Ötken jeksenbide, anığında 21 mausım küni köne qwrlıq – Europanıñ kindigindegi sonau Çehiyanıñ Karlovı Varğa tabanımız tigen edi. Alısqa saparlauğa qazaqtıñ klassik jazuşısı Mwhtar Mağauin sebep boldı. Jazuşınıñ balaları biıl aqpanda 75-ke tolğan äkeleriniñ mereytoyın atap ötuge wyğarıptı. Mwhtar ağamız eñ jaqın qwrdastarın, adal dostarın, şınayı şäkirtterin, bir sözben aytqanda, köñil jeter ruhani jaqındarın şaqırıptı. Solardıñ işinde men de boldım. Karlovı Varı şipajayınan äri em alıp, äri jazuşımen didarlastıq. Suı em, auası däri kurortta, sondağı üyinde M.Mağauinmen äñgimelesip, qısqa qayırım swhbattasudıñ säti tüsken. Sonı nazarlarıñızğa wsınıp otırmın.

***                  ***                  ***

– Mwhtar ağa, mıñ san oqırmandarıñızdıñ, onıñ işinde Sizdiñ şığarmaşılığıñızğa asa peyildi qarağandılıq janaşırlarıñızdıñ kökeyinde bir saual. «Şıñğıshan» qaşan tämamdaladı? Sizben jaqın aralas-qwralas bolğan soñ, jolğa şığarda oqırmandarıñız osı saualdı aldıma öñgertip jibergen edi.

– Qalam wstağalı köp dünie jazıldı. Kölemi jağınan da, körkemdigi jağınan da bärinen moyını ozıq twrğan «Alasapıran» bwlay qiınğa tüspegen edi. Auır bolğanı – jinalğan, ekşelgen material wşan-teñiz. Bäri kerek. Sonıñ işinen eñ qajetin alu kerek. «Şıñğıshandı» jazuğa kiriskenimde maşinkağa basılğan alğaşqı taraularınıñ birin Pragada körgensiñ. Sonda Şıñğıshannıñ, onıñ aldındağı däuirlerde ğwmır keşken ejelgi qazaq ruların tügeldeuge ğana 7-8 ay uaqıtım ketkenin öziñ jazdıñ osıdan 6 jıl bwrın. Alla jazsa, jıl ayağına qaray törtinşi – soñğı tomı qoldarıña tiedi. Eki tarauı ğana qaldı.

– Qwpiya bolmasa, tört tom qalay tiyanaqtaladı?

– Şıñğıshannıñ qaytıs boluımen, Öketaydıñ (Ükitay) wlı qağan tağına otıruımen, bes tarapqa äsker jiberuimen, onıñ işinde koreylerge, Ündistanğa, basqa aymaqtarğa äsker attandırıp, jihanger äke jolın jalğastırıp, alıp imperiyanı odan äri nığaytqan oqiğalarmen tüyindeledi.

– Bir äñgimeñizde «Altın ordanı» jazam» degen ediñiz. Batu hannan bastap, Kenesarımen ayaqtaysız ba?

– «Şıñğıshannan» keyin birşama dem alam. Alla alqap, babalar ruhı qoldasa, eki tom dep jobalap otırmın.

Bwl şığarmam Qazaq handığına deyingi uaqıttı qamtidı. Qazaq handığı «Qazaq tarihınıñ älippesi» eñbegimde jazılğan. Oğan deyin tolıq şığarmalarımnıñ 22 tomın Amerikada şığaru oyımda bar.

– Mwhtar ağa, «Alasapırandı» jazıp jürgeniñizde ara-arasında äñgimelerge qalam siltegeniñizdi bilemiz.

– «Şıñğıshandı» jazu barısında oyımdı, uaqıtımdı bölmedim. Negizi, äñgime jazu hikayat, roman jazudan qiın. Jalpı qısqa dünie jazu oñay emes. Köp jwrt äñgime jazudıñ asqan şeberleri Mopassan men Çehovtı qatar bağalaydı. Mağan Mopassan wnaydı. Çehovıñız da osal emes. Mopassan adam tağdırın keremet surettese, Çehov adam minezin beyneleude aldına jan salmaydı. Öziñniñ jaña ğana jarıq körgen «Qwbılıs» kitabıñdağı Oytamızıqta Çehovtıñ «Zloumışlennik» äñgimesin paydalanıpsıñ. Öte orındı. Orıs mwjığınıñ topas minezin qalay suretteydi Çehovıñız sol şığarmasında. Endi bwlardıñ qatarına Akutagava men Moem Somersetti qosıñız.

Bizdiñ kezimizde sovettik cenzuranıñ qılışınan qan tamdı. Şığarmañ au­ı­men qws tistegen düldül bolsa da, kommunistik-bälşebektik sayasatqa bir sözi kereğar kelse, tuındıñ tu-talaqay talqandalıp, qısqarıp, oyılıp tastaladı. Tipti, baspadan mülde jarıq körmey qaluı mümkin. Sodan oyıñdı astarlap beru siyaqtı ädisterge köp bardım. «Alasapırandı» aytpağanda, «Kök mwnar» jamandalıp, «Tazınıñ ölimi» siyaqtı şığarmalarıma boykot jariyalanıp, tırs etken pikir aytılmay jürgende «Bir atanıñ balaları» povesimdi bälşebektik nasihat al kep maqtasın. Sıylıq ta aldım. Köbi añdamadı. Sol şığarmada balanı tüsinde faşist samoleti quadı. Ol qızıl jwldızğa aynalıp, äkesi bolıp betinen süyip jatıp, faşistik svastikağa auısıp, jalğız közdi jalmauızğa aynaladı. Eşkim, äsirese, sovettik cenzura mwnı bayqamay qaldı. Äñgime jazudıñ osınday maşaqattarı bar.

– Äñgime jazudıñ osı tört tarlanına üzeñgilestire öziñizdi besinşi etip qossaq, qazaqtıñ taqiyasına tar kelmes dep oylaymın.

– Mwnı oylı oqırman solay oylasa qwba-qwp. Negizi men şığarmaşılığımda öz ornımdı, öz biigimdi bilemin. Qay deñgeyde, qay twsta kele jatqanımdı tüysinemin. Meniñ äñgimelerimniñ özi tolıq üş tom bolıp twr. Bestiñ biri ekenime kämil senemin (küldi). Al bağalanu, tanılu keleşek künder ülesinde.

– Mwhtar ağa, «Ortalıq Qazaqstan» gazetine degen ıqılasıñız osı basılımda Asan Jwmadildin ağamızdıñ «Tazınıñ ölimi» povesiñizge jazğan pikirinen bastalğanın bwrın jazğanmın. Gazet arqılı osındağı oqırman qauımmen baylanısıñızdıñ altın arqauı sodan beri küni büginge deyin üzilmey keledi. Gazet betinde oqırmandarıñızğa sälemiñizdi jetkizer edim.

– Ras, «Ortalıq Qazaqstanda» «Şıñğıshannan» üzindiler, basqa da şığarmalarım kitap bolıp basılmay jatıp, jariyalanıp keledi. Özim turalı da qalam siltep qoyasıñ. Ruhani tamırlarıñ qwnarlı topıraqtan när alıp otır ğoy. Ärige barmay-aq, Alaş arıstarınıñ Arqa tösinde ömirge kelip, qazaq üşin ömirlerin sarp etkenin aytsam, jetip jatır emes pe? Sol arıstar salğan sara joldan adaspay büginge jetken ädebi, ruhani, mädeni ortalarıña razımın. Qarağandıda «M.Mağauinniñ şığarmalarında qazaq müddesi» degen taqırıpta talqılaudı täptäuir ötkizipti jastar. Qasımnıñ 100 jıldıq toyın dürkiretip ötkizipsiñder. «Sarıarqa kitaphanası» boyınşa qarağandılıq qalamgerlerdiñ 100 tomdığın şığarularıñız – mädeni ömirdegi ülken olja. Sonıñ bäri talanttı aqın bauırım Serik Aqswñqarwlı bastap, «Ortalıq Qazaqstan» gazeti qostap wyıtqı bolıp otırğanına dän rizamın. Biılğı meniñ mereytoyıma arnalğan «Qazaq ädebieti» gazetindegi maqalalardıñ işinen Jansaya Jarılğapov degen jastıñ pikiri bärinen oqşau körindi. Osı ayaq alısınan-aq, mıqtı ädebiettanuşınıñ ekpini bayqaladı. Miras balamnıñ «Qıpşaq aruı» öleñi köñilime qondı. Jalpı osı ür­disti üdete beru kerek.

Bağana «äñgime jazdıñız ba?» dep swrap qaldıñ ğoy. Kömeyiñde bwğıp jatqan bwyımtayıñdı sezdim. Öz äkem Mwqan Älimhan Ermekovpen birge lager'de bir kamerada otırğan. Sol turalı jazıp, gazetiñe salıp jiberemin.

Kele jatqan Baspasöz künderiñmen qwttıqtaymın. Bäriñdi keñ qwşağıma aldım. Qazaqtıñ ruhı asqaqtay bersin.

P.S. Jazuşı ağamızdı osıdan bwrınğı maqalamda oñ men solın tanığan  künnen Qwbılısqa aynalğan dep jazğam («Egemen Qazaqstan»,  20 aqpan, 2015 jıl, «Ortalıq Qazaqstan», 21 aqpan, 2015 jıl). Sol sözim – söz. Bwyırtsa aldağı künderi M.Mağauinmen basqa taraptağı äñgime-dükenimdi asıqpay jazıp, nazarlarıñızğa wsınamın, qwrmetti oqırman!

Mağauiya SEMBAY.

Qarağandı-Karlovı Varı-Qarağandı.

Abai.kz