Talay jıldardn beri qazaqtıñ dästüri men ırım-tıyımdarın, qazaq küntizbesi men amaldarın tereñdey zerttep jürgen etnograftıñ «Qazaq kädesi» attı kitabında qazaq halqınıñ bükil bolmısına qatıstı dästüri qısqa da, nwsqa etip bayandaladı. Avtor osı kitabında qazaqtıñ keñ dastarhanı jaylı söz qozğap, wlttıq as mäzirleri men oğan qatıstı joralğılardı jazadı. Torqalı toy men ärtürli kädelerdi qamtidı. Irımdar men ğwrıptardı da qağıs qaldırmaydı. Onı aytuınşa, bir ğana wlttıq tağam et tartudıñ öziniñ 32 kädeli türi bar eken. Mısalı, qwdağa kädeli ası retinde qoydıñ bas-jambasın, käri jilik, ortan jiligin jäne jauırını men sübe qabırğasın, arqası men beldemesin, qarın men toq işegin jäne qwyrıq-bauırın qosıp asuğa boladı. Al küyeu jigitke tartılatın etke asıq jilik, tös, ortan jilik, sübe qabırğa, arqa, beldeme, qarın, toq işek qosıladı dep bayandaydı avtor.

«Qazaqtıñ ırımdarı – Zañğa deynigi zañ, qazaqtıñ ğılımı, otbası oqulığı. Sonıñ işinde dastarhan mädenietiniñ özinen ülken tärtip pen qağidanı köre alamız. Bir ğana et tartudıñ öziniñ 32 kädeli türi bar. Mısalı, qazaqtıñ et tartu saltındağı ülken sıydıñ biri – «kejim» kädesi. Onı halqımız öte sıylı qonaqtardı kütkende dayındaytın bolğan. «Kejim» kädesine soyılğan qoydıñ bas-sirağınan tartıp twtas etin qosadı. Tösiniñ etegin ülken qılıp, oyıp-pişip twzdaydı da istikterge kerip sekseuildiñ şoğına qaqtaydı. Qoydıñ asılğan barlıq müşeleri ülken tabaqqa nemese astauğa salınıp, eñ üstine maldıñ bası qoyıladı. Onıñ üstin qaqtap pisirilgen töstikpen jauıp, bas twrğan jaq twsın tilip qoyadı. Attıñ kejimine wqsatıp dayındalatındıqtan qazaq bwl wlttıq tağamnıñ türin «Kejim» dep atağan. Bayağıda Abaydıñ äkesi Qwnanbay qajı qazirgi Qıtay jerine saparlay barğanda Qabadağı Şäku degen baydıñ üyine qonaq bolıp, osı «Kejim» tabaqtan twñğış ret däm tatqan eken»,-deydi wlttıq as mäzirleriniñ jeke-jeke erekşelikterine toqtalğan Bolat Bopaywlı.
Twsaukeserge jinalğan oqırmandardıñ wlttıq ğwrıp-ädetterge qatıstı saualdarına täptiştey jauap qaytarğan jazuşı bügingi jaña qoğamda keyde özgeniñ qañsığın tañsıq qılıp alatınımızdı sınğa alıp, toy salttarı men kündelikti ırım, qağidattardıñ ejelden kele jatqan ülgisin ortağa saldı.

Naurız merekesiniñ toylanuı men qazaq küntizbesindegi onıñ ornı jaylı bayandalğan «Qazaq naurıznaması» kitabın tanıstırğan avtor bılay dedi:
«Hristiandarda wlı merke Rojdestvo, budda dinindegilerde Şağan, mwsılmandarda Naurız. Biraq, arab elderinde Naurız mereke dep qabıldanbasa da, bwl mwsılmandıqqa tän tazalıq pen izgilik, meyirim men keşirim merekesi. Ata-babalarımız Naurızdı uız mereke dep atağan. Naurız sözi köp ğalımdardıñ aytuınşa parsı tilinen audarğanda «jaña kün», «jaña jıl» degen mağınanı bildiredi dep jürmiz ğoy. Ärine, dwrıs, biraq jattandı sözder. Bayırğı qazaqtar köktemniñ osı ayın uız ayı dep nege atağan? Öytkeni osı ayda tört tülik mal töldeydi, halıqtıñ auzı aqqa tiedi, maldıñ auzı kökke tiedi. «Uız – süt swltanı, aq wltanı», «uızğa jarımağan ömiri eşteñege jarımaydı» degen maqal osındaydan qalğan. Naurız deyik, uız deyik, bwl wlttar men wlttardı, wlıstardı jaqındastıratın – altın arqau, kümis twtqa».
Sonday-aq, osımen negizdes qazaqtıñ küntizbelik amaldarın da tereñdey zerttep jürgen etnograf amal esebine qatıstı oyın da ortağa saldı.
«Büginde düniejüzi Grigoriyan küntizbesi boyınşa jüredi. Sonday-aq Hamaliya jäne Şämsi degen, yağni ay esebi, kün esebi degen küntizbeler bar. Mwsılmandar ay esebimen jüredi. Bizdiñ halqımız kün esebin dwrıs dep sanağan. Halqımız ejelden en dala tösinde malın bağa jürip bwlttıñ köşuine, jwldızdardıñ jımıñdauına, añdardıñ ağıluına qarap aua rayın boljay bilgen. Qazaq küntizbesinde 24 amal, on üş toğız, tabiğattağı ülken 7 belgisi, 13 müşel jıl, bir ğasır degen wğımdar bar. Mısalı, «Äz bolmay, mäz bolmaydı, şağala kelmey, qaz bolmaydı» deydi qazaq. «Tarazı tusa tañ salqın, tarı biday pisedi», «sümbile tusa, su suır» dep jwldızdardıñ ornalasuına oray künniñ jılı, suıtatının, jauın-şaşınnıñ boların boljap otırğan . Amal esebin zerttegenime 40 jıldan astı. Qazaq halqı qıstau, jaylau, küzeu sekildi qonıstarına qaşan köşu kerektigin, qay uaqıtta jolğa şığuğa bolatın, bolmaytının bilip otıratın»,-deydi ol.
Bolat Bopaywlınıñ aytuınşa bwl kitaptarğa qamtılğan dünieler qay öñirdegi qazaqqa bolsın tañsıq emes eken. «Wlttıq qwndılıqtarımız ben salt-dästürimizge erekşe män bergenimiz abzal. Biz şeteldikterdi de osı töl qwndılıqtarımızben ğana tañ qaldıra alamız. 14 oblıstan 14 kitap jazuğa bolatın şığar. Biraq mınau solardıñ barlığın ortaqtastırğan ğılımi oqulıq dep aytuğa äbden boladı. »,-deydi twsaukeser räsiminde söz alğan avtor Bolat Bopaywlı.

Ayta keteyik, jazuşı-etnograf Bolat Bopaywlı 1960 jılı Qıtay Halıq Respublikasınıñ Altay aymağına qarastı Köktoğay audanında düniege kelgen. Qıtaydağı İle pedagogikalıq universitetiniñ filologiya fakul'tetin bitirgen ol köp jıldar körşi elde ädebiet salası boyınşa eñbek etken. 1998 jılı äl-Farabi atındağı Qazaq memlekettik wlttıq universiteti filologiya fakul'tetiniñ aspiranturasın tämamdağan B.Bopaywlı täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı atajwrtına oraladı. Onıñ qazirge deyin «Qazaqtıñ alğıstarı men qarğıstarı», «Qazaq ırımdarı», «Söz saralau öneri», «Aqıt aqiqatı», «Asıl qazına», «Qazaqtıñ tüs joruı» jäne tağı basqa da kitaptarı jarıq kördi.

Maygül SWLTAN,
Foto – Nwrbek Älmänbetov