Karlovı Varınıñ densaulıqqa şipalı mineraldı suı men saf taza auası janıña tek jaqsı sezim, boyıña quat, köñiliñe şabıt bergendey erekşe äser etedi eken. Sol köñil-küymen jürgen künderdiñ birinde şipalı su kolonnadalarınıñ biriniñ twsında Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, elimizge belgi­li qalamger Mwhtar Mağauin ağamızben betpe-bet jolığısıp qaldım, talay jıldan beri Karlovı Varı qalasında twrıp jatqanınan habardar bolatınmın. Sälem berip qolın aldım, qwşaqtap betinen süydim. Jıraqta jür ğoy, meniñ tanıp sä­lemdeskenime ol kisi öte riza bolıp qaldı, dereu jön swrastıq. Säl tanıstıqtan keyin men Mwhtar ağağa özimniñ kurstasım Aman Şotaevtıñ sälemin jet­kizdim. Aman da tegin adam emes, körgen-bilgeni mol, bir jağı ğılım doktorı, professor, Wlttıq Akademiyanıñ akademigi, januarlardıñ genetika, selekciya jäne biomorfologiya salalarına ter tökken tanımal ğalımnıñ biri, student kezinde sambodan sport şeberi bolatın. Onıñ Mekkege qajılıqqa barıp kelgenin, özin ataqtı han Abılaydıñ altınşı wrpağı sanaytının da biletinmin.

Mwhtar ağanıñ qasında belgili ğalım Säbit Bayzaqov birge kele jatqandıqtan oğan da sälemdesken edim. Jazuşı ağa: ”Bwl Säbit Bayzaqov degen akademik qoy,” – dep mağan tanıstırıp jattı. Men söz keze­ginde Mwhtar ağağa elde bolıp jatqan jañalıqtarmen birge, biılğı jılı mausım ayınıñ altınşı jwldızında törelerdiñ ziyalı azamattarı Wlıtauda jinalıp, Joşı hannıñ kesenesine barıp tağzım etip, bağıştap qwran oqıp, sonan keyin Jezqazğan qalasınıñ “Keñgir” degen meyramhanasında wlı han babalarına arnap as bergenderin ayt­tım. Ol kisi meniñ aytqandarımdı mwhiyat tıñdap bolğannan soñ, mağan: “Bolatbek, endi sen törelerge meniñ qaytara säle­mim­di jetkiz, olardıñ meniñ Şıñ­ğıs han turalı jazğan eñbe­gimdi joğarı bağalap, mıñ da bir alğıs aytıp jatqandarına raqmet! Ol tarih qoy, jalğız törelerge qatıstı emes, bwl külli qazaqqa, qazaq halqınıñ qalıptasıp, irgeli el boluına tikeley ıqpal etken Şıñğıs han däuirine, onan keyingi tarihi kezeñderge tiisti emes pe?! Biraq meniñ olarğa degen renişimdi de aytıp bar. Osıdan tört jıl bwrın töreniñ azamattarı Türkistan qalasında jinalıp, ötken qazaq handarınıñ ruhına arnap as bergen eken, sonda olar, qazaq handarınıñ soñı Kenesarı swltanmen ayaqtalğanına baylanıstı, bwdan bılay qazaq elinde qaradan da han saylauğa bolatındarın, oğan kelisimderin beretinderin aytıptı. Sonda olar özderin kim sanağanı, sonau Batu, Joşı handardıñ däuirinen kele jatqan han saylau tärtibin özgertetin?! Kerek deseñ, ol tärtipti (handardı Şıñğıs han wrpaqtarınan, yağni swltandardan saylaytın) kezinde jartı älemdi titiretken, äygili qolbasşı bolğan ämir Aqsaq Temir de bwzbağan, qayta Altın Orda handarınıñ törelerden saylanuına tikeley ıqpal etip, öziniñ kelisimin berip otır­ğan. Key jağdaylarda keybir swltandardıñ han tağına otıruına aqıl-keñesimen de, qajet bolğan kezde äskerimen de kömektesip otırğan bolatın, al özi töre twqımınan bolmağandıqtan han boluğa eşqaşan da wmtılmağan, mwnı ötken tarihtan jwrttıñ köbisi biledi. Meniñ törelerge aytar qaytara säle­mim osı”, – dep jazuşı ağamız sözin ayaqtadı…

Almatığa kelgen soñ kurstasım Aman joldasıma telefon şalıp, Mwhtar ağanıñ törelerge arnayı joldağan qaytara sälemin jetkizdim. Aman bauırımız sonday tolqıp, bir jağı mağan rizaşılığın bildirdi. “Bolatbek, Karlovı Varıda Mağa­uinge jolığu kezdeysoqtıq emes, bir Allanıñ isi! Al endi Mwhañnıñ aytqan uäjine kelsek, Türkistandağı as turalı ol kisige jañsaq äñgime jetken tärizdi. Men özim ol as berilgen jerde bolıp, astıñ basınan ayağına deyin qatısqanmın. Jazuşı bauırımız estigendey, qaradan han saylau turalı arandatuşı sözderdiñ bolğanı ras, biraq sol äñgimeni şığarğan adamdardı ol jerden quıp şıqqamız, han saylau jöninde eşqanday da şeşim de, iä bolmasa kelisim de şığarılğan joq. Keyin estisem, qaysıbir bwqaralıq aqparat közderi ar­qılı han saylau turalı sonday jañsaq äñgimeler taratılğanı ras eken. Mağauinğa jetkeni de sol qauesetter sekildi. Ärtürli sebepterge baylanıstı ol kisige şınayı aqiqattı jetkizudiñ säti tüspedi, endi körsek Mwhaña bärin de aytıp beremiz”, – dep, Aman tağı da mağan rizaşılığın bildirip, raqmetin aytıp telefon twtqasın qoydı. Al meniñ köz aldımnan qiır şette, şet el Çehiyada twrıp jatqan ayaulı ağamız, ğwlama qalamge­rimiz Mwhtar Mağauinmen kezdesken sol bir sät şığar emes…

zhasalash.kz