımen tağayındalğan bas Ädilet märtebesin atqardı. Onıñ kömekşisi retinde – Bas sud'ya bolatın. Qılmıs jasağan adam ayrıqşa Ölim jazasına – Han ölim jazasına tartılğan. Şıñğıshannıñ Jarlığına säykes, sud'yalar ölim jazasın qoldanu üşin arnayı esep jazu kerek edi. Ölim jazası qoldanılğan  jağdaylarda tek hannıñ resmi qaulısınan keyin ğana orındalatın boldı. Sonday-aq, han qaulısımen ölim jazasına keşirim jasalıp, ölim jazası jwmsaq jazağa da auıstırılatın.

Al, jergilikti-aumaqtıq sot funkciyaların – jergilikti basşılar jäne äkimşilik-aumaqtıq birlik basşıları jüzege asıratın. Mäselen, qalada qılmıs jasalğan bolsa, nemese qalanıñ mädeni-äleumettik twrmısına qarsı qılmıs bolsa, bwnday is qalalıq sotta qarastırıldı. Biraq, qala sud'yaları Bas sud'yağa qaramauğa da qaqılı bolğan. Qala sud'yası aldın ala tergeu üşin jauaptı boldı jäne is boyınşa ükim şığaratın. Kürdeli ister boyınşa auıldıq sud'yalar qala sud'yalarına jauaptı boldı jäne qala sud'yaları auıldıq isterdiñ barlıq is jürgizuine tekseris jürgizuge qwqılı boldı.

Sol jüyesi qalıptasqan kezden bastap-aq, sud'yalarğa belgili talaptar qoyılatın.   Şıñğıs han zamanında  bilerdi sud'ya retinde tanu üşin negizgi mınanday ölşemder boldı:

- adaldıq, danalıq;

 - bilim, zañdardı saqtau;

 - logikalıq oylaudı damıtu.

Qağannıñ sot kandidaturasına qoyğan mañızdı talaptarınıñ biri ol – sottıñ adamgerşilik qasiettiniñ boluı. Sud'ya bolıp tereñ oylı dana adamdar tağayındaldı.

Şınğıs hannıñ zamanında sud'ya tağayındalğan küni kelesidey ant berdi: «Osı künnen bastap Men  zañnan jaltarğan jäne soğan qatıstı barlıq mäseleler boyınşa oğan jaza saylap, sot talqılauların ötkizip, daulardı rettep, taraptar tartısın salıstırıp, tekseru mindetin atqaramın. Ant bwzğan jağdayda, men kez kelgen jazanı moynıma aluğa dayınmın».

Sud'ya tek qana zañğa bağınu kerek edi.

Şıñğıs han – sot jüyesine ülken män bergen, sot jüyesiniñ adal jäne bedeldi boluın oylağan, memleket sayasatın nığaytu jolında Zañnıñ ädilet jolı bolıp sanalatındığına sengen twlğa. Şıñğıshannıñ «Wlı YAsasında» jazılğan kinäsizdik qağidası «däleldenbegen is iesi – kinäli emes» bügingi künde de sot atqaru jüyesiniñ bastı qağidalarınıñ biri bolıp keledi.

Adel' Eşmağambetova,

Astana qalası Esil audanınıñ №2 audandıq sotınıñ sud'yası.

Abai.kz