М.ДУЛАТОВ: ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ДҰШПАНДАРЫ

M.DULATOV: QAZAQ HALQINIÑ DWŞPANDARI

| Sep 13, 2015

Rossiya memleketinde bolıp jatqan bülinşilik, jügensizdik bizdiñ qazaq işine de kire bastadı. Bolşevikter Orınbordı alğanda, 200 bolşevik ğaskerine bastıq bolıp Jalbağaev – Jangeldin – Stepnov degen şoqınşaq Orınborğa kelip, bolşevikter tarapınan Torğay oblısına kamisar bolıp twr. Bwğan pomoşnik bolıp Orınborda twratın Mwhamediyar Twnğaşin degen belgilendi.
Endi bwlardıñ kim ekendikterin qısqaşa aytıp öteyin. Jalbağaev – Jangeldin – Stepnov – tübi Torğay üyeziniñ qazağı, Nikolay zamanında şoqınıp, orıs arasında qañğırıp, bası auğan jaqqa ketip jüretin edi. Bwl künde mwsılman dinine qaytıptı degendi estimiz. Bwl bwrın orıstıñ poptarınıñ hristian dinin üyretetin bastauış mektebinde oquın bitire almağan. Öziniñ az ğana ömiriniñ işinde eki ret dinin ayırbastap, iä orıs, iä qazaq bola almay jüretin bwralqı edi.
Mwhamediyar Twñğaşin – tübi töreniñ töleñgiti. Irğız üyezinen. Keşegi Nikolay zamanında gubernatorğa tilmaş bolıp, qazaqtan köp para alıp, ohranı otdeleniede tıñşılıq jwmısın atqarıp, ayına 20 som alıp twrğan adam. Bwnıñ qazaqtan para alıp, «tıñşı» bolıp twrğanı moynına qoyılıp, ötken jılğı aprel' basında bolğan qazaq siezinen quılıp şıqqan edi.
Bwl eki bwzıq qosılıp, Orınborda birneşe jıldan beri şığıp, qazaq halqına bas-köz bolıp otırğan «Qazaq» gazetasın japtı. Alaş avtonomiyasına qarsı bolıp, avtonomiyağa kerekti isterdi Torğay oblısında istetetin emes. Torğay oblısında häm üyezderde zemstvo äzir aşılğan joq edi. Endi bwlar bwl künde oblosnoy zemstvonı aştıratın emes häm Torğay oblısında uçreditelni sabranie baylauı da bitken joq edi. Mwnıñ da saylauın istetetin türleri körinbeydi. Bwlardıñ ğwmırı köpke barmas. Biraq az ğana künniñ işinde bıltırğı han bolıp, el şapqan bwzıqtardı süyep, Torğay oblısınıñ qazağın büldire me degen qorqınış bar. Zaman ol qulardıñ degeninşe twrmas. Ol auzı altı qarıs Nikolaydı da taqtan taydırğan zaman ğoy. Qazaq halqı da joq bolıp qwrıp qalmas. Köp keşikpey bwl bwzıqtar qazaq sotınıñ aldında jauap berer häm tiisti jazasın tartar.
Rossiya memleketi bwzılıp, orıs halqı biri-birin talap, özdi-özine qasqırşa şauıp jatqanda. Alaş avtonomiyasınıñ tuın tigip, bülinşilikke wşıratpay, alaş balalarınıñ aman qaluın közdep twrğanda, avtonomiya isin toqtatuı zemstvo, uçreditelni sabranie saylau jwmıstarına kese tüsui, bwnıñ üstine bütin alaştı tegis aralap, bas-köz bolıp twrğan «Qazaq» gazetasın jauıp qoyuı bwl qularğa az is emes. Bwl sıqıldı qazaq halqına ziyan keltirgen osı eki bwzıqtan jaman qazaq halqınıñ dwşpandarı bar ma?
Arğın balası.
«Birlik tuı». 1918 j. № 24.
Mirjaqıp Dulatovtıñ maqalası
“Aqiqat” jurnalı

El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq