تالاي جىلداردن بەرى قازاقتىڭ ءداستۇرى مەن ىرىم-تىيىمدارىن، قازاق كۇنتىزبەسى مەن امالدارىن تەرەڭدەي زەرتتەپ جۇرگەن ەتنوگرافتىڭ «قازاق كادەسى» اتتى كىتابىندا قازاق حالقىنىڭ بۇكىل بولمىسىنا قاتىستى ءداستۇرى قىسقا دا، نۇسقا ەتىپ باياندالادى. اۆتور وسى كىتابىندا قازاقتىڭ كەڭ داستارحانى جايلى ءسوز قوزعاپ، ۇلتتىق اس مازىرلەرى مەن وعان قاتىستى جورالعىلاردى جازادى. تورقالى توي مەن ءارتۇرلى كادەلەردى قامتيدى. ىرىمدار مەن عۇرىپتاردى دا قاعىس قالدىرمايدى. ونى ايتۋىنشا، ءبىر عانا ۇلتتىق تاعام ەت تارتۋدىڭ ءوزىنىڭ 32 كادەلى ءتۇرى بار ەكەن. مىسالى، قۇداعا كادەلى اسى رەتىندە قويدىڭ باس-جامباسىن، كارى جىلىك، ورتان جىلىگىن جانە جاۋىرىنى مەن سۇبە قابىرعاسىن، ارقاسى مەن بەلدەمەسىن، قارىن مەن توق ىشەگىن جانە قۇيرىق-باۋىرىن قوسىپ اسۋعا بولادى. ال كۇيەۋ جىگىتكە تارتىلاتىن ەتكە اسىق جىلىك، ءتوس، ورتان جىلىك، سۇبە قابىرعا، ارقا، بەلدەمە، قارىن، توق ىشەك قوسىلادى دەپ باياندايدى اۆتور.

«قازاقتىڭ ىرىمدارى – زاڭعا دەينىگى زاڭ، قازاقتىڭ عىلىمى، وتباسى وقۋلىعى. سونىڭ ىشىندە داستارحان مادەنيەتىنىڭ وزىنەن ۇلكەن ءتارتىپ پەن قاعيدانى كورە الامىز. ءبىر عانا ەت تارتۋدىڭ ءوزىنىڭ 32 كادەلى ءتۇرى بار. مىسالى، قازاقتىڭ ەت تارتۋ سالتىنداعى ۇلكەن سىيدىڭ ءبىرى – «كەجىم» كادەسى. ونى حالقىمىز وتە سىيلى قوناقتاردى كۇتكەندە دايىندايتىن بولعان. «كەجىم» كادەسىنە سويىلعان قويدىڭ باس-سيراعىنان تارتىپ تۇتاس ەتىن قوسادى. ءتوسىنىڭ ەتەگىن ۇلكەن قىلىپ، ويىپ-ءپىشىپ تۇزدايدى دا ىستىكتەرگە كەرىپ سەكسەۋىلدىڭ شوعىنا قاقتايدى. قويدىڭ اسىلعان بارلىق مۇشەلەرى ۇلكەن تاباققا نەمەسە استاۋعا سالىنىپ، ەڭ ۇستىنە مالدىڭ باسى قويىلادى. ونىڭ ءۇستىن قاقتاپ پىسىرىلگەن توستىكپەن جاۋىپ، باس تۇرعان جاق تۇسىن ءتىلىپ قويادى. اتتىڭ كەجىمىنە ۇقساتىپ دايىندالاتىندىقتان قازاق بۇل ۇلتتىق تاعامنىڭ ءتۇرىن «كەجىم» دەپ اتاعان. باياعىدا ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قاجى قازىرگى قىتاي جەرىنە ساپارلاي بارعاندا قاباداعى شاكۋ دەگەن بايدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ، وسى «كەجىم» تاباقتان تۇڭعىش رەت ءدام تاتقان ەكەن»،-دەيدى ۇلتتىق اس مازىرلەرىنىڭ جەكە-جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالعان بولات بوپايۇلى.
تۇساۋكەسەرگە جينالعان وقىرمانداردىڭ ۇلتتىق عۇرىپ-ادەتتەرگە قاتىستى ساۋالدارىنا تاپتىشتەي جاۋاپ قايتارعان جازۋشى بۇگىنگى جاڭا قوعامدا كەيدە وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق قىلىپ الاتىنىمىزدى سىنعا الىپ، توي سالتتارى مەن كۇندەلىكتى ىرىم، قاعيداتتاردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلگىسىن ورتاعا سالدى.

ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تويلانۋى مەن قازاق كۇنتىزبەسىندەگى ونىڭ ورنى جايلى باياندالعان «قازاق ناۋرىزناماسى» كىتابىن تانىستىرعان اۆتور بىلاي دەدى:
«حريستيانداردا ۇلى مەركە روجدەستۆو، بۋددا دىنىندەگىلەردە شاعان، مۇسىلمانداردا ناۋرىز. بىراق، اراب ەلدەرىندە ناۋرىز مەرەكە دەپ قابىلدانباسا دا، بۇل مۇسىلماندىققا ءتان تازالىق پەن ىزگىلىك، مەيىرىم مەن كەشىرىم مەرەكەسى. اتا-بابالارىمىز ناۋرىزدى ۋىز مەرەكە دەپ اتاعان. ناۋرىز ءسوزى كوپ عالىمداردىڭ ايتۋىنشا پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كۇن»، «جاڭا جىل» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى دەپ ءجۇرمىز عوي. ارينە، دۇرىس، بىراق جاتتاندى سوزدەر. بايىرعى قازاقتار كوكتەمنىڭ وسى ايىن ۋىز ايى دەپ نەگە اتاعان؟ ويتكەنى وسى ايدا ءتورت تۇلىك مال تولدەيدى، حالىقتىڭ اۋزى اققا تيەدى، مالدىڭ اۋزى كوككە تيەدى. «ۋىز – ءسۇت سۇلتانى، اق ۇلتانى»، «ۋىزعا جارىماعان ءومىرى ەشتەڭەگە جارىمايدى» دەگەن ماقال وسىندايدان قالعان. ناۋرىز دەيىك، ۋىز دەيىك، بۇل ۇلتتار مەن ۇلتتاردى، ۇلىستاردى جاقىنداستىراتىن – التىن ارقاۋ، كۇمىس تۇتقا».
سونداي-اق، وسىمەن نەگىزدەس قازاقتىڭ كۇنتىزبەلىك امالدارىن دا تەرەڭدەي زەرتتەپ جۇرگەن ەتنوگراف امال ەسەبىنە قاتىستى ويىن دا ورتاعا سالدى.
«بۇگىندە دۇنيەجۇزى گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا جۇرەدى. سونداي-اق حاماليا جانە ءشامسي دەگەن، ياعني اي ەسەبى، كۇن ەسەبى دەگەن كۇنتىزبەلەر بار. مۇسىلماندار اي ەسەبىمەن جۇرەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز كۇن ەسەبىن دۇرىس دەپ ساناعان. حالقىمىز ەجەلدەن ەن دالا توسىندە مالىن باعا ءجۇرىپ بۇلتتىڭ كوشۋىنە، جۇلدىزداردىڭ جىمىڭداۋىنا، اڭداردىڭ اعىلۋىنا قاراپ اۋا رايىن بولجاي بىلگەن. قازاق كۇنتىزبەسىندە 24 امال، ون ءۇش توعىز، تابيعاتتاعى ۇلكەن 7 بەلگىسى، 13 مۇشەل جىل، ءبىر عاسىر دەگەن ۇعىمدار بار. مىسالى، «ءاز بولماي، ءماز بولمايدى، شاعالا كەلمەي، قاز بولمايدى» دەيدى قازاق. «تارازى تۋسا تاڭ سالقىن، تارى بيداي پىسەدى»، «سۇمبىلە تۋسا، سۋ سۋىر» دەپ جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋىنا وراي كۇننىڭ جىلى، سۋىتاتىنىن، جاۋىن-شاشىننىڭ بولارىن بولجاپ وتىرعان . امال ەسەبىن زەرتتەگەنىمە 40 جىلدان استى. قازاق حالقى قىستاۋ، جايلاۋ، كۇزەۋ سەكىلدى قونىستارىنا قاشان كوشۋ كەرەكتىگىن، قاي ۋاقىتتا جولعا شىعۋعا بولاتىن، بولمايتىنىن ءبىلىپ وتىراتىن»،-دەيدى ول.
بولات بوپايۇلىنىڭ ايتۋىنشا بۇل كىتاپتارعا قامتىلعان دۇنيەلەر قاي وڭىردەگى قازاققا بولسىن تاڭسىق ەمەس ەكەن. «ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزگە ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز ابزال. ءبىز شەتەلدىكتەردى دە وسى ءتول قۇندىلىقتارىمىزبەن عانا تاڭ قالدىرا الامىز. 14 وبلىستان 14 كىتاپ جازۋعا بولاتىن شىعار. بىراق مىناۋ سولاردىڭ بارلىعىن ورتاقتاستىرعان عىلىمي وقۋلىق دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. »،-دەيدى تۇساۋكەسەر راسىمىندە ءسوز العان اۆتور بولات بوپايۇلى.

ايتا كەتەيىك، جازۋشى-ەتنوگراف بولات بوپايۇلى 1960 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي ايماعىنا قاراستى كوكتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. قىتايداعى ىلە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ول كوپ جىلدار كورشى ەلدە ادەبيەت سالاسى بويىنشا ەڭبەك ەتكەن. 1998 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعان ب.بوپايۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى اتاجۇرتىنا ورالادى. ونىڭ قازىرگە دەيىن «قازاقتىڭ العىستارى مەن قارعىستارى»، «قازاق ىرىمدارى»، «ءسوز سارالاۋ ونەرى»، «اقىت اقيقاتى»، «اسىل قازىنا»، «قازاقتىڭ ءتۇس جورۋى» جانە تاعى باسقا دا كىتاپتارى جارىق كوردى.

مايگۇل سۇلتان،
فوتو – نۇربەك المانبەتوۆ