М.ДУЛАТОВ: ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ДҰШПАНДАРЫ

M.DULATOV: QAZAQ HALQINIÑ DWŞPANDARI

| Sep 13, 2015

Rossiya memleketinde bolıp jatqan bülinşilik, jügensizdik bizdiñ qazaq işine de kire bastadı. Bolşevikter Orınbordı alğanda, 200 bolşevik ğaskerine bastıq bolıp Jalbağaev – Jangeldin – Stepnov degen şoqınşaq Orınborğa kelip, bolşevikter tarapınan Torğay oblısına kamisar bolıp twr. Bwğan pomoşnik bolıp Orınborda twratın Mwhamediyar Twnğaşin degen belgilendi.
Endi bwlardıñ kim ekendikterin qısqaşa aytıp öteyin. Jalbağaev – Jangeldin – Stepnov – tübi Torğay üyeziniñ qazağı, Nikolay zamanında şoqınıp, orıs arasında qañğırıp, bası auğan jaqqa ketip jüretin edi. Bwl künde mwsılman dinine qaytıptı degendi estimiz. Bwl bwrın orıstıñ poptarınıñ hristian dinin üyretetin bastauış mektebinde oquın bitire almağan. Öziniñ az ğana ömiriniñ işinde eki ret dinin ayırbastap, iä orıs, iä qazaq bola almay jüretin bwralqı edi.
Mwhamediyar Twñğaşin – tübi töreniñ töleñgiti. Irğız üyezinen. Keşegi Nikolay zamanında gubernatorğa tilmaş bolıp, qazaqtan köp para alıp, ohranı otdeleniede tıñşılıq jwmısın atqarıp, ayına 20 som alıp twrğan adam. Bwnıñ qazaqtan para alıp, «tıñşı» bolıp twrğanı moynına qoyılıp, ötken jılğı aprel' basında bolğan qazaq siezinen quılıp şıqqan edi.
Bwl eki bwzıq qosılıp, Orınborda birneşe jıldan beri şığıp, qazaq halqına bas-köz bolıp otırğan «Qazaq» gazetasın japtı. Alaş avtonomiyasına qarsı bolıp, avtonomiyağa kerekti isterdi Torğay oblısında istetetin emes. Torğay oblısında häm üyezderde zemstvo äzir aşılğan joq edi. Endi bwlar bwl künde oblosnoy zemstvonı aştıratın emes häm Torğay oblısında uçreditelni sabranie baylauı da bitken joq edi. Mwnıñ da saylauın istetetin türleri körinbeydi. Bwlardıñ ğwmırı köpke barmas. Biraq az ğana künniñ işinde bıltırğı han bolıp, el şapqan bwzıqtardı süyep, Torğay oblısınıñ qazağın büldire me degen qorqınış bar. Zaman ol qulardıñ degeninşe twrmas. Ol auzı altı qarıs Nikolaydı da taqtan taydırğan zaman ğoy. Qazaq halqı da joq bolıp qwrıp qalmas. Köp keşikpey bwl bwzıqtar qazaq sotınıñ aldında jauap berer häm tiisti jazasın tartar.
Rossiya memleketi bwzılıp, orıs halqı biri-birin talap, özdi-özine qasqırşa şauıp jatqanda. Alaş avtonomiyasınıñ tuın tigip, bülinşilikke wşıratpay, alaş balalarınıñ aman qaluın közdep twrğanda, avtonomiya isin toqtatuı zemstvo, uçreditelni sabranie saylau jwmıstarına kese tüsui, bwnıñ üstine bütin alaştı tegis aralap, bas-köz bolıp twrğan «Qazaq» gazetasın jauıp qoyuı bwl qularğa az is emes. Bwl sıqıldı qazaq halqına ziyan keltirgen osı eki bwzıqtan jaman qazaq halqınıñ dwşpandarı bar ma?
Arğın balası.
«Birlik tuı». 1918 j. № 24.
Mirjaqıp Dulatovtıñ maqalası
“Aqiqat” jurnalı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge