«Ket Bwğanıñ soñğı jorığı» attı maqalanı öziñizdiñ nazarıñızğa wsınıp otırmız. Kezinde bwl maqala «Tañşolpan» jurnalında orıs tilinde basılğan. Sodan keyin Ğalamtorğa (Internetke) qoyıldı, TMD köleminde jäne şeteldegi orıstildi oqırmandarğa belgili boldı. London, Parij t.b. qalalarda twratın otandastarımız, qazaqtıñ jäne jalpı köşpendi örkenietterdiñ tarihı men mädenietine ıqılas-peyildi basqa da jwrttardıñ oqırmandarı bwl eñbekke özderiniñ zor rizaşılığın bildirdi. Atalğan maqaladağı bwrın beymälim bolğan derekter älemdik ğılımi aynalısqa tüsti.

Aldınala eskertkimiz keletini – bwl şağın zertteu bolaşaqta qazaq tilinde jazılatın Dästürli (Köne, İlki) Dünie tarihı jayındağı tolğanıs – kitaptıñ kirispe tarauı ğana.

Sodan beri onnan astam jılday uaqıt ötipti. Älbette, bizdiñ Şıñğıs hanğa, sol kezdegi tarihqa, wlı qağannıñ erlik isterine, jahandıq sayasattıñ qır-sırına degen közqarasımız köp özgeriske wşıradı. Bwrınğı Keñestik tarihi ğılımda qalıptasqan mifterdi teriske şığara alatın derek sol kezdiñ özinde-aq qolımızda bolğan. Alayda biz eñ äueli orıstildi äleumettiñ minezindegi bastı minderdiñ biri – köşpendi, onıñ işinde qazaq mädenietine degen astam közqarastı nısanamızğa alğan edik. Oyımızşa, biz, dittegen jerimizden şıqtıq. Endi, köldeneñ şaruağa moyın bwruğa eş mümkindigimiz bolmasa da, köptegen oqırmandarımızdıñ ötinişi boyınşa maqalanı tärjimalap, özimizdiñ süyikti gazetimiz «Almatı aqşamına» jariyalap otırmız.

Keleli pikiriñizdi kütemiz, oqırman.

Ket – Bwğanıñ soñğı jorığı

Köşpeli örkeniettiñ qwpiya missiyası

Zira Naurızbaeva

Talasbek Äsemqwlov

«Sender, betteri bılğarımen qaptalğan

jalpaq qalqanğa wqsas qısıq köz qauımmen

soğıspayınşa Qiyamet – Mahşar küni kelmeydi.

Tağı da sender, kiiz etik pen kiiz baypaq kigen

qauımmen soğıspayınşa Qiyamet – Mahşar

küni kelmeydi».

Hadisten

«Büginde älemde köşpeli halıqtarğa orın

joq, onıñ üstine olardı qoldan kelgenşe,

barlıq amaldı paydalanıp otırıqşı

ömirge köndirip jatır, sondıqtan

«doñğalaqtıñ toqtaytın kezi» de alıs emes.

Osılayşa däuirdiñ ayağına qaray

Qabıl Äbildi öltirip boladı».

Rene Genon

«Sandardıñ patşalığı jäne uaqıt belgileri»

Qazir köptegen avtorlar, olardıñ işinde qazağı da, basqa wltı da bar, qazaqtıñ wlttıq tektestigi (identifikaciya) jayında, bügingi etnikalıq dezintegraciyağa, qojırauğa, ruhani dağdarısqa alıp kelgen tarihi jolı jayında köp tolğanadı. Sırtqarı jwrt, bwrındarı L.N. Gumilev teriske şığarmaq bolğan türik – moñğol köşpelileri turalı aytılatın «qısas äfsananı» /«Çernaya legenda»/ qaytadan jandandırmaq boladı. Mäskeulik Geydar Djemal' islam düniesi atınan bizdi Enjil men Qwranda aytılatın «yajüj ben mäjüjderge» teñese, belgili mäskeulik sayasattanuşı jäne mädeniettanuşı ağayındı Şukurovtar «janı aşi otırıp» bılay deydi: «Biraq qwday türiktermen tildespepti, özindik wlttıq din türikterdiñ mañdayına jazılmaptı. Äbden qalıptanıp ülgige tüsken örkeniettik jüyeler ierarhiyasına, wzın sanı onğa tolar-tolmas jaratuşı-halıqtardıñ mıñdağan jıldar boyğı ruhani täjiribesiniñ nätijesi bolıp sanalatın mädeniet älemine HH ğasırda ğana enip, özindik ruhani bolmıstan dämeli ekenin bildirgen türikterdiñ endi ğana qalıptasıp jatqan mädeni tektestigine olardıñ näsildik belgisi ğana wyıtqı jäne negiz bola alar edi».

Mwnday äñgimelerge «qaytesiñ, sart bolğan soñ, sarttığın isteydi de» dep qoldı bir silteuge bolar edi. Jılqını alğaş ret qolğa üyretken, etik pen şalbardı alğaş tikken, er-toqım men üzeñgini, bükil at äbzelin alğaş kim jasağan ekenin, özimizdiñ köne jazu ülgilerimizdi, Sırdıñ boyındağı qalalıq örkenietti, adamzattıñ ekinşi wstazı Äbunasır äl-Farabidi, tağısın tağılardı esterine saluğa bolar edi. Biraq bwnıñ bäri «jaratuşı-halıqtardıñ» bwljımas sotınıñ aldında aqtalu siyaqtı bolıp köriner edi. Aldınala sätsizdikke bwyırılğan äreket. Mäsele aqiqatta bolsa, onda L.Gumilevten keyin, tımqwrmasa orıs ğılımında köşpelilerge degen közqaras tübegeyli özgerer edi.

Biraq mäsele aqiqatta emes, adam sanasında ornıqqan qabıldaudağdısında bolıp twr ğoy. Köşpeliler jayındağı bwl közqarastı Aqas Täjuitov «klassikalıq közqaras» dep ataydı. «Küşi jağınan tabiğattıñ zañımen para-par bwl közqarastı teriske şığaru mümkin emes, ol wlttıq sananı jırımdap, qojıratqanı sonday, qazaqtar büginde öziniñ ötken tarihın tärk etip, ötkennen bas tartuğa mäjbür».(«Megapolis», 21 aqpan, 2002 j). Tumısında analitikalıq oylauğa beyim Aqas Täjuitov problemanıñ tamırın tap basıp, älemdik qoğamdıq pikirdiñ bizben, wlı Dalanıñ köşpeli örkenieti mwragerlerimen «mısıq-tışqan» oyının qanday şarttarmen jürgizetinin jüyelep aşıp bergen. «Senderdiñ qalalarıñ, senderdiñ ğalımdarıñ – şındığında senderdiki emes. Senderdiñ jerleriñde bolğanımen olar mwsılmandıq – irandıq örkenietke jatadı. Edil patşa men Şıñğıs han – senderdiñ babalarıñ emes, sondıqtan olardı maqtan twtuğa haqılarıñ joq, biraq sender, senderdiñ babalarıñ solardıñ ordasınıñ qwramında boldı, yağni sol şapqınşılıqtıñ zardabı – senderdiñ moyındarıñda». A.Täjuitov aytqan depressivtik äser, basqanıñ emes, qazaqtıñ ğana sanasın ezgileydi, basqa halıqtar bayağıda ornın tauıp ornalasıp alğan. Mısalı wyğırlar, Wyğır qağanatın jäne özderine eş qatısı joq halıqtıñ wlı isterin maqtan etedi. Negativtik äserden, olar, öziniñ ündievropalıq tegin qalqan etip qorğanadı. Aymaqtağı basqa halıqtar da osınday amaldı paydalanadı. «Kinälilik kompleksi» («kompleks vinı») qazaq sanasına ğana egilgen. Qazaq qana öziniñ qandı bolsa da erlik tarihın maqtan ete almaydı.

Şekarası şayılğan osınday özindik tektestik ahualğa belgili därejede qazaqtardıñ özderi de kinäli. Wlttıñ qalıptasuı negizinen tömendegidey eki jolmen jüredi. Birinde, küşti taypa basqa älsiz taypanı assimilyaciyalap özine bağındıradı (sol sebepti negizgi subetnostıñ mifologiyası men ideologiyası jalpıwlttıq deñgeyge köteriledi). Ekinşisinde, öziniñ aynımas belgilerin saqtağan rular men taypalar odaq bolıp birigedi. Bwl odaqtar älsin-älsin ıdırap, türli qwramda qayta qalıpqa kelip otıradı, sondıqtan ornıqtı, birtwtas mifologiya men tarih ta qalıptaspaydı. Qazaqtar dünieni, bolmıstı ru-taypa deñgeyinde qabıldağan, öziniñ keñdiginen äli künge deyin auqımdı oylap, qandas, tildes, din qarındas izdeuge beyim (sol wmtılısında wlttıq müddeden qalay attap ketkenin özderi de bayqamay qaladı). Qazaqtıñ, öziniñ tarihı barısındağı şekken şığını men körgen teperişin wmıtıp, köşpeli örkeniet masştabında, bükiltürik birligi, islam oykumenası masştabında oylau dağdısı wlt üşin qisapsız problema tudırıp otır. (Özindik tektestik probleması da osıdan tuındap otır). Barlıq deñgeyde memleket – etnostar bayağıda bölisip qoyğan düniede, biz, osı dağdımızdan tüsiniksiz, tipti deseñiz, ıñğaysız jağdayğa qalıp otırmız. Sonımen qatar, qazaq minezine ğana tän osı aşıqtıqtıñ astarında qazaq janınıñ sırı, onıñ twñğiıq arhetiptik qabattarı jatır. Bwl, äsirese, bizge qarağanda äldeqayda pragmatik, qazaqqa senbey, kümänmen qaraytın bizdiñ «qandas» ağayındardıñ minezimen salıstırğanda anıq bayqalatın belgiler.

Wrpaqtarı Qazaq Ordasınıñ negizin qalağan jäne barlıq uaqıtta qazaq memleketiniñ altın diñgegi bolğan Şıñğıs han jaylı soñğı kezde etek alğan diskussiyada bizderge, HHİ ğasırğa ayaq bassa da öziniñ wlttıq bet-bederin äli anıqtay almay otırğan qazaqtarğa tığırıq situaciyadan şığudıñ jolı wsınılıp otır: biz, batıstıq jäne mwsılmandıq variantta jetken liberaldıq-demokratiyalıq qwndılıqtardıñ paydası üşin jihanger babamızdan bas tartuımız kerek eken. Batıstıq liberaldıq-demokratiyalıq jüyeniñ «eki standartı» («dvoynoy standart») bayağıdan belgili. Islam örkenietiniñ pretenziyaları jayında biz keyinirek arnayı aytamız. Äzirge problemanıñ mwnday «ädemi şeşiminiñ»  nendey wlttıq jäne geosayasi saldarı bolmaq – sonı äñgimeleyik.

Qazaq qoğamındağı köptegen jikke endi bir jik qosılğalı otır. Endi biz, Şıñğıs şapqınşılığına deyin progreske, otırıqşı ömirge, islam örkenietine telingen evropatiptes momın türikter jäne osılardı haq joldan taydırıp, köşpeliliktiñ tığırığına tiregen moñğoltiptes jabayı türikter bolıp bölinedi ekenbiz. Biraq bwl jerde üş kiltipan bar: birinşiden, qazaq halqınıñ deni sol moñğoltiptes «jabayılardıñ» tikeley wrpaqtarı bolıp tabıladı; ekinşiden, eñ «taza»  degen türiktiñ boyında, şaması köşpeliliktiñ «geni» bolğan, sebebi, Şıñğıs han ölgennen keyin de olar özderiniñ handarın bas etip 7 ğasır boyı saharadı «qañğırıp» jürdi (bwl kezde «deni dwrıs» halıqtar özderin jaulağan basqınşılardı otırıqşılandırıp, al köp wzamay olardıñ biliginen qwtılıp ta bolğan); üşinşiden, bayırğı Horezmniñ zañdı mwrageri bolıp sanalatın bauırlas Özbekstan öziniñ wlttıq qaharmanı retinde Altın Ordanı talqandağan Ämir Temirdi köterip jatqanda, babalarımızdıñ jarımınan astamın jabayı, basqınşı dep jariyalap, al solardan jeñilis tapqan Horezm şahtıñ därgeyindegi vassalı Qayır handı wlttıq batır qılıp kötergen biz kim bolğanımız? Kelesi qadamımızda Şaybani Äbilqayırğa «jaulıq» istegen, özderine ergen köşpeli rulardı alıp, Kök Ordadan bölinip şıqqan «separatister» – Kerey men Jänibek handardı ayıptayıq. Sodan keyin solardıñ wrpağı, San-Taşta özbek-moñğol armiyasımen şayqasta otız jeti swltanmen jäne öziniñ toğız wlımen birge qaza tapqan Toğım handı ayıptayıq. Aqır soñında beldigimizdi moynımızğa salıp, Islam akanıñ ayağına jığılıp, bizdi qaytadın örkeniet ayasına al dep ötineyik.

Älemdik qauımdastıq jariyalağan liberalizm men demokratiyalıq qwndılıqtardı wstanğan, ärine, jaqsı ğoy. Äytse de, bügingi düniede memlekettik jäne wlttıq müdde alğa qoyıladı, barlıq elder basşılıqqa sonı ğana aladı. Biz de, qanday da bolmasın tarihi problemanı talqılağanda, osınday üdeden şığıp otıruımız kerek. Otırar bizdiñ Borodinomız bola almaydı.

Formal'dik twrğıdan alğanda bwl, bizge tikeley qatısı joq eki memlekettiñ qaqtığısı. Onıñ üstine, tipti, bügingi halıqaralıq qwqıq twrğısınan alatın bolsaq, 1216 jılı moñğol äskerine eşqanday sebepsiz şabuıl jasağan (jäne äskeriniñ birneşe ese köp ekenine qaramastan jeñilip qalğan), Otırardağı moñğol elşiligin qırıp salğan, sodan keyin mäseleni şeşpek bolıp kelgen Şıñğıs hannıñ elşisin öltirip tastağan Horezm, konflikttiñ tuuına sebepşi bolıp tabıladı. Elşilik jürgizgen şpionaj, tıñşılıq jaylı äñgime – bayansız äñgime, sebebi bükil älemde, barlıq zamanda diplomatiya – barlauşılıq, tıñşılıq qızmettiñ jamılğısı, mekemesi bolıp kelgen jäne bola da bermek. Orıs tarihşıları moñğoldardıñ, tek qana elşilerdi öltirgen qalalardı qiratqanın moyındap boldı.

Konflikttiñ etnikalıq jağına nazar audaratın bolsaq, eki jaqtıñ da qaytpay soğısqan bahadürleri özimizdiñ babalarımız ekenin köremiz. Tarihta bwl jii qaytalanatın qwbılıs. Babalarımız dalalıq etikağa säykes dwşpannıñ erligin qwrmettey bilgen. Batıs älemi birtindep osı bağıtta jıljıdı. Monarhiyalıq Angliyanıñ astanasındağı alañdardıñ birinde Karl İ korol' men sonıñ basın alğan Oliver Kromvel'ge qoyılğan eskertkişter twr. Ärbir ağılşın osı ekeuiniñ qaysısıniki dwrıs, qaysısıniki qate ekenin özi şeşe aladı, biraq ağılşındar öziniñ ötkenin qwrmettey aladı, tarihqa orasan ıqpal etken adamdardı  tarih köşinen laqtırıp ketu, atın öşiru eşkimniñ de oyına kelmeydi. Biz ğana ünemi «tañdau» üstindemiz, Şıñğıs han ba, älde Qayır han ba, Beybarıs pa, älde Ket-Bwğa ma, Äbilqayır han ba, älde Baraq swltan ba, Jäñgir me, älde Mahambet pe – qaysısın qaldıruımız kerek – ünemi osığan bas qatırumen jüremiz.

Bwnıñ barlığı türli tarih şıtırmanında öziniñ jäne wlttıñ müddesin türlişe tüsingen kesek twlğalar. Al, endi dalalıq etikanı wmıtqan ekenbiz, olay bolsa tımqwrmasa, örkenietti dünieden öz tarihımızdı jäne onıñ qaharmandarın qwrmetteudi üyreneyik.

Bwl programma – minimum ğana, al programma – maksimumnıñ mäni wlttıq tarihtı kezdeysoq oqiğalardıñ jiıntığı dep emes, konceptualdıq twrğıdan payımdaudı üyrenude, oqiğanıñ sırt kelbetiniñ astarınan onıñ negizgi mağınasın ajırata bilude jatır. Bwnıñ sırtında aytarımız, wlttıñ keşegisi men büginin payımdau üşin, wlttıq ideologiyanı qalıptastıru üşin qazaq tarihınıñ filosofiyasın tiyanaqtau kerek.

Atalmış maqala Şıñğıs han turalı polemikanı tiyanaq ete otırıp, osınday meta-tarihqa kirispe jazudıñ talpınısı bolıp tabıladı. Bwl oydan şığarılğan problema emes, bwnıñ tasasında qazaqtıñ özindik tektestigi mäselesi twr. Öz maqalamızda biz älemdik äleumettik pikirdiñ oyın şarttarın saqtay otırıp, töl tarihımızdıñ «qısas äfsanasınıñ» köleñkesinde qalğan sırların aşıp körsetuge tırısamız.

Tarih Şumerden bastaladı.

Kezinde ülken sensaciya bolğan S.Kramerdiñ tarihi bestselleri osılay dep ataladı. Bwl twjırımdı Mwrat Äuezovtiñ Gil'gameş pen Enkidu jaylı eposqa jasağan taldauı da, Oljas Süleymenovtiñ «Az i YA»-sı da rastaydı. Al A.Dugin, nemis zertteuşisi G.Virtti qolday otırıp, bwl tarihtıñ tüp tamırın odan arı, mıñjıldıqtır qoynauına, älmisaqqa, giperboreylerge qaray jıljıtadı. Onıñ pikirinşe giperboreylerdiñ wrpaqtarı öziniñ Arktikadağı qasietti otanınan eki lek bolıp jıljığan: Evraziya kontinentiniñ soltüstik-batısınan oñtüstik-şığıs bağıtqa qaray atlanttar jaulağan, al soltüstik-şığıstan Twrannıñ neolittik sakral'dik ortalığı ornalasqan Sibir arqılı, Kişi Aziyağa, Balqan men Anatoliyağa deyingi aralıqta türik-şumer halıqtarınıñ migraciya joldarı ornalasqan.

«Türik-moñğol halıqtarı tarihi qalıptasqan salt boyınşa arağa birneşe jüz nemese mıñdağan jıldar salıp köne migraciya joldarın qaytalauğa qayta wmtılatın» (Bwl jerde jäne osıdan keyin, türik-şumer mäselesine kelgende biz, evropalıq dästürşil-radicionalisterdiñ zertteulerin qorıtındılap jüyelegen A.Duginnen citata keltirip otıramız).

«Atlantikalıq wrpaq özinen keyin mızğımaytın, bar sırı sırtqı bederinen körinip twratın, batıstıq-centristik menmendikke suarılğan racionaldıq mädeniet qaldırsa, türik-şumer mwrası, erligi eş kem bolmasa da qarapayım, öz özine twyıqtalğan interiorlı, köpsözdilikten ada, jäne mädeni minimalizmge beyim, bolmıstıñ tüp negizi – Evraziyanıñ jım-jırt biik aspanınıñ sırına wmtıladı. Sondıqtan, atlantizm öz sırın özi aytadı, al turanizm jayında, evraziyaşıldıq jayında biz tek qana joramalday alamız, biz onı kontinental'dik missiyanıñ wmıtılğan köne qaynar közi dep izdeuimiz kerek. Şved mistigi Svedenborg bwl turasında: «Eldiñ bäri wmıtqan köne, tılsım Sözdi biz endi Tatariyanıñ payğambarlarınan swrauımız kerek» degen».

«Köşpeli «varvarlar» – «sanasız» jabayılar emes edi… Olar sakral'dik (kieli), erekşe, qısqa da twjırımdı formalardıñ iesi edi… «Varvarlar» köne Sibir sakral'diginiñ keybir jekelegen aspektilerin ğana iemdengen, al köne Kieli Jer jwrt közinen tasada qalıp otırdı… Sibir «mäjüsi» bolğanımen, şın mänisinde ruhani ömir keşti, ärbir jürek lüpilimen tazalıqtıñ ğalamdıq impul'sterin tiriltip, Evraziya örkenietterin qasietti bolmısqa oyatıp otırdı».

Atlantistik evrocentristik teoriyalardıñ osal jeri – şumerlerdiñ şığu tarihın tüsindirüinen bayqaladı. Şumer mädenietiniñ eñ köne qabattarı atlantistik mädenietke jatpaydı, odan bwrınğı mädenietterden habar beredi (älbette, bwl intelektualdıq, ruhani deñgeyi joğarı mädeniet). Onıñ üstine bwl şumerlik mädeniet Oñtüstik Rus' pen Oñtüstik Sibirdiñ neolittik eskertkişterine jaqın twr. Bwğan, jwmbağı aşılğan şumer tili men türik tilderiniñ tañğajayıp wqsastığın qosıp qoyıñız. G.Virt eskimos mifologiyasınan «Kün adamdarı» – «Tanardıñ adamdarı» dep atalatın, joyılıp ketken köne äulet turalı mälimetter tapqan. Eskimos tilindegi «Tanar», şumer tilindegi «Dingir» jäne türik tilindegi «Täñir» – Jaratuşınıñ köne atınıñ türli fonetikalıq varianttarı. Bwl at Tınıq mwhit araldarında da belgili.

HH ğasırdıñ ayağına deyin qazaqtıñ dästürli mädenietiniñ ieleri (nositeli tradicionnoy kul'turı) mwhittıñ tübine batqan, köne, bay örkeniet Atlantida jayında äñgimelegen. Ärine, olar Atlantida degen qwrlıqtıñ atauın bilmegen, biraq «Mıñ bir tün» jäne tağı basqa köne ädebiet ülgilerin osınday ıñğayda talqılağan. Onıñ sırtında Ğajam – qazirgi Iran men Iraktıñ jeri, qazaq sanasında jädigöy siqırşılardıñ ordası degen mağınada tañbalanğan.

Türik dästüriniñ ieleri lek-lek bolıp oñtüstikke qaray, odan arı Irannıñ Kelat degen qalasın Mısır piramidalarımen jalğaytın doğa ispettes jolmen jüretin bolğan. Mısır, bir kezdegi Atlantidanıñ köne, qwpiya ilimderiniñ mwrageri ekenin eskersek, türik qana emes, basqa da köşpelilerdiñ mıñdağan jıldar boyı Mısır tarapqa üzbey jorıqqa attanıp otırğanın eskersek, onda Ket-Bwğanıñ Irannan batısqa, Palestinadağı Mısır mamlyukterine qarsı jorığınıñ mäni müldem basqa qırınan aşıladı.

Qabıl men Äbil

Iran men Twran – mäñgilik qarsılıq. Bwl qarsılıq näsilşildikten tumağan. «Evraziyalıq doktrinada jäne bir mändi punkt: Twran men Irandı, soltüstik dalalıq köşpendilik pen oñtüstik jazıqtağı otırıqşılıqtı, dinamizm men statikanı, ruh pen mädenietti bir-birine qarsı qoyu bar» (A.Dugin). Duginniñ, aq jäne qara – eki Iran jaylı koncepciyasına säykes türik sanasında da Irannıñ ekijaqtı beynesi qalıptasqan: birinşi közqaras boyınşa Iran – siqırşı, jädigöylerdiñ, satımsaq saudagerler men satqındardıñ eli, ekinşi közqaras boyınşa Iran – köne dästüri bar, dinge bas wrğan imandı, öner qonğan önerli, Homeynidiñ bastauımen azattıqqa jetken er qauım. Bwnıñ qarsısında köşpeliniñ – jabayı,  qiratqış, örkeniettiñ ıqpalımen ğana, irandanudıñ arqasında ğana adam keypine keletin köşpeli qauım beynesi twr.

Evropa örkenietiniñ, Evropa qaruınıñ soñğı birneşe ğasırda üstem şığuınıñ jäne attılı-köşpeli örkeniettiñ tauı şağılıp jeñilui, örisiniñ tarıluı saldarınan bwl san ğasırlıq teketires Irannıñ, ündievropalıq älemnen tamır tartatın otırıqşı mädeniettiñ paydasına şeşildi. Älemdik tarihtıñ aynımas deregi bolıp tabılatın osı oqiğanıñ tasasında onıñ metafizikalıq mäni körinbey qaladı. Rene Genon otırıqşılıq eginşilik pen köşpeli malşılıqtıñ arasındağı qarsılıqtı, jaratındı men substanciya, uaqıt pen keñistik, aspan men Jer, qozğalıs pen statika, eru men qoyulanudıñ arasındağı  qarsılıq siyaqtı negizgi ğarıştıq dual'diliktiñ biri dep qaraydı. Bwr qarsılıqtar bir-birimen ruhani jäne täni deñgeyde astasıp, jarasımda, tepe-teñdikte twrğanda ğana bwl dünie osı qalpında bolmaq. Ğarıştıq cikldıñ soñına qaray dünie san menen materialdılıqqa qaray jıljıp «qataya» bastaydı, bwl «ruhanilıqqa qarsı, bolmıstıñ qalıptı ağınına qarsı qaterli qozğalıs». «Otırıqşı halıqtar birtindep köşpeli halıqtardı jwta bastaydı: Qabıldıñ Äbildi öltiruiniñ äleumettik jäne tarihi mäni osında».

Köne ösiette (Vethiy Zavet) aytılğanday, Qabıl – ülken ağa, jer öñdegen eginşi, qala salğan qwrılısşı, jerdegi, tarihtağı «fiksaciyanıñ», «qatayudıñ» beynesi. Äbil – kişi ini, malşı. Köşpeli malşılıqtıñ keyinnen qalıptasqan öndiristiñ jetilgen türi ekenin eske sala ketu artıq bolmas. Enjildiñ oqiğasına berilgen kommentariylerde Qabıldıñ qwdayğa qwrbandıqqa dep närsiz, bağasız önimderdi äkelgeni, äkelgende de kekireyip, meymanası tasıp twrğanı, al Äbildiñ aqsarbastı qwrbandıqqa şalğanda bas iip moyınswnğanı aytıladı.

Jaratuşığa degen osınday türli ıqılas motiviniñ zertteuimiz üşin ülken mäni bar. Bibliyada jünnen toqılğan nemese qoy terisinen tigilgen kiim – haq joldağı adamnıñ, payğambardıñ atributı. Islam öristegenge deyingi kezeñdegi arabtar jünnen toqığan kiimdi äulieliktiñ belgisi sanağan. «Sufi» sözi – «jün», «jünnen toqığan kiim kietin adam» degen mağınanı beredi. Hadisterde türik-moñğoldardıñ kiizden tikken kiimderi basa aytıladı. Joğarıda aytılğandı eske tüsirseñiz, bwnıñ jay etnografiyalıq belgi, detal' ğana emes ekenine köziñiz jetedi. Keybir ortağasırlıq illyustraciyalarda Äbildiñ şalğan qwrbandığınıñ tütini aspanğa tik şanşılğan, al Qabıldıñ qwrbandığınıñ tütini şiratılıp, jer bauırlap jatır. Traybalizm turalı maqalada vertikal' ahualdıñ simvolizmi, Evraziyanıñ kşatriy äuleti – türik köşpelileriniñ aspan men jer arasındağı dänekerlik röli aytılıp ketken.

Evrocentrizm ayasında tärbielengen adamdar üşin Qabıldıñ Äbildi öltirui tarihi şındıqqa janaspaytın äfsana, sebebi, olardıñ öz wğımında, şın tarihta, qalalarğa üsti-üstine şabuıl jasağan, eginşilerdi, qalalardıñ halqın qırıp-joyğan basqa emes, jabayı köşpeliler. Biraq, basqa emes sol Köne ösiettiñ kommentariyleriniñ özinde-aq Äbildiñ öz ağası Qabıldan küşti bolğanı, eges kezinde onı jeñgeni, Qabıldıñ sauğa swrap jalbarınğanı, vl Äbil sözge senip qoya bergende onı ayarlıqpen öltirgeni aytılğan.

Tarihqa jügineyik: L.Gumilev, köşpeli türikterdiñ qıtay eginşileri jäne qolönerşilerimen adal ayırbas-sauda jasamaq bolğanı aytadı. Biraq Qıtay imperiyası üşin bwl adam tözgisiz qorlıq bolıp sanalğan.

Öz eliniñ zarar şegetinin bile twra, Qıtay ükimeti bwnday saudağa tıyım salğan, ol az bolsa köşpelilerge qarsı soğıs aşıp, añ qwsatıp aulamaq bolğan. Köşpeli taypalarğa jasalğan bwl basqınşılıq kezinde Qıtaydıñ twraqtı armiyaları bir-birin almastırıp türikterge es jiğızbağan. Ondağan jıldarğa sozılğan bwl basqınşılıq türik sanasında qıtayğa degen öştik sezimin tudırğan. Şäybanilerdiñ Kök Ordasında da bileuşilerdiñ ıqılası ünemi otırıqşı el jağında bolğan, bwnıñ qanday qantögiske aparıp tiregeni belgili. 1931-33 jıldardıñ genocidi osı bükilälemdik tragediyanıñ eñ «jarqın» epizodı. Älbette, köşpeliler sonşama qorğansız emes edi. Äbil qaşan da Qabıldan küşti bolğan: biraq mıñdağan jıldarğa sozılğan äskeri üstemdiktiñ barısında, bükil älemdegi barlıq tirşilik ielerin teñ qılıp jaratqan Bir Jaratuşı ideyası köşpelilerdiñ qolın tejep kelgen. Bizdiñ babalarımız, Täñiri är halıqtı özi ğana biletin bir maqsatpen jaratqan dep sengen, sondıqtan, eşkimge eşqaşan genocid jasamağan. Köşpeliler birde-bir halıqtı joyğan joq, sonday-aq, birde bir hayuannıñ näsilin, tipti deseñiz, aqtılı malınıñ jayılımın otap ketip otırğan milliondağan bas kiikterdiñ üyirlerin de joyğan joq, añşılıq kezinde keregin ğana attı.

Vladimir Solov'ev HİH ğasırda twjırımdağan «wlttıq ideya degenimiz, halıqtıñ özi jaylı oylağanı emes – qwdaydıñ sol halıq jaylı oylağanı» degen ideyağa köşpeliler mıñdağan jıl bwrın jetip qoyğan.

Türik-moñğol köşpelileriniñ missiyası

Sonımen, qwday köşpeliler jayında ne «oyladı» eken, köşpeliler ruhınıñ erekşeligi nede, türik-moñğol köşpelileriniñ bwl düniedegi missiyası ne eken? Bilimdi wstaz R.Genon ğana emes, Mwhammed payğambardıñ özi köşpeliler düniesiniñ eshatologiyalıq män-mağınasın aytıp ketken emes pe? Birqatar hadisterde, türikterge özderiñ barıp tiispeñder, mwsılman men türik-moñğol köşpelileri soğıssa – ol zamanaqırdıñ kelgeni dep mwsılman qauımına eskertu jasaladı. Payğambar arabtardıñ, jalpı mwsılmandardıñ türik-moñğol taypalarmen soğısatının, mwsılmandardıñ jeñiletinin boljap ketken. (Qarañız: M.Bwlıtay. Ata-baba dini. Türkiler nege mwsılman boldı? A.2000. 190-195 better).

Mahmwt Qaşqari jäne bir hadisti keltiredi. Ol hadis boyınşa Alla tağala payğambarğa «Şığısta meniñ türik degen äskerim bar. Kimge qaharımdı töksem soğan sol äskerdi jiberem» degen eken (sonda, 261-bet). Bwl – apokriftik hadis, sebebi, Alla tağalanıñ sözi, janr twrğısınan alğanda payğambardıñ hatqa tüsirilgen öz sözi bolıp keletin hadisterge emes, Qwranğa kiru kerek qoy. Biraq osı jağdaydıñ özinde-aq bwl qwndı mälimet, sebebi, ortağasırlıq adamdardıñ türik düniesi jaylı tüsinigin ayna-qatesiz beynelep twr. Bwl tüsinik fol'klorğa ğana emes, janama türde evropalıq ğalımdardıñ zertteulerine de engen.

Atalmış tüsinik ülken eki derekke negizdelgen. Birinşiden, kontinentti birneşe qaytara jaulağan türik-moñğol taypalarınıñ äskeri öneri men äskeri ruhı  bärinen biik bolğan. Ekinşiden, türik-moñğol köşpeli halıqtarı, o basta bükil adamzatqa tän, adam ataulığa ortaq, biraq basqa halıqtar tarih barısında joğaltıp alğan monoteizmdi saqtap qalğan. Bwl pikirdi M.Bwlıtay silteme jasağan birqatar evropalıq jäne türik ğalımdarı da wstanadı. Bwl oydı äygili din tarihın zertteuşi Mirça Eliade de uağızdaydı.

O bastağı bir Jaratuşığa degen senim köşpeliler arasında bärinen wzaq saqtalğan, semitter bwl senimdi aqırında joğaltıp aldı, olardı monoteizmge qaytadan alıp kelu üşin payğambarlar ayan beru kerek bolsa, türik-moñğoldar bwl senimin bizdiñ däuirimizge deyin alıp keldi  dep jazadı ol. Ärine, bwl ilki monoteizm uaqıt öte türli ırım-nanımdarmen, añızdarmen astastı, tolıp jatqan ekinşi därejeli qwdayşalar payda boldı, biraq köşpeliler bwnıñ barlığı bir Täñiriniñ türli kebi, ayan bolğan formaları ekenin eşqaşan wmıtqan emes.

«Traybalizm, wlttıq ideologiya jäne wlttıñ bolaşağı» attı maqalamızda türik-moñğol köşpelileriniñ kontinenttik masştabta alğanda kşatriy, Evraziyanıñ jauıngerleri ekeni, olardıñ dünietanımı, öneri, etikası, jalpı ömir saltı Namıs, Parız, Adaldıq siyaqtı äskeri arhetip ülgisimen qalıptasqandığın aytqanbız. Köşpelilerdiñ, otırıqşı halıqtar tüsine almaytın osı minezin L.N.Gumilev ünemi basa aytıp otırğan.

Kşatriydiñ ömiriniñ mäni, onıñ Jolınıñ mäni – Iege qızmet etuinde. Türik-moñğoldar adamzattıq ürdisti qabıldamadı, Bir Jaratuşığa degen senimin saqtap qaldı, öz ömiriniñ mänin, mwratın eñ biik ie – Täñirge qızmet etude, sonıñ Ämirin orındauda dep wğındı. Olar özderin Jaratuşınıñ semserimiz dep tüysindi.

Dästürli közqaras twrğısınan alğanda jauıngerdiñ qaruı jauıngerdiñ öz basınan qımbat, qarudıñ simvolizmi adam twlğasınıñ ayasına sıymaydı. Äskerdiñ qaruı – Täñirlik atribut, adamdı Jaratuşımen jalğap twrğan ruhani tağdır-talaydıñ belgisi. «Qwday jibergen qaru men amaldardıñ alğaşqısı – nayzağay bolıp tabıladı. nayzağay – Sözdiñ, İlki sananıñ belgisi, ol türli ırımdıq skipetrlermen, mısalı, induistik jäne buddistik ikonografiyada vadjramen tañbalanadı», – dep jazadı T.Burkhardt. Qazaqtıñ bas qaruı «nayza» men «nayzağaydı» salıstırıñız.

Ayta keteyik, qazaqta jauıngerdiñ boyında bes qarudıñ boluı şart. Al buddizmde hanzada Budda Sak'yamuni düniege kelgen alğaşqı kebinde «Bes qaru asınğan hanzada» dep ataladı. Bes türli qaru – qoldağı bes sausaq, köşpelilerde qaşanda Jaratuşınıñ simvolı bolıp sanalğan qol.

Qaru – tipti, deseñiz rudıñ, taypanıñ menşigi emes. Qaru – Jaratuşıdan kelgen nesibe, börizat adamnıñ erekşe talayı. Sondıqtan, Er Töstiktiñ qayınatası qızınıñ jasauına atadan kele jatqan qaru-jaraq pen sauıt-saymandı, mäñgi ot pen biik sananıñ simvolı – twlpardı, ğarış pen uaqıt keñistik birliginiñ simvolı – aruananı beredi. Qaraman batır Alpamıstı quğanda üstindegi  qaru men sauıt-saymanın şeşip tastaydı, osılayşa ol öziniñ täñirlik nesibesinen, biik mağınasınan ayırılıp jeñiliske wşıraydı. Köşpeliler jauıngerlik önerdi iniciaciyalıq jol dep tüysingen. Qazaqtıñ alıs auıldarında ötken ğasırdıñ 50-60-şı jıldarına deyin jasalğan äskeri ırım kezinde iniciaciyanıñ şeberi – wsta, wl balağa  «Sen qaru-jaraq pen sauıt-saymandı jerastı patşası Bapı hannan sıyğa aldıñ. Biraq jüregiñ men täniñ temirge aynalmasın. Jauınger bol, biraq jendet bolma» deytin bolğan.

Bwl jerde türik mifologiyasın «Mahabharatamen» jäne t.b. ündieuropalıq nwsqalarmen salıstıruğa maqalanıñ kölemi mümkindik bermeydi. Saqtardıñ ülken semser beynesindegi soğıs qwdayına tabınğandığın ayta ketuge boladı. Osetin eposında soğıs qwdayı Batrazd ta otqa qızarğan semser kebinde beynelenedi. Qazaq eposında batırdıñ bir qaruı – ot şaşqan beren. Mifologiyadağı metafora – ädebi täsil emes, ondağı zat pen qwbılıs öziniñ simvoldıq mağınası boyınşa balamağa wşıraydı. Qazaq ertegilerinde köp rette batırdıñ janı öz täninde emes – onıñ qanjarında nemese qılışında saqtaulı, dälirek aytqanda, qanjardıñ özi batırdıñ janı bolıp tabıladı, sol sebepti satqındıqtıñ saldarınan qanjarınan ayrılğan batır ölimnen de auır wyqığa batadı.

Mısaldardı köptep keltiruge boladı. Qazaqtıñ dästürli ädebieti, onıñ soñğı ökilderi – HH ğasırdıñ wlı jırauları, adamnıñ mwratı, ömiriniñ mäni qanday jağdayda bolsın Jaratuşığa adal bolu, soğan wmtılu, soñğı demi bitkenşe soğan qızmet etu degendi uağızdağan. Bwl köne arhetip islamdı qabıldağannan keyin şahidtik formasına (haqtıñ jolında jau qolınan qaza tabu) auıstı.

Köşpelilerdiñ özderi ğana emes, basqa halıqtar da jüregi sakral'dik aqiqattı qabılday alatınday taza, imanı kämil kezinde türikterdiñ missiyasın osılay dep tüsingen. Edil patşanı künäğa batqan Europa halıqtarın jazalauğa kelgen «Täñiriniñ qamşısı» dep atağan. Türikterdi «islamnıñ almas qılışı» atandırğan, olardıñ islam dininiñ ornığuına etken eñbegin, islam dinin qorğaudağı teñdesi joq erligin M.Bwlıtay öz kitabında aşıp körsetken. Sol sebepti, Europa men Rossiyanıñ bükil aktual'dik aristokratiyası türik näsilinen tamır tartadı (A.Dugin), al Şığıstağı bileuşi dinastiyalardıñ deni köşpelilerden tarağan, osı äuletterdiñ biligi kezinde şığıs halıqtarı mädeni jäne ekonomikalıq damudıñ biigine köterilgen.

Köşpeliler jayındağı «Qısas äfsana»

Köşpeliler jayındağı «Qısas äfsana» («Çernaya legenda») Batıs äleumeti dästürli joldan, sakral'dik tärtipten qiıs ketken küni etek ala bastaydı. HH ğasırda köşpelilerdiñ mäselesi tolıqtay şeşilip bolğan, köşpeliler älemi kişkentay ğana araldar men ülken «etnoparkter» bolıp qana qalğan. Kezinde köşpeli «memleket – äsker-halıqtıñ» atı bolğan «orda» sözi endi jabayılıqtıñ sinonimine aynaldı. Lingvister men mädeniettanuşılar «orda» sözi, elitarlıq äskeri jäne ruhani wyım degen mağına beretin «orden» söziniñ fonetikalıq variantı ekenin, jäne de bwl söz adamzattıñ köp böligine ortaq nostratikalıq leksikadan kelgenin, sanskritte bwl tübir «rta» küyinde saqtalğandığın, «tärtip», «is», «jaratu» degen mağına beretinin biledi. Bwl tübirden «ritual» sözi jäne tağı basqa tolıp jatqan sakral'dik terminder şıqqan. Ğalımdar bwnı biledi, biraq bwnı estirtip aytu, mädenietsizdik bolıp sanaladı.

Sonday-aq, köşpeliler – «adamzattıñ aramtamaqtarı», «masıl – parazitteri», önimdi eñbekke qırı joq, sol sebepti, otırıqşı halıqtardı tonaumen kün keşken degen stereotip qalıptasqan. Al şıntuaytına kelgende köşpeliler ekvivalenttik adal, tiimdi ayırbasqa wmtılğan, öytkeni eginşiler de köşpeliler öndirgen önimge zäru bolğan. Bwnday stereotipterdi kimniñ jäne qanday maqsatpen tudıratının L. N. Gumilev aşıp körsetken. Köpşiliktiñ sanasına bwl stereotipter qalay siñdi – onı da tüsinu qiın emes. Dästürli qoğamdağı materialdıq öndiruşi, abız ben jauınger jolınıñ, qızmetiniñ mänin  tüsinbeui mümkin, biraq dästürli tärbiege say ol atalmış äuletke, onıñ qızmetine qwrmetpen qarar edi, dünie üşin, bolmıs üşin osınıñ bäri kerek degendi wğınar edi.

Alayda, bügingi (yağni, dästürden birjola qol üzgen) toğışar, mısalı, ündilik asket nemese mwsılman däruiş turalı ne oylauı mümkin? Ol onı psihikası auıtqığan sırqat sanamağan künniñ özinde, jwmıs istegisi kelmeytin tilenşi dep sanar edi. Toğışar adam dästürli jauınger jöninde, jäne basqa näsilden şıqqan jauınger jöninde ne ayta alar edi? Al eger onıñ sanasın, sol jauınger äuletti nesibesinen ayırğan, bilikten taydırğandar bağdarlap, jetektep otırğan bolsa şe? Orıs mädeniettanuşısı R. Bagdasarovtıñ aytısına qarağanda, ortağasırlıq qaraqşılar ädette jaudan jeñilgen, nemese memleket tarapınan tiım salınğan, magiya önerine jetik äskeri ordenderdiñ qaldıqtarı bolıp keledi eken.

Tarihşı YU. Zuev, qazaqtıñ tüpatası bolıp sanalatın Alaşa han jaylı añızdardıñ köne arhetipten tamır tartatının däleldegen: patşayımnan tuğan patşanıñ ülken wlı taqtı iemdenedi de, kişi äyelderden nemese qwmalardan tuğan kişi wldar jasaq qwrıp (ädette qırıq nemese jüz jauınger), negizgi jwrttan alğa ozıp, äskerdiñ ertauıl, avangard böligi boladı, keyin qudalauğa, ädiletsizdikke tözbey, bölinip şığıp, jaña etnosayasi birlestiktiñ, rulıq odaqtıñ wyıtqısına aynaladı. Ortalıq Aziyanıñ tarihında Qabıl men Äbil, ülken ağa men kişi ini bir memlekettiñ qwramında san ret birge twrdı, biraq aqırsoñında ämirşi, otırıqşı elge ıqılası auatın bolğan, sol sebepti, memlekettik tepe-teñdik bwzılıp, nätijesinde köşpeliler memleketten bölinip şığatın bolğan. Köşpelilerde ülken wl bölinip şığıp, kişi wl qara şañıraqqa ie bolıp qalatın dästür, yağni «minorat» principi osı atalmış arhetiptiñ äserinen qalıptasqan boluı kerek (al otırıqşı halıqtarda, kerisinşe, «mayorat» principi, yağni ülken wl äkeniñ şañırağın iemdenip qalatın dästür orın alğan).

Köşpelilikti jaqtauşılar da, dattauşılar da, köşpeli ruh pen otırıqşılıq mädeniet bir-birimen sıyıspaydı degenge pätualasqan (eki jaqtıñ bir jerden şıqqan jeri – osı jer). Otırıqşılanğan türik-moñğoldar özderin teñdesi joq säuletşiler retinde tanıta biletin, biraq köşpeliler ruhınan birjola ayrılar edi. Qalalıq mädeniet tumısında, jaratılısında köşpeli bola almaydı. Türik-moñğol halıqtarınıñ sanasın soñğı ret oyatqan, olardıñ bükilälemdik missiyasın qayta jañğırtqan, qısqa merzimde älemniñ etnosayasi kartasın tübegeyli özgertken Şıñğıs qağan bwnı öziniñ «YAsasında» aytıp ketken. Mıñdağan jıldar boyı sananıñ tereñ qabatında saqtalğan arhetip oyanıp, köşpelilerdiñ azğantay ğana şerigi otırıqşı halıqtardıñ jer qayısqan äskerin kül-talqan qılıp jeñdi.

L. Gumilevtiñ pikirinşe, Şıñğıs han o basta köşpeli taypalardıñ basın biriktirudi ğana maqsat etken. Biraq köşpeli imperiya qwrılğannan keyin Şıñğıs han Qıtay jäne Horezm siyaqtı ejelden köşpelilerdiñ jerine köz alartıp kelgen otırıqşı imperiyalarmen küresuge mäjbür bolğan. Sodan keyin soğıs ayası keñeye tüsti, jazmışqa köngen moñğoldar barğan sayın wzay berdi. Onıñ üstine mwsılman köpesteriniñ konkurentteri – nestorian dinindegi wyğır köpester Şıñğıs handı islam memleketterimen soğısqa itermelep otırdı. Är jorıqtıñ män-jayı naqtı situaciyağa säykes anıqtalıp otırdı. Mısalı, katolik dinindegi Europağa emes, mwsılmandıq Şığısqa attanu kerek ekendigi soñğı sätte ğana kelisilgeni belgili.

Tağı da ayta keteyik, L. Gumilev üşin mwsılman memleketterine qarsı jorıqtıñ sırı Jibek Jolınıñ biligine talasqan köpestik kapitaldardıñ arasındağı tartısta jatır. Biraq onıñ, bwl jorıqtıñ kezdeysoq marşrutpen jürgendigi jaylı pikiri bizdi qanağattandıra almaydı, sebebi, moñğoldar bwl jerde köşpelilerdiñ mıñdağan jıldıq migraciya joldarın qaytalap otır. Ärine, aqılğa salsaq bwl jorıqta köptegen kezdeysoq jayttar bir-birimen qabat kelgen siyaqtı, biraq şıntuaytında jihangerdiñ mwragerleri bwl jorıqta genetikalıq jadına, qannıñ wranına, nemese Aspannıñ ämirine ğana ergen siyaqtı.

Möñke han «Biz, moñğoldar aspandağı Bir Jaratuşığa ğana senemiz, onıñ ämirin biz säuegeylerimiz arqılı bilemiz» degen ğoy. Moñğoldar fäni aspan men Jaratuşını bölip qarağan. Jaratuşını olar «Mäñgi aspan» dep, nemese Şıñğıs hannıñ sözimen aytqanda «Bizge qaqpanı aşıp, jürer joldı körsetken Mäñgi aspan» dep atağan. Aspannıñ ämirin orındamaq bolğan Şıñğıs han öz wrpaqtarına Jibek Jolına bilik qwrudı, teñizden teñizge deyin, Tınıq mwhittan Atlantika mwhitına deyin üstemdik etudi tapsırğan. Bwl jorıq Evraziya halıqtarın qaru küşimen bağındırudı ğana emes, sonday-aq, sakral'dik missiyanı da közdegen. Mine, köşpelilerdiñ osı mäñgi aynımas mwratı Ket-Bwğa noyannıñ soñğı jorığınan anıq bayqaladı.

Ket-Bwğanıñ soñğı jorığı: sırtqı sebepter

Ket-Bwğa bahadürdiñ «Sarı krest jorığın» («Jeltıy krestovıy pohod») L.N.Gumilev egjey-tegjeyli bayandağan, bwl hikayanı qazaq jazuşıları da san-saqqa jügirtip jazğan. Sonımen, 1253 jılı şaqırılğan moñğol qwrıltayı hanzada Qwlağwğa, Ierusalimniñ kieli topırağın mwsılmandardan azat etudi tapsıradı. Moñğol qwrıltayınıñ bwl şeşimin tüsinu qiın, sebebi osınıñ aldında ğana, 1241 jılı moñğoldar qazirgi Çehiya jerindegi Legnica tübinde krestşilerdiñ birikken äskerin talqandağan.

Jorıqtı nestorian dininiñ adal joqtauşısı Ket-Bwğa noyan bastaydı. Jan-jaqtı oylastırılğan jorıq ülken nätijege jetkizedi, Bağdat pen Mesopotamiya jeriniñ jarımınan astamı moñğoldar men odaqtas armyandardıñ qolına köşedi. 1259 jılğa qaray mwsılmandardıñ jalğız panalaytın jeri Mısır edi. Al, Mısır 1250 jıldan beri qıpşaq mamlyukteriniñ biliginde bolatın. Birimen biri taqasıp kele jatqan eki armiyanıñ bolaşaq qaqtığısında mamlyukterdiñ sanı basım tüser edi, sebebi hanzada Qwlağu moñğol äskeriniñ köp böligin alıp Moñğoliyağa attanıp ketken. Sonday-aq  mamlyukterdiñ strategiyalıq ta artıqşılığı bar bolatın: irgede, şabuılğa berik tiyanaq bolatın bay Mısır twr, al moñğoldar soğıs zardabınan küyzelgen Iraktan attanıp kele jatqan. Şabuılğa şıqqan moñğol äskeriniñ oñ qanatında kieli qaladan ayırılğan, biraq teñiz jağalauı men tizilgen qamaldardı wstap otırğan Ierusalim korol'digi twr. Korol'diktegi tamplierler men ioanitter ordeniniñ qolında bolatın. Moñğol hristiandarınıñ odaqtası krestşiler, mamlyukterdi sıylı qonağınday qarsı aldı, qalanıñ tübinde demaluğa rwqsat berip, özderine azıq, attarına şöp berdi. Olar tipti, mamlyuktermen tiimdi sauda kelisimin jasadı: mamlyukter moñğoldardan tüsken jılqını rıcar'larğa arzan bağamen satatın bolıp kelisti.

1260 jıldıñ 3 qırküyegi küni Palestinadağı Ayn-Djalud degen jerde, demalıp tıñayğan, sanı köp mamlyukter wzaq joldan şarşap kele jatqan 20 mıñ moñğol äskerin talqandadı. Ket-Bwğa maydan dalasında qolğa tüsip, sol jerde öltirildi. Sodan keyingi 30 jıldıñ işinde mamlyukter Tayau Şığıstı äueli moñğoldardan, odan keyin europalıq krestşilerden azat etti.

Din qarındas moñğoldarğa jasağan satqındığınıñ saldarınan krestşiler Tayau Şığıstı tastap şığıp, Franciyağa attanuğa mäjbür boldı. Bwl jerde olar öz kezeginde francuz koroli men Rim papasınıñ satqındığınıñ qwrbanı boldı. Inkviziciyanıñ tarihındağı eñ qandı process 1307 jıldan 1313 jılğa deyin sozıldı. Tamplierlerge «Bafometke tabındı, krestti jäne tağı basqa simvoldardı mazaq qıldı, gomoseksualizmniñ künäsına battı degen», jäne tağı basqa tolıp jatqan ayıp tağıldı. «Francuz abaqtılarınıñ tas qabırğalarına şınjırlanğan, azaptıñ barlıq «läzzatın» tatqan tamplierler öziniñ qılmısın, osı ordenniñ istegen qısasınan Siriyanıñ hristian halqı qırılğanın, kömekke kelgen odaqtastardıñ jau qolınan ölgenin, jäne eñ soñında krest jorıqtarınıñ bastı mwratı – Kieli Jerdiñ mäñgi-baqi qoldan ketkenin tüsinde me eken» – dep küyzele swraq qoyadı L.Gumilev.

Tamplierlerdiñ isi – Europa tarihınıñ betbwrıs kezeñi

Hristian rıcar'larınıñ moñğoldarğa istegen qiyanatınıñ sırın tüysinbek bolğan L.Gumilev, bwl jerdegi sebep näsildik stereotipterde emes degendi aytadı. Rıcar'lar mwsılman-qıpşaqtarmen de op-oñay odaqtasa bergen ğoy. Moñğoldar jaylı «Qısas äfsananı» olardıñ özderi, Europanıñ aldında öz satqındığın aqtap şığu üşin oylap şığarğan. Tayau Şığısta hristiandardıñ tübegeyli jeñiske jetui rıcar' ordenderi üşin tiimsiz edi. Sebebi, osılay bolğan jağdayda olar varvarlıq Europağa qaytıp baruğa mäjbür bolatın. Al, kirpiyaz mädenietti mwsılman ämirlerimen til tabısıp ülgergen rıcar'lar, älbette, Europağa qaytqısı kelmeytin.

Al, eñ bastı sebep, tamplierler men ioannitterdiñ Şığıs pen Batıs arasındağı saudağa däneker bolıp şaş etekten bayığandığında edi. Onıñ üstine olar öz ämirşilerinen, islam düniesimen küreske kerek dep qanşama qarjı alıp otırğan, mıñdağan krepostnoylardıñ eñbegin qanağan, ordenniñ qazınasına hristian äleminiñ barlıq tükpirinen qisapsız salıq ağılıp kelip jatar edi. Franciyada tamplierler korol'diñ bankirleriniñ qızmetin atqaratın, korol'diñ qazınası Tampl' rezidenciyasında saqtaulı bolatın. Ordenniñ ieliginde 9 mıñ qamal jäne Kipr aralı bar edi. Osınşama mülik ordenniñ eki ğasırlıq ğwmırında jinalğan bolatın (müşeler ordenge qabıldanğanda mümin, faqır bolamız, näpsiden aulaq bolamız dep ant beretin bolğan).

Köptegen tarihşılardıñ pikirinşe, tamplierlerdiñ quğındaluına osı qisabı joq qazınası sebep bolğan. Francuz koroli Körikti Filipp, jwmsaqtap aytsaq, aqşağa asa zäru edi,  mine, osı kezde onıñ qarjı ministri Nogare sol aqşağa qalay qol jetkizuge bolatının tüsindirgen. Ärine, tamplierlerge tağılğan ayıptıñ köbi nahaq emes, şın ayıp edi, alayda inkviziciyanıñ eñ aytulı procesiniñ tüp negizinde Korol' Filiptiñ tamplier qazınasın iemdenu nieti jatqan. Nätijesinde, korol'diñ qolına sol kezdegi eseppen alğanda aqılğa sıymas aqşa – 12 million livr tidi, onıñ sırtında, korol', ordenge jıl sayın tölep twratın jartı million livr procentten qwtıldı.

Otqa örtenerdiñ aldında Hram Ordeniniñ grossmeysteri YAkob de Mole öziniñ jauları – francuz koroli men papa Kliment V-niñ atına lağınet ayttı. Ekeui de osı autodafeden keyin birneşe aydıñ işinde qaza taptı. Arada 510 jıl ötkende körikti Filipptiñ twqımı kesildi. Kapeting äuletiniñ  biligi toqtap Francuz koroliniñ tağına Valua äuleti otırdı. Bwl qandı tarihtı francuz jazuşısı Moris Dryuon öziniñ «Qarğıs atqan korol'der» attı romandar ciklında beynelegen. Qırğınnan aman qalğan orden müşeleri bükil älemge tarap ketti. Tamplierlerdiñ bir böligi Amerikağa jetti. Büginde Amerikanıñ mason lojaları özderin tamplierlerdiñ şın mwragerimiz dep esepteydi.

YAkob de Molenı jalmağan jalın aqırsoñında basqa jazağa – korol' Lyudovik XVI-nıñ äyel, bala-şağasımen gil'otinada bastarınıñ şabıluına wlastı.

Europanıñ mistikalıq tarihın zertteumen aynalısqan orıs aqını Maksimilian Voloşin, Franciyada 1789 jılı bolğan burjuaziyalıq revolyuciya – tamplierlerdiñ francuz korol'deri äuleti men katolik şirkeuinen alğan eski kegi degen pikir aytadı. Tañğajayıp säykestikter közge wşıray beredi: radikal revolyucionerler öz mäjilisterin Äulie YAkob monastırinde ötkizetin bolğandıqtan yakobitter dep atanğan. Alayda, Hram ordeniniñ soñğı wlı magistriniñ esimi de YAkob bolatın.  Lyudovik XVI, ordenniñ bwrınğı bas rezidenciyası Tampl'ge qamalğan, osı jerden onı gil'otinağa alıp barğan.

Revolyuciyaşıl general Bonapart mamlyukterdiñ soñğı dinastiyasımen soğısamın dep Mısırğa attanadı. Onıñ soñında tüptep kelgende europalıq mısırtanudıñ (egiptologiya) negizin qalağan twtas ğılımi desant erip jürgen. Däl sol sätte dwşpan niettegi europalıq monarhiyalıq memleketterdiñ  qorşauında otırğan Franciya üşin Mısırğa attanu sonşa aktual'di ma edi? Bwl äskeri avantyuranıñ basqa simvoldıq mağınası bar dep joramaldauğa boladı.

Angliyağa qarsı köterilis aşqan koloniya – Amerikağa, revolyuciyaşıl Franciyanıñ jibergen tartuı – Bostandıq Eskertkişiniñ (Statuya Svobodı) de osınday qwpiya mäni bar deuge boladı. Franciyada jasalğan, ülken qiındıqpen Jaña Düniege jetkizilgen, wlanğayır eñbekpen twğırğa twrğızılğan eskertkiş, tamplierlerdiñ wrpaqtarı bilep otırğan memlekettiñ simvolına aynaldı. Franciyanıñ özinde revolyucionerler svyaşenik-dinbasılardı öltirip qana qoyğan joq, sonday-aq Aqıldıñ, Sananıñ Piri – äyel keyipindegi qwdayğa tabınudıñ räsimin ötkizetin bolğan. Bwl räsimder katolik şirkeulerinde, sonıñ işinde, Parij Qwday Anasınıñ Soborında ötkizilgen. Qwday Ananıñ rolin antikalıq modamen kiingen jas äyelder oynaydı eken. Eñ soñında, Napoleon İ imperatordıñ kezinde,  1808 jılı tamplierler ordeni jartılay ziyalı wyım retinde qaytadan qalıpqa keltirildi.

Finans jaylı birer söz

Tömendegidey jüye közge şalınadı:  tamplierlerdiñ satqındığımen Ket-Bwğanıñ Ayn-Djaludte jeñiliske wşırauı – hristiandar men mwsılmandardıñ Kieli Jer üşin küresiniñ eñ şeşuşi kezeñi bolıp tabıladı. Tamplierlerge qarsı jürgizilgen inkviziciya procesin köptegen tarihşılar Europanıñ tarihındağı betbwrıs kezeñ dep, Europanıñ dästürli örkenietiniñ küyreuine jäne büginge älemdik tärtiptiñ ornauına alıp kelgen procestin kul'minaciyası dep esepteydi.

Özimiz körip otırğanday, atalmış oqiğalardıñ tüpki sebebi,  aqşa üşin, qarjı biligi üşin küres eken: moñğoldar men olardıñ odaqtastarı – nestorian dinindegi wyğır köpesteri Şığıs-Batıs kontinentaldıq osindegi Jibek Jolınıñ aqşa ağının öz qaramağına alğısı keldi, tamplierler Europanıñ aqşasın jäne Soltüstik Europadan bastalıp Tayau Şığısqa tireletin Soltüstik-Oñtüstik bağıtı boyındağı aqşa ağının qadağalap otırdı. Körikti Filipp tamplierlerden aqşanıñ biligin tartıp alğısı keldi. Bir bilgir aytqanday «älemniñ barlıq qwpiyası zamanı jetkende aşılmaq, biraq finans qwpiyaları uaqıt ötken sayın tereñdey beredi».

Kezinde QazMU-dıñ  filosofiyalıq-ekonomikalıq fakul'tetiniñ studentterine, marksistik teoriyağa säykes, ekonomikalıq damudan jaratılıstanu ğılımdarındağıday temir jüyeli logikanı ajıratudı üyretken. Osı maqalanıñ avtorlarınıñ biri, «Ekonomika jäne öndiristi wyımdastıru» aydarımen ötkizilgen respublikalıq jäne bükilodaqtıq olimpiadalardıñ jeñimpazı, bwl tarapta eleuli jetistikterge jetken. Alayda, «Finans pen kreditter» dep atalatın pänge ğana tisimiz batpadı. Adam öz betinşe bwl qwbılıstıñ sırına eşqaşan jete almaydı, bwl taraptağı özgeristerdiñ, aksiomadan bastalıp älemdik ekonomikadağı naqtı körinis beruine deyingi aralıqtağı zañdılıqtarın bağdarlap, bayıptap şığu mümkin emes.

Şınımızdı aytayıq, osı jwmbaqtıñ sırın tüsinuge köp ret äreket ettik. Ärine, oqulıqtağı, altın jäne kümis standart jaylı, Bretton-Vud konferenciyası jaylı mälimetterdi jattap alu qiın emes. Biraq finans procesteriniñ zañdılıqtarın, logikasın anıq tanuğa sol küyi jete almadıq. Finans tabiğatın tüsinu üşin qwn teoriyasın (teoriya stoimosti), kapital men nesielik procent (ssudnıy procent), birja oyınınıñ teoriyasın bilu müldem azdıq etetinin, finans jüyesiniñ tauar-aqşa ayırbası kezinde stihiyalı türde payda bolmağandığın, bwl tarapta logika men statistikalıq zañdılıqtar eşqaşan eşteñege tiyanaq bolmağandığın, finans oyınınıñ şarttarın älmisaqta bireulerdiñ qoldan jasağandığın, jäne sol oyındı oylap şığarğandardıñ müddesine oray bwl şarttardıñ ünemi özgerip otıratındığın, bizge, qarapayım sovet studentterine ol kezde kim tüsindirip berer edi? Al köldeneñ adam bwl şarttardı bilmeu kerek, sebebi olar osılayşa, soqır adamşa oynap ünemi wtılıp otıruı kerek. Bwl oyınnıñ bar  mäni, bar keremeti osında. Bwl oyın osı üşin oylap şığarılğan.

Sayasi ekonomika men finans jaylı oqulıqtarda finans oyındarınıñ şın sebepterinen nışan da joq edi, al ekonomika tarihına baylanıstı oqulıqtarda qızıq üşin, ağılşın avantyurisi Djon Lo HİH ğasırda francuz ükimetin qağaz aqşa şığaruğa köndirip, twtas bir memleketti qalay tonap ketkendigi jaylı mälimet keltiriletin. Alayda, bir alayaq twtas bir halıqtı qalay aldap ketti – ol jağı kitapta tüsindirilmeytin.

Aqşa tarihınıñ müldem jaña rakursı keyinnen, mädeniettanumen aynalısqan kezde aşıldı. Wlı ğalım Ol'ga Freydenberg (Boris Pasternaktıñ nemere qarındası) öziniñ totemdik oylau teoriyasınıñ ayasında, wlanğayır materialdı zerttep otırıp, aqşanıñ o basta köne qauımdardıñ sakral'dıq küşin boyına jinaqtağan totemdik keyipker retinde payda bolatındığın däleldegen.

O.Freydenbergtiñ teoriyasın qarapayımdap tüsindiretin bolsaq, mäsele tömendegidey: taypa-obşinanıñ müşeleri ğana emes, sonday-aq taypanıñ bar menşigi de birtwtas rulıq totemniñ bölşekteri bolıp sanaladı. Bwl menşiktiñ bir böligi, nemese taypanıñ bir müşesi basqa taypağa ketkende totemge zarar keledi, ol älsireydi. Bwl ziyannıñ ornın toltıru üşin basqa taypanıñ toteminen osığan para-par, ekvivalentti bölik alınuı kerek. Bwl ekvivalent mülik, taypanıñ müşeleri nemese aqşa boluı mümkin. Al, aqşa – totemniñ sureti salınğan, sol sebepti totemdik männiñ simvoldıq ökili bolıp sanalatın zat qana. Sondıqtan, barlıq uaqıtta aqşağa qasietti simvoldar tañbalanatın bolğan.

Qazaqtıñ teñge söziniñ «teñ» tübirinen tarauı tegin emes. «Teñ» – teñdik, ekvivalent degen söz, sonday-aq ol «täñir» sözine äuendes. Sebebi, ayırbastıñ adaldığı, ekvivalenttiligi zamanında sandıq qana, ekonomikalıq qana emes, odan da biik mağınanı beretin bolğan.

Orta ğasırlardı Europada jürgen şığıs aqşasınıñ «dinar» atı şumerdiñ «dingir» («qwday») sözimen etimologiyalıq twrğıdan baylanıstı. Qazaqtıñ qalıñdıq üşin qalıñmal, al ölgen adam üşin qwn töleu dästüri o basta osı totemdik män almasu jayındağı tüsinikke negizdelgen.

O.Freydenbergke eş baylanıssız, dästürli örkenietterdegi aqşanıñ sakral'digi jayındağı teoriyanı öz betinşe aşqan adam – Rene Genon. «Türli dästürler, aqşanı şıntuaytında basqa, ruhani mağına beretin närse retinde ataydı». Qazirgi kezde aqşa tek qana «materialdıq» jäne sandıq qana mağına beretin bolsa, äu basta «müldem basqa mağına bergen jäne osı mağınanı wzaq uaqıt saqtap kelgen». Kel'tterde «tiınğa tañbalanğan simvoldardıñ mänin tek qana druidterdiñ (abızdardıñ – Z.N., T.Ä.) teoriyalıq bilimderimen salıstırıp barıp aşuğa boladı, yağni, bwl derek druidterdiñ atalmış salağa ıqpal ete alatının ayğaqtaydı». Köne Rimde, aqşa, YUnonanıñ hramında jasalatın bolğan.

Aqşa öndirisin ruhani bilik qadağalap otırğan. Jäne bwl köne zamanda ğana bolğan jayt emes. Orta ğasırlarda europalıq korol'der ruhani biliktiñ qaramağında bolğan. Sol zamannıñ keybir ämirşilerine, jasandı aqşa öndirdi degen ayıp tağılğan, yağni, korol'der ruhani biliktiñ rwqsatınsız aqşa öndire almağan, aqşanı öz erkimen ayırbastay almağan.

«Aqşanı qoldan öndirudiñ» qılmıstılığı sonday, onımen aynalısqan ämirşiniñ taqtan taydırıluı da ğajap emes edi. Dästürli örkeniet inflyaciya degenniñ ne ekenin bilmeytin, jäne bwl aqşanıñ az şığarılğandığınan bolğan närse emes.  Eñ äueli aqşa sapanıñ simvolı edi, osı mağınasınan ayırılğan aqşa jay ğana sandıq körsetkişke aynaldı. Al, san – ösuge, jäne osı ösu barısında mağınadan ayırıluğa beyim. Biz büginde kuä bolıp otırğan inflyaciya osılay öristegen: aqşanıñ sanı, kölemi bağamen birge öse beredi de, aqşanıñ özi qwnsızdana beredi.

Qazirgi adam aqşanıñ şın mänisindegi sakral'dik teoriyasın qabılday almaydı, sebebi bayırğı adamzat riyasız tura mağınasında qabıldağan wğımdar sonşa alıstap, mwnar basıp, bw düniede joq närsege, tikeley qabıldaudı bılay qoyğanda abstraktılıq oylaudıñ özine aldırmaytın jwmbaqqa aynaldı.

Mısalğa, altındı alayıq (şınına keletin bolsa onıñ ornına kümisti, wludıñ qabırşağın, nemese kez kelgen basqa bir zattı da aluğa bolar edi). Biz üşin bwl – paydalı sauda jasauğa, saqtauğa, kez kelgen sätte qağaz aqşağa ayırbastauğa bolatın qımbat metall. Dästürli örkeniet üşin altın – Kün menen jürek siyaqtı Ruhtıñ, Biik Principtiñ simvolı. Bwl jerde tağı da mınaday problema tuındaydı: qazirgi adam üşin simvol – mağınası adamdardıñ arasındağı kelisimnen bastau alatın şarttı belgi ğana. Dästürli mädeniette simvol – şartsız, ol özi belgilegen zatpen nemese qwbılıspen tikeley baylanısadı, boyında özi beynelegen zat pen qwbılıstıñ qasieti bar, sol sebepti simvol atanadı. Altında, jürekte jäne Künde bir ortaq qasiet bar, sondıqtan olar biik dünieniñ belgisi sanaladı.

Ädepki adam künge qarasa soqır bolıp qaluı mümkin, al ruhani dayındığı bar adam üşin bwl – jetiludiñ, ösudiñ jolı. Mwsa payğambarmen Qwday janıp twrğan bwta keyipinde söylesedi, öytkeni «Bir Allanıñ Didarın» köru adamnıñ sanasına qaterli jük. Sol siyaqtı tiisti dayındıqtan ötpegen adam altındı körgende ne öz ajalın tabadı nemese boyında onıñ özine beymälim tömen instinktter oyanıp esinen adasuı mümkin. Al, ruhani adam altındı tamaşalap, qolımen wstap körgende Qwdaydıñ Didarın körgendey äser aladı, ruhı jetile tüsedi. Dästürli örkeniette alhimiyağa eki türli közqaras bolğan. Baylıqqa qwnıqqan, bilikti añsağan bireuler qoldan altın jasamaq bolıp bükil ömirin bayansız täjiribe üstinde ötkizer edi. Basqa bireu üşin tömen qasietti metaldardıñ biik qasietti altınğa aynalu procesi tek qana tazaru men kemeldenudiñ, ruhani jetiludiñ jäne eñ soñında Biik Aqiqattı jürekpen qabıldap üyrenudiñ jolı bolatın.

O. Freydenbergtiñ däleldeginindey, arhaikalıq zamandardağı ayırbas jaulıq, qarulı keskiles formasında ötetin bolğan. Bağasına saudalasu, jäne alaqan soğısu sodan qalğan rudimentter. Ayırbastıñ adaldığı, ekvivalenttilik – saudanıñ piri, adaldıqtı, aqtıqtı, kelisim şart pen anttıñ qatañ saqtaluın qadağalap otıratın «qwdaydıñ» «qolında» bolatın. Zoroastrizmde bwnday qızmettiñ iesi Ahuramazdadan keyingi ekinşi qwday, «aspan nwrınıñ geniyi», «wlan-ğayır jayılımdardıñ iesi» – Mitra edi. Avesta gimnderiniñ birinde Ahuramazda bılay deydi: «Men, o Spitama, wlan-ğayır jayılımdardıñ iesi Mitranı jaratqanda – özimdey etip, qwrbandıq pen dwğa qıluğa layıq etip jarattım… O, Spitama, senuşilermen de, senbeytindermen de kelisimdi bwzba, sebebi Mitra senderge de, senbegenderge de ortaq». Täñiri dininde Mitrağa wqsas beyne bar, biraq bwl basqa äñgimeniñ taqırıbı.

Ayırbastıñ äskeri sipatı jäne ayırbas adaldığınıñ sakral'dik mağınası – atalmış eki faktor, J. Dyumezil' aytqanday, dästürli örkenietterde igilikti, qazınanı bölu jäne ayırbas isimen äskerilerdiñ, kşatriylerdiñ erekşe bir tobı aynalısqandığın däleldeydi. Materialdıq öndiruşiler äuletiniñ arasında käsipqoy köpesterdiñ payda boluı dästürli qwrılımnıñ, dästürli bolmıstıñ aza bastağandığınıñ belgisi edi.

Köne düniede saudağa baylanıstı qanşama tabu-tıyımdar bolğan. Jäne bwl kezdeysoq närse emes. Taza paydanı qualağan käsipqoy sauda men bası bos aqşa bar jerde aqşanı satuğa degen qwmarlıq payda bolatını belgili ğoy.

Adamdar, äsirese, qolında biligi bar adamdar köp rette öziniñ mümkindiginen artıq qarjığazärü boladı. Sol kezde olarğa, birde ösimqorlar, birde ayırbasşılar (menyalı), birde bankirler dep atalatındar jolığıp, öz qızmetin wsınadı (Bwl jayında D. Karasevtıñ «Menyalı: istoriya bankovskogo dela» attı maqalasınan tolığıraq oqularıñızğa boladı (Megapolis, 2001 j, NN 24, 40, 44)). Dästürli örkeniet üşin kreditten procent aludıñ qılmıstı, qwdayğa jat is ekenin tüsindirip jatudıñ keregi joq dep oylaymız. Eşkimniñ basınan şertip körmegen Aysa ğalayıssalam, hramnan ayırbasşı-ösimqorlardı quıp şıqqanda ömirinde birinşi ret küş jwmsaptı. Orta ğasırlarda katolik şirkeui kreditten procent aluğa talay ret tıyım salmaq bolğan. Osı jayt «Qwranda» da aytılğan. Ayırbasşılar isiniñ qanday problemağa aynalğanın osıdan-aq şamalay beriñiz. Rim imperatorlarınıñ alğaşqı ekeui ösimqorlıqpen küresemiz dep qaza tapqan. YUliy Cezar'diñ öliminiñ sırı da osında degen joramal aytıladı. Köne dünieniñ, jäne bergi tarihtıñ qanşama ämirşileri osı ayırbasşı ösimqorlardıñ qolınan qaza taptı.

Bizdiñ däuirimizdiñ 2 mıñjıldığınıñ basında ayırbasşılar Angliya ekonomikasın öz erkine bağındırıp, manipulyaciya jasap otırğan. Ağılşınnıñ alğaşqı bankirleri asıl tas, altın saudasımen, zergerlikpen aynalısatın äuletten şıqqan edi. Ol kezde, qolda bar asıl tas pen altındı zergerlerge ötkizip, olardan osını rastaytın qolhat alu dästüri bolğan. Bwnday qolhattar alğaşqı qağaz aqşanıñ rölin atqarğan, sebebi zildey auır altın men kümis tiındardı alıp jürgennen, qolhat alıp jürgen äldeqayda qolaylı edi. Keyinnen zergerler, köptegen salımşılardıñ qolhattı qaytarmaytının,ötkizgen altının ya basqa qazınasın keri swramaytının bayqağan. Osınıñ arqasında ayırbasşılar özderindegi qazınadan äldeqayda köp qağaz aqşa şığarıp türli mahinaciyalarğa barğan. Osı, altın-kümis, asıl taspen qamtamasız etilmegen ötirik aqşanı (neobespeçennıe den'gi) ösimimen (procentpen) kreditke berip qisapsız payda tapqan.

Eñ qolaylısı – monarhtarğa ülken soma aqşa beru edi, sebebi osınıñ arqasında halıqtan salıq jinau qwqığın iemdenuge bolatın. Ayırbasşılar, ämirşilerdi wzaqqa sozılatın, aqşanı suday şaşatın auır soğıstarğa itermelegen, jäne köp rette ayırbasşılardıñ bir wyımınıñ, bir bankirler äuletiniñ türli tarmaqtarı bir-birimen baqas eki memleketti qarjılandıratın bolğan. Ayırbasşılar, kerek bolğanda twtas ükimetterdi almastırıp, qolayına jaqpağan ministrler men monarhtardı öltirip otırğan.

Ağılşın burjuaziyalıq revolyuciyasınıñ bastı sebebi – Oliver Kromvel'di qarjılandırğan ayırbasşılardıñ müddesinde. Bwl, ayırbasşılardıñ istegen qılmıstarın jipke tizetin jer emes. XVI ğasırdıñ ayağında Angliyada, ükimettiñ rwqsatımen, «Angliyanıñ Banki» degen aldamşı atpen tarihtağı alğaşqı jekemenşik ortalıq bank payda boldı. Bwl bank öz qalauınşa memlekettik aqşanı basıp şığara beretin bolğan. XX ğasırdıñ ayağına qaray bwnday bankter bükil älemniñ ekonomikasın kontrol' jasap otırğan. Kredit sayasatın qalauınşa jürgizgen olar türli ekonomikalıq dağdarıstar wyımdastırıp, öndiris orındarın, fermerlerdi, wsaq jeke bankterdi bankrotqa wşıratıp, mülkin tiınğa satıp alatın bolğan.

Biraq bank isiniñ eñ swmdıq qwpiyası – onıñ adam aqılınıñ isi emes ekendiginde. Bank – jekelegen payda quğan adamdardıñ stihiyalı türde wyımdastırğan närsesi emes. Tarihtıñ közi jetpeytin, ıqılımğa ketken köne zamandarda (ondağan mıñ jıl bwrın da boluı mümkin) memlekettik finans jüyelerin, jerdegi öndirilgen barlıq igilikti, adam sanasınıñ barlıq jetistigin jaulau, tüptep kelgende älemdik bilikti jaulau tehnologiyası payda bolğan. Osı tehnologiya säl-päl ğana jetilip ğasırdan ğasırğa ötip kele jatır (jäne bwl tehnologiya belgili bir top adamdardıñ  ğana qolında). Osınıñ arqasında älemdegi eñ bay el – Amerikanıñ baylığınıñ 60%-i altı äulettiñ ğana qolında. Älbette, olar  qalğan 40%-i qalt jibermey qadağalap otır. Jäne bwl bükil älemde etek alıp otırğan qwbılıs.

Endi, eñ köne zamannan kele jatqan, älemniñ biligine talmay wmtılğan bwlar kimder edi degen qıtıqşıl saual bas köteredi. Özinen-özi kelip twrğan jauap: evreyler, masondar, jäne t. b. Biraq bwl… künde aytılatın dayın aqiqat. Bwl jauap, öziniñ dayındığımen, oñaylığımen kümändi. Älemdik bilik klanı (äuleti) şeber jasırına biledi, öyte almasa bizdiñ zamanımızğa jete almas edi. Osı jasırınudıñ bir amalı  – evrey mäselesi. Ärine, bwl halıqtıñ qolında ülken baylıq, ıqpal etudiñ qalıptasqan amaldarı bar, älemdik menedjerlerdiñ eñ biik tobı osılardan qwralğan. Biraq älem biligi şınında da evreylerdiñ qolında bolsa, onda evrey mäselesi ünemi kün tärtibinde twrmas edi. Bileuşi äulet, yahudilik messianizmdi öz maqsatına şeber paydalanğan.

Äytsede de, bwlar kimder edi?

Körnekti tarihşı Mwhtar Mağauin ülken tarihi materialdı zerdeleudiñ nätijesinde, bwlar jer betindegi birde-bir näsil men wltqa jatpaytın, Mesopotamiyanıñ köne qalalıq örkenietterinen tamır tartatın, şıqqan tegi beymälim äulet degen pikirge kelgen.

Birde, öziniñ sayajayında tañğı şäy üstinde, tañ atpay birneşe orıs gazetin oqıp tastağan Mwqañ osı maqalanıñ avtorlarınıñ birine bılay degen edi:

– Mine, qara, Rossiyanıñ gazetteri qaytadan evrey mäselesin qozğap jatır. Jäne barlığı birdey «Sion payğambarlarınıñ protokoldarına» silteme jasaydı. Bwnıñ kädimgi fal'sifikaciya ekenin qalay tüsinbeydi, tañım bar. Izrail' alaqanday Palestinanı jeñe almay otır, evreylerdiñ älemdi bilep otırğanına kim senedi? Mınau, «Sion payğambarlarınıñ protokoldarı» degen närseni, şaması Europa elderiniñ qwpiya qızmetteri «tiyanaqtap» şığarğan. Al, material kädimgi Bibliyadağı «Köne ösiet» – «Vethiy Zavetten» alınğan.

– Olay bolsa älemdi kim bilep otır? – dedim men qaljıñdap.

Mwhañ bir sätke oylanıp qaldı da bılay dedi:

– Älemdi at töbelindey evrey bankirleri emes – adamnıñ altınğa, aqşağa, jalpı baylıqqa degen ıqılas-peyili bilep otır. Ärine, evreyler talanttı, auqattı halıq. Biraq olar eşqaşan älemdi bilemegen, bilikke wmtılmağan. Moñğoldar jayındağı «qısas äfsana» siyaqtı, bwl protokoldar da evreyler jayındağı «qısas äfsana». Tarih sahnasına bir ret bolsa da şıqqan kez kelgen halıqtan bwnday messiandıq ideyalardı tabuğa boladı. Mısalğa, Rossiya, äli künge deyin «üşinşi Rim» ideyasımen «auıradı». Angliya öziniñ koloniyaların keşe ğana tastap şıqtı. Aqşanıñ, kapitaldıñ tarihın zerttegisi keletin adam atalmış «protokoldar» siyaqtı ösek-ayañmen emes, keleli materialmen jwmıs isteui kerek.

– Ol materialdar ne deydi eken? – dep swradım men.

– İz köne Vavilon (Babıl), Assiriya men Şumer, Mesopotamiyağa barıp tireledi. Älemdik kapital Nineviya siyaqtı qalalarda qalıptasqan. Bwl jayında üzik-üzik mälimetterdi köne ädebi şığarmalardan tabuğa boladı. Mesopotamiya – kädimgi jay mıstı yaki basqa metaldı altınğa aynaldıra alatın duahan-siqırşılardıñ otanı. Qazaqtar bwl jerdi Ğajam dep, yağni, qasköy aruaqtar men jadıgöylerdiñ mekeni dep atağan…

«Mıñ bir tün» jinağında «Hasan-zerger» degen ertegi bar. Hasanğa, mıstan altın jasap körsetken siqırşı, onı aldap ertip aparıp biik taudıñ basında qaldırıp ketedi. Qazaqtar asıldan bwyım jasağan adamdı «zerger» degen, al asıl tas pen altın saudasımen aynalısqan adamdı «gauharpruş» degen. Hasan – zerger adam, al onı aldap ketken gauharpruş, kitapşı siqırşı – ol sol ayırbasşıñız, bolaşaq bankiriñiz.

A. Nemirovskiydiñ «Hanna, Hurri – Hanigal'baat i kassitskaya Vaviloniya v XVI do n. e. (K istorii «temnogo veka» drevney Mesopotamii)» degen tamaşa maqalası M. Mağauinniñ aytqan sözin bekite tüsedi.

Francuz dästürşil-tradicionalisi Aleksandr de Dannan sakral'dik tekster men ezoterikalıq materialdardı zerttey otırıp tura osınday qorıtındılarğa keledi. Ol türli dästürlerde kezdesetin, joldan tayğan, aqırsoñında adam taypasınıñ wrğaşılarımen nekelesken, olarğa magiya, astrologiya, qaru-jaraq jaratu, zergerlik önerdi jäne … kosmetika jasaudı üyretken perişteler jayındağı (Enohtıñ kitabı) teksterge süyengen. Osılardıñ qatarında, Aleksandr de Dannan, assir-vavilondıq dini äuletten şıqqan, seksualdıq kul'ttermen aynalısatın abız äyelder kollegiyasın atap ketedi. Sonday-aq, ol Plutarhtıñ eñbeginen Mısırdağı qwpiya seksualdıq kul'tter jayında citata keltiredi. Zertteuşiniñ pikirinşe osınday ırımdar men kul'tterdiñ nätijesinde kontriniciaciyalıq ortalıqtar payda bolğan. Bwl dinastiyalar magiya jäne qarjı spekulyaciyası arqılı, para men qan tögu arqılı qajımay talmay, jüyeli türde älemdik bilikke wmtılğan, adamzattı azdırıp onı Jaratuşığa qarsı qoyğan.

Maqalanıñ avtorları, bwl künde bükil älemdik modağa aynalğan konspirologiyağa äuestenbeytin adamdar. Biraq qazaq zertteuşisi men francuz zertteuşisiniñ – türli materialmen, jäne türli metodologiyamen jwmıs istegen, türli dünietanım ökilderiniñ birdey qorıtındığa kelui – ärine, adamdı qayran qaldıradı.

Jibek jolı: eki finans jüyesiniñ qwpiya küresi

Biz Ket-Bwğanıñ, tamplierler men mamlyukterdiñ tarihınan säl qiıs ketip qaldıq. Biraq, bizdiñ oyımızşa, joğarıda keltirilgen mälimet, Ayn Djaludta bolğan qantögistiñ, asılıq ayttı demeñiz, bükil älemniñ tarihın müldem basqa arnağa bwrğan tragediyanıñ mänin ayqındau üşin kerek.

Wlı Jibek Jolınıñ boyında türli elderdiñ köpesteri sauda jasadı, mwsılman elderiniñ, Qıtay, Veneciya, Genuyanıñ, wyğır nestoriandarınıñ köpestik kapitaldarı bäsekege tüsti. Biraq Jibek Jolın ejelden 2-3 sauda üyi ğana qadağalap otırdı. B.d. İ-şi mıñjıldığınıñ ayağına qaray Portugaliyada nemese Mısırda osı sauda üyleriniñ birine aqşanı ötkizip, qolğa akkreditiv alıp, bükil qwrlıqtı kesip ötip Qıtayda sol çekti qaytadan aqşağa aynaldıruğa bolatın edi. Ayırbasşılar  sol kezdegi Angliyada emin-erkin jürgen bolsa, mwsılman elderindegi qwqığı odan da zor edi. Qwran ösimqorlıqqa qatañ tıyım salğanımen, islam memleketteri din bostandığın wstandı.

Nätijesinde islam memleketterinde yahudiler jäne solardıñ dinine kirgenderdiñ däuiri jürdi, olar halıqtıñ eñ auqattı böligine aynaldı. Ispan halifatında olar qarjı jüyesin bilep, tipti, ministrlik qızmetterge otırdı. Analogiya boyınşa basqa islam memleketterinde de osılay boldı dep joramaldauğa boladı. Mısalğa, Mısırdı alayıq: negizgi halıq – hristian dinindegi fellahtar men kohttar, bazarda arab köpesteri sauda jasaydı, maydanğa barıp soğısatındar – qıpşaq pen şerkesten alınğan memlekettik qwldar, altın sarayda kürdtiñ Ayup dinastiyasınan şıqqan ämirler bilik qwrıp otır. Aqırcoñında qıpşaqtar memlekettik bilikti öz qoldarına aldı.

«Mısır etnikalıq himerağa – bir-birimen qiıspaytın elementterdiñ jiıntığına aynaluı kerek edi, biraq bwlay bolmadı. Bwl elementter bir-birinen bölek, simbiozda ömir sürdi, sol sebepti äleumettik jüye bwzılmay saqtaldı», – dep jazadı L.Gumilev. Biraq bir wlttan, bir dinnen ğana twratın (sol kezdegi Mısırmen salıstırğanda) jäne din bostandığın wstanbağan Angliyada kelimsek ayırbasşılar (menyalı) katolik şirkeuiniñ zañdarın, inkviziciyanı aynalıp ötip, bükil memlekettiñ ekonomikasın bağdarlap otırğanda, finans jaylı şamalı ğana tüsinigi bar kelimsek  qwldar bilegen, köpnäsildi, köpdindi eldiñ hali neşik degen zañdı swraq tuadı. Sol swltandar men ämirlerdiñ aqşağa degen zäruligi europalıq monarhtardan eş kem emes edi, sebebi soğısqa jaramdı jas, äleuetti qwldar öte qımbat twratın. Mısırdıñ tarihi jolınıñ erekşeligin, ol jerdegi tabınu (kul't) orındarınıñ, qwpiya sektalardıñ, magiyalıq praktikalardıñ köptigin eskeretin bolsaq, onda, osınıñ barlığın kim bağdarlap otırdı degen saual bas köteredi.

Osını Mesopotamiya öñiri turalı da aytuğa bolar edi. «Mıñ bir tün» ertegilerin aytatın qazaqtıñ äñgimeşil qariyaları, äsirese Ğajamnan şıqqan kitabi duahandar, jadıgöylerge basa nazar audaratın. Bağdattıñ qwpiya policiyası – qular jayındağı ertegilerde yahudi Azranıñ siqırmen öz jauların esekke aynaldırıp, jwmıs istetip qoyğanın suretteytin epizod bar. Qariyalar Azranıñ joyıt emes ekenin erekşe atap ketetin bolğan, sebebi, yahudiler dep osı dinge kirip, onıñ barlıq igiligin paydalanğan adamdardı da ataydı eken.

Endi tamplierlerge keletin bolsaq, olar hristiannıñ eñ bay ordeni, jäne francuz qazınasan saqtauşı ğana emes edi.

R.Genonnıñ aytısına qarağanda, bwl äskeri-ruhani orden hristiandıq Europadağı aqşanıñ qozğalısın qadağalap otırğan. Körikti Filipp öziniñ bankirleri – tamplierlerge jay ğana qarız emes edi. Öziniñ biligin küşeytpek maqsatta ol feodal-sen'orlarmen ünemi jaulıq üstinde boldı, sonday-aq, flamandtıqtarmen jäne ağılşındarmen üzdiksiz soğıs jürgizip otırdı.  Ayırbasşılardıñ mwnday jağdayda asa däuirleytinin joğarıda aytıp kettik. Tığırıqtan şığu üşin korol', evreylerdiñ bükil mülkin tärkilep, özderin elden quıp jiberdi. Sodan soñ ol bağası tömen, qwnsız aqşa şığara bastadı. Tamplierler oğan ötirik aqşa şığardı dep ayıp taqtı. Filipp, ordenniñ basşılığına öziniñ wldarınıñ birin tağayındap, amal tappaq boldı. Bwl äreketi iske aspağan ol eñ soñğı amalğa köşti, inkviziciyanıñ kömegimen ayıptauşılardıñ özin joyıp, bükil qazınasın qolına aldı. Tağı bir ayta ketetin jayt, – osı qandı qırğınnıñ bası-qasında bolğan finans ministri Nogareniñ özi inkviziciyanıñ qolınan qaza tapqan  katar äületinen şıqqan dinbwzar-eretiktiñ nemeresi edi. Şaması, ol katolik dininiñ bir tiregin joyğanda atasınıñ kegin quğan.

Alayda tamplierlerdiñ özin perişte dep aytu qiın edi. Abıroyı biik, ıqpaldı, bay ordenge ärkim-aq müşe bolğısı kelgen, bwl jerde talay pısıq, avantyurist-alayaqqa jol aşıq edi. Orden şirip qwlauğa şaq twrğan. Hristian örkenietiniñ sakral'dıq negizderiniñ, finans jüyesiniñ saqşısı tamplierler sen'orlarğa ösimge (procentke) aqşa bergeni, yağni, özderi küresuge, toqtatuğa tiis ispen özderi aynalısqanı belgili. Rıcar'lar ordenge müşelikke alınğanda mümin, faqır bolamız, näpsiden aulaq bolamız dep ant bergenimen, şıntuaytına kelgende baylıqqa, künä men zinağa belşesinen batqan, özderin zañnan jäne hristian ämirşilerinen biik sanağan.

Biraq eñ qızığı sot procesi kezinde tamplierlerge «vavilon swltanımen» anda-odaqtas boldıñdar, bükil hristian jwrtın sonıñ tabanınıñ astına salıp berem dep ant berdiñder degen ayıp tağılğan. Ärine, bwnday ayıp – aqılğa sıymaytın absurd. Alayda, tamplierlerdiñ mwsılman ämirlerimen künde qatınasıp twrğanın, inkviziciya Tayau Şığıstıñ sayasi kartasın jaqsı bilgendigin, jäne dañqtı ordendi tübegeyli joyu üşin aqılğa äldeqayda qonımdı ayıp tağuğa (mısalı, ismailit-assasindermen yaki basqa terroristik wyımdarmen til tabıstıñdar dep nege ayıptamasqa) müddeli ekenin eskeretin bolsaq, onda inkviziciyanıñ bwl ayıptau jüyesiniñ basqa bir astarı aşılatınday.

Biz üşin aqılğa sıymaytın ayıptıñ ol kezde äldebir, biz wmıtqan simvoldıq mağınası bolğanı anıq. Onıñ üstine, tamplierler moñğoldardı hristian sanamağan künniñ özinde, eñ qarapayım adamdıq müddege say, olar moñğol men mamlyuk soğısında beytarap sayasat wstanu kerek edi, sebebi olar moñğoldardıñ da, mamlyukterdiñ de barınşa qansırağanına müddeli bolatın, sondıqtan bwl qantögiste kim jeñse de olardıñ wpayı tügel bolar edi. Däl sol sätte küşi säl ğana artıqtau mamlyukterdi qoldağan tamplierler öz ajalına jol aştı. Bwl – ordenniñ jay ğana azğandığınıñ belgisi emes, bwl onıñ äldebir eşkim bilmeytin üşinşi jaqtıñ qolındağı mılqau qaru bolğandığın ayğaqtaytın dälel.

Osıdan 700 jıl bwrın bolğan tamplierlerdiñ sot procesi jayında Batısta äli künge deyin dau-damay jürip jatır, bwl taqırıpqa qanşama kitap jazıldı. Europa men Tayau Şığıstağı aqşa aynalımı men qarjı jüyesin qadağalap otıruğa mindetti Ordenniñ qwlauın tarihşılar Europanıñ, jäne odan keyin bükil älemniñ dästürli örkenietiniñ küyreuine jol aşqan betbwrıs oqiğa dep esepteydi. Ordenniñ azıp-tozuı onıñ talaysız ajalınan bwrın bastalğan. Hram Ordeni Europanıñ bükil sakral'dıq örkenieti siyaqtı işten iridi. Tamplierlerdiñ odaqtas moñğoldarğa istegen satqındığı, francuz koroli men Rim papasınıñ istegen isteri – osınıñ aynımas ayğağı. Ayırbasşılar (menyalı) barlıq ıqpaldı adamdardı öz qaramağına aldı, al qalğan tarih – osınıñ saldarı ğana. Sakral'dik (kieli)  finans jüyesi men dästürli örkenietke qarsı küşterdiñ qalıptastırğan finans jüyesiniñ arasında mıñdağan jıldarğa sozılğan küres soñğısınıñ jeñisimen ayaqtaldı. Jäne kontriniciaciyalıq küşter bwl küreste magiyanı emes – adamnıñ pendeligi men älsizdigin şeber paydalandı. Bwl jüye küni büginge deyin saqtalıp otır.

Ket-Bwğanıñ qwpiya missiyası

Osı oqiğadağı Ket-Bwğanıñ ornı qanday edi? Ol şınındı da, L.Gumilev aytqanday Jaratuşınıñ tabıtın qwtqaruğa bara jatqan soñğı hristian bahadüri me edi? «Sarı krest jorığı» («Jeltıy krestovıy pohod»), moñğol idealizminiñ, qwpiya küşterdiñ jürgizgen las finans oyındarına jolıqqan sebepti jeñiliske wşırağanı ma? YAhudi-hristian äleminiñ älsirep bara jatqan sakral'dik örkenieti jäne älemdik bilikke talmay wmtılıp kele jatqan ayırbasşılarmen eki aradağı küresi qalay ayaqtaluı kerek edi? Kim bilipti. Biraq biz bwdan tiisti sabaq aluımız kerek, qazaq wltı älemde bolıp jatqan oqiğalardı riyasız, sanalı türde qabıldap, ädemi ideyalardıñ tasasındağı qwpiya sebepter men türli müddelerdiñ tartısın ajıratıp üyrenui kerek.

Ket-Bwğa men onıñ jauıngerleri bögde bireulerdiñ jürgizgen oyınındağı mılqau qaru emes edi. Bwlay deuge ülken negiz bar. Ärine, ol nestoriandıq edi, biraq ol eñ äueli Qwlağu hannıñ qolbasşısı bolatın, saharanıñ perzenti bolatın. Kezinde V.Rubruk han ordasına kelgende, Batu hannıñ wlı Sartaqtıñ hristian ekenin bile twra ol qanday dinde edi dep swraydı. Sonda Sartaqtıñ hatşısı: «Ol hristian emes, ol moñğol» dep jauap beripti. Europalıq sayahatşı, moñğoldar etnos pen dinniñ arasın ajıratpaydı dep bwlqan-talqan boladı. L.Gumilevtiñ aytısına qarağanda, äñgime müldem basqa närsede – bayırğı moñğol dini jayında edi. «Biz, moñğoldar Bir Jaratuşığa ğana senemiz, al onıñ ämirin öz säuegeylerimiz arqılı bilemiz» deydi eken moñğoldar. Sartaqqa baylanıstı aytılğandardıñ Ket-Bwğağa da qatısı bar.

Köşpeliler üşin hristiandıq – japsarlas basqa dinder, mısalı, islam siyaqtı ilki, birtwtas dinniñ bir kebi, tarihi forması ğana. Kezinde osı maqalanıñ avtorlarınıñ biri jolı tüsip L. Gumilevtiñ üyinde qonaq boldı. Äñgime onıñ özi jaqsı köretin ötken zaman qaharmandarınıñ biri – Ket-Bwğa noyan jaylı boldı. Lev Nikolaeviç, Ket-Bwğanıñ qolbasşı ğana emes, däulesker küyşi bolğanın, onıñ şığarmalarınıñ qazaq dalasında küni büginge deyin orındalıp kelgenin estip qayran qalğan. Az-kem ünsizdikten keyin ol bılay degen edi: «Iä, ärine, Ket-Bwğa saharanıñ perzenti ğoy, yağni, jauınger de, aqın da bolğan. Ol zamanda ömir men öner, epos pen maydan dalasındağı erlik bir-aq närse edi ğoy».

Wlı ğalımnıñ bwl sözinen dalanıñ wldarı – köşpelilerge degen asqaq, izgi mahabbatı tanıladı. Biraq bwl mälimetti ayağına deyin payımday almağanı bayqaladı. Qobızşı Ket-Bwğa Täñiriniñ kübirin esti alatın, Täñiri dinindegi adam. Wlı jırau, wlı küyşi bolu – köşpeli örkeniettiñ ezoterikalıq dästürine telinu, qanıq bolu degen söz. Şıñğıs handı alğa jetelegen köşpeliniñ köne tüysigi, köne missiyası, Ket-Bwğanı da jetelegen. Ol, özi düniege kelerden mıñdağan jıl bwrın salınğan jolmen jürdi. Ğajam men Mısır, jetken jetistikterinen meymanası tasıp, aqırsoñında Bir Jaratuşığa qarsı şıqqan Atlantidadan tamır tartatın kontriniciaciyanıñ, kitabi siqırşılıqtıñ, duahandıqtıñ, qwdaydıñ zañın teriske şığaratın tömen alhimiyanıñ ejelgi qwpiya ortalıqtarı bolıp sanaladı (oqırman bwl sözdi dwrıs tüsinu üşin, joğarıda aytılğan Irannıñ eki türli beynesi jayındağı pikirimizdi esine salamız. Bwl pikirdiñ Mısırğa da qatısı bar).

«Jabayı» köşpeliler izgilik twrğısınan alğanda öziniñ «mädenietti» dwşpandarınan äldeqayda biik edi. Semit payğambarlarınıñ ayanında aytılğan, otırıqşı halıqtar kündelikti bwzıp otıratın kisilik salttarı, köşpeliler üşin aytudı, talqılaudı, negizdeudi, fälsafanıñ taqırıbına aynaldırudı kerek etpeytin tabiği, öz özinen boluğa tiisti närse sanaladı. Köşpeliliktiñ däuirlegen kezinde Adaldıq pen Namıs arhetipine negizdeletin äskeri moral' osınday bolatın. Mısalı, köşpeliler gomoseksualizmdi tabiğat zañına, Jaratuşığa qarsı is, qiyanat dep sanağan. XX ğasırdıñ özinde qazaqtar osınday qılıq üstinde bayqalıp qalğan tört tülik maldı da, jabayı añdı da ayamaytın bolğan. Olardıñ etin tipti, itke de jegizbegen, örtep jiberetin bolğan. Moñğoldardıñ, jaulağan qalalarda eñ äueli, Qwran men Bibliyanıñ tıyım salğanına qaramastan Şığıs pen Batısta qaptap ketken gomoseksualisterdiñ bılapıthanalarınqiratqandarı belgili.

Meta-tarihi deñgeyden alıp qarağanda Ket-Bwğanıñ jorığı bolmay qoymaytın närse edi. Bwl, Jaratuşınıñ ösietterinen barğan sayın alşaqtap bara jatqan «kitabi näsildi» jönge saludı ğana emes, bwl eñ äueli ayırbasşılardıñ biligin tejep, dünieni azıp-tozudan, küyreuden saqtaudı közdegen jorıq bolatın.

Bwl joramalımızdıñ negizi nede?

Düniedegi ilki tärtip pen jarasımdı saqtap otıruğa jaratılğan, Täñiriniñ öz äskeri atanğan köşpeliler, kontriniciaciyalıq ortalıqtardıñ Evraziyalıq dästürli örkenietterdi küyretuge bağıttalğan osınşama keñ kölemdi, jüyeli äreketine jauap qaytarmauı mümkin emes edi.

«Jılan qayıs» äskeri iniciaciyalıq ırımınıñ forması onıñ biregeyligi men köneligi jayında habar beredi. Köşpeli jauıngerge qaru-jaraqpen birge tapsırılatın missiyanı, köne tekster «joldan tayğan perişteler» atandırğandardıñ Qwdayğa qarsı, antisakral'dik missiyasımen salğastırmau mümkin emes (bwlardıñ, kontriniciaciyalıq näsilderge magiyanı, temirşilikti, qaru-jaraq jasaudı üyretkeni belgili). Mädeniettanuşılar atap ketip otıratın, türli halıqtardıñ mifologiyasındağı wstalıq, temirşilik önerge degen ambivalentti (eki türli) qatınası, osı önerdiñ türli qoldardan alınğandığımen, dälirek aytqanda, türli näsildiñ önerden türli mwrat izdeytindigimen tüsindiruge boladı.

Joğarıda aytqanımızday, materialdıq igilikter men aqşanıñ aynalısın qadağalau äskeri äulettiñ erekşe bir tobınıñ funkciyası bolıp sanaladı, demek, kontinental'dik masştabta bwl  türik-moñğol köşpelileriniñ mindeti bolıp tabıladı dep joramaldauğa boladı. Köşpelilerdiñ ünemi Jibek Jolı – Evraziyanıñ bar qazına igiliginiñ  jıljitın jolınıñ biligine wmtılıp otıruın osılayşa ğana tüsindiruge boladı.

Ärine, bizde qolmen qoyğanday derek joq, jäne de bola qoyar ma eken. Biraq jazba mälimetten kende emes europalıq örkeniettiñ özinde, aqşa salasına ruhani kontrol' jasap otırğan tamplierlerdiñ röli janama derekter arqılı ğana tüsindiriledi. Joramalımızğa dälel retinde, saharanıñ köşpeli örkenietiniñ jalpılıq sipatı men aqşanıñ sakral'dik tabiğatına, altınğa degen qatınasın atap ketkimiz keledi. Ortalıq Aziyanıñ köşpelileri jay ğana kşatriyler emes edi, olardıñ minezinde abızdarğa (brahmandarğa) tän bolmıs sırına şomuşılıq, küykilikten, baylıqtan, jalpı fänilik kerekten biik qasietter bar edi, yağni, köşpeliler äskeri- ruhani ordenniñ sipattarına ie bolatın. Köne tarihşılardıñ özderi köşpelilerdiñ altınğa degen salğırttığın, selqostığın bayqap, atap ketken.

Bwğan qosarımız: sahara qwyma altınğa qaşanda bay bolğan, köşpeliler altındı bağalağan, odan qanşama bağalı mülikter dayındaytın bolğan (sakral'dik simvolikamen bezendirilgen bwl altın «skif altını» dep ataladı). HH ğasırğa deyin qazaqtar saharanıñ altın tamırlı özenderi jayında jaqsı habardar bolğan. Olar altındı tömendegidey amalmen öndirgen: jazdıñ basında özenniñ tabanına keptirilgen, jüni qalıñ qoy terisin tösep auır tastarmen bastırıp ketedi. Biraz uaqıt ötip, sudıñ beti köpirşi bastağanda jidigen terini sudan alıp qayıra keptiredi. Sodan soñ teriniñ jünin qırqıp alıp otqa jağadı. Osı operaciyalardıñ nätijesinde bir teriden keyde balanıñ jwdırığınday, keyde bir taytwyaq altın tüsedi eken. Ärine, bwl qospası bar altın, keyinnen wstağa, zergerge beriledi, saf altınğa aynaldırıladı. HİH ğasırdıñ ayağı men HH ğasırdıñ basında, qazaqtar kerek bolğanda mwnday altındı orıstıñ altın priiskterine ötkizip, ornına aqşa alatın bolğan.

Altın jayında eldiñ bäri bilgen desek ötirik aytqandıq bolmas. Biraq ol belgili bir jağdayda ğana (qız wzatıp, jasauına altın- kümis bilezik soğu, toydağı sayısşılarğa jambı qwyu kerek bolğanda) öndiriletin bolğan. Osınday oñayğa tüsetin altın jayı basqa elde, nemese qazirgi Qazaqstanda belgili bolsa, qanday «altın bezgeginiñ» («zolotaya lihoradka») örşitinin elestetu qiın emes. Köşpelilerdiñ altınğa «nemqwraydı» boluı, şıntuaytında olardıñ altındı sakral'dik metall dep bağalauın, jäne olardıñ boyında, älsiz adamnıñ boyında bolatın tömen instinktterdiñ joqtığın körsetedi.

Al, altın jinaytın teri – bwl sol bayağı, aydaharlar küzetetin, YAson bastağan argonavttar basın bäygege tigip, sonau Elladadan Kolhidağa, Kavkazğa izdep keletin «altın teri» («zolotoe runo»), mifologiyada biik ruhani ayannıñ, qaterli, auır ruhani erliktiñ simvolı bolğan altın teri. Köne grek tarihşılarınıñ Altaydağı «altın küzetken qwzğındar» («grifonı stereguşie zoloto») jaylı aytqan añızdarı öziniñ arnayı zertteuşisin kütip twr.

Äñgime mifologiya jayına auısqan eken, bwl jerde saudanı, jolğa şıqqan jolauşını jelep-jebeytin pir, Olimptegi qwdaylar men jerdegi adamdardıñ arasına däneker bolatın Merkuriydiñ qolındağı asası – kaducey jaylı aytpay ketuge bolmas. Osı uaqıtqa deyin ädil sauda men ayırbastıñ, dau-damaydıñ beybit şeşiminiñ simvolı bolıp saqtalğan bwl asa äubasta giperboreylik kün qwdayı Apollonnıñ mal bağatın ağaş tayağı bolğan, bwl tayaqtıñ grekşe atı «keryukey». Qazaqtar jılqışınıñ tayağın qwrıq deytini belgili.

Türik-monğol köşpelileri Tastı basqa bolmıstan bwrın jaratılğan, Täñiriniñ jerdegi bir kebi dep, adam men bolmıstıñ biik bastauınıñ simvolı, kelisim men anttıñ kiesi dep wqqan. Tasqa bwlayşa tabınu, zamanında, bükil adamzatqa ortaq dästür bolğan. Bwnı zoroastr dinindegilerdiñ jayılım iesi Mitrağa, rimdikterdiñ etruskterden mwralanğan dästüri, ielikterdiñ arasındağı meje tas («Termin»), jäne mwsılmandardıñ qara tas Qağbağa tabınuınan köruge boladı. YAğni, jauınger köşpeli üşin kelisimdi adal saqtau, jäne sauda men ayırbastıñ adaldığı sakral'dik qatardağı qwndılıqtar sanalğan.

Qazaqtıñ dästürli metallurgiyasınıñ tehnologiyası men terminologiyasına zer sala otırıp, köşpelilerde alhimiyanıñ bolğanın şamalau qiın emes. Magiya mağınasındağı, qwdayğa qarsı amalmen bayudı közdeytin alhimiya emes, ölimniñ sınınan ötkizu arqılı adamnıñ jäne zattardıñ tüpki tabiğatın aşatın sakral'dik ruhani praktika mağınasındağı alhimiya. Köşpelilerdiñ äskeri seriktestikterindegi iniciaciyanıñ şeberi – osı alhimiyanı meñgergen wsta, darhan bolıp tabıladı, yağni, kieli qaru men aqşa jasalatın, äşekey soğılatın metaldıñ simvolizmi Ortalıq Aziyadağı köşpelilerdiñ äskeri odaqtarına jat emes edi. Esikten tabılğan Altın adam – osınıñ ayğağı. Sonday- aq Şığıs pen Batısta birdey jürgen tiınnıñ «dinar» ataluı da tegin emes (bwl sözdiñ sakral'dik etimologiyasın joğarıda söz etkenbiz).

Öz missiyasın orındau barısında, köşpeliler tek sakral'dik mälimetke ğana emes, kündelikti ömirdiñ täjiribesine de süyengen, sebebi olar Jibek Jolınıñ tirşiligine qatısıp otırğan. Moñğoldardıñ odaqtastarı, informatorları men tıñşıları wyğır jäne mwsılman köpesteri bolğanı belgili (bwl iske batıstıq jäne qıtay äriptesterdiñ de qatısuı ğajap emes). Köptegen avtorlar, moñğoldardıñ äskeri operaciyalarğa wzaq dayındalatının, bolaşaqta jaulamaq elderdiñ joldarın, klimatın, sayasi jäne ekonomikalıq ahualın qapısız zertteytinin aytadı.

Köşpeliler ejelden dalalıq barlaudıñ (polevaya razvedka) ğana emes, intellektualdıq barlaudıñ da (intellektual'naya razvedka) täsilderin meñgergen. Qıtay rınogınıñ kon'yunkturasın bayıptay otırıp, köşpeliler, qıtay armiyasınıñ qaşan jäne qay tarapqa attanatının, jorıqqa qanşa adam qatısatının şamamen eseptep şığaratın bolğan. Ärine, bwl jerde köşpelilerdiñ özderine ğana tän til aludıñ amaldarın da (mısalı, säuegey baqsılardıñ kömegimen) wmıtpauımız kerek.

Erendjen Hara-Davan öziniñ «Çingis-han kak polkovodec i gosudarstvennıy deyatel'» attı kitabında mınanday derek keltiredi: Oñtüstik Qıtaymen aradağı soğısta Sübütay bahadürdiñ wlı Uryanh Qadanğa 100 mıñ äskerdi bastap, Qıtaydı tu sırtınan aynalıp ötip, soltüstiktegi negizgi monğol armiyasımen birge oñtüstikten şabuılğa şığu tapsırıladı. Aynalma manevrge 5 jıl uaqıt ketipti. Moñğol armiyası eşkimniñ közine tüspey, Qiır Şığıs pen Şığıs Tibet arqılı jürip, jolşıbay Tonkin men Annam korol'dikterin bağındırıp Ündi-Qıtayğa ötedi. Wrıstarda jäne tropikalıq aurulardan 80 mıñ jauınger ölipti. Olardıñ ornın Ündi- Qıtaydıñ jergilikti halqınan jasaqtalğan jayau äsker toltıradı.

Uryanh-Qadannıñ şerigi mıñdağan kilometr soltüstikte jatqan moñğoldıñ bas äskerimen birge şabuılğa şığadı. Bwl qalay mümkin bolğan? Qıtaydıñ qwpiya policiyasınıñ damığandığı sonday, birde bir jansız, ya tıñşı imperiyanıñ jerin kesip öte almas edi. Kögerşin poştasın paydalanu da mümkin emes: qıtaydıñ bükil territoriyası şarşılarğa bölingen, är şarşını arnayı dayındıqtan ötken qarşığalar qadağalap otırar edi. Sondıqtan, köşpelilerdiñ mälimet alu täsilderin basqa taraptan zerdelegen jön.

Ket-Bwğanıñ soñğı jorıqqa attanğanda naqtı qanday tapsırma alğanın bilu, ärine, mümkin emes, biraq biz, Şıñğıs han oyatqan Namıs pen Aspandağı Biik Iege degen adaldıqtıñ arqasında özinen äldeneşe ese köp jaudı qirata jeñgen, bir ğasırğa tolmaytın uaqıttıñ işinde kontinenttiñ etnikalıq jäne sayasi kartasın qaytadan sızıp şıqqan, älemdik tarihtıñ keñistigin qaytadan jaratqan er babalarımızdıñ atına az da bolsa layıq bolğımız kelse, onda biz özimizge telingen jabayı, primitiv stereotipterden arıluımız kerek.

Ket-Bwğa öziniñ asıl armanına jete almağanımen, äytsede Jibek Jolınıñ köp böligi Şıñğıs han wrpaqtarınıñ qolına köşti. Olardıñ qwpiya jauları özderiniñ josparların iske asıru üşin basqa jol izdeuge mäjbür boldı. Osılayşa teñizşilik damıdı. Wlı geografiyalıq «jañalıqtar» men jer şarın aynalğan wlı sayahattar zamanı bastaldı. Resmi «tarihşılar» bwnı öziniñ intuciyasına jäne jerdiñ döñgelek ekenine sengen jekelegen adamdardıñ közsiz erligi dep tüsindiredi. Biraq Amerika qwrlığı men Eski Dünie (Starıy Svet) arasında ejelden beri üzdiksiz qatınas bolğandığın däleldeytin derekter jetkilikti. Öziniñ äygili sayahatına attanıp bara jatqan Kolumbtıñ qolında Atlantika men Amerikanıñ atlantikalıq jağalauınıñ (Grenlandiyadan bastap, Antarktidağa deyingi aralıq) egjey-tegjeyli kartası bolğan. Bwl mälimetter san ğasır jasırulı jatqan, aqırında belgili bir adamdar köşpelilerdiñ qarımı jetpeytin jaña joldar, jaña jerler aşu kerek dep şeşkende, tığulı jatqan jerinen jarıqqa şığarılğan. Jaña Dünieniñ (Novıy Svet) «aşıluı» älemniñ qwpiya bileuşileriniñ ämirin küşeytti, baylığın köbeytti. Biraq Jaña Dünieniñ bayırğı twrğındarı üşin genocid, qorlıq pen qwldıq, tonau men talaudıñ zamanı keldi.

Däuir soñındağı köşpeli ruh.

Ket-Bwğanıñ jalğız balası Batıl esimdi oğlan, äkesi Palestina jorığında jürgen kezde, jwmbaq ölimmen ölgen. Wlınıñ ölgenin estigen Ket-Bwğa «Sınğan Bwğı» degen qayğılı küy şığarıptı. Biz üşin bwl tragediyanıñ auızeki dästürde qalay interpretaciyalanğandığı qızğılıqtı. «Sınğan Bwğı» küyiniñ añızı tömendegidey: saharağa äldebir elden sauda kerueni keledi. Keruende ayday swlu bir qız bar eken. Batıl sonı körip qwmarlanadı. Qız, keşke özenniñ boyındağı qamıs işinde kezdeseyik deydi. Bwl qız su eli patşasınıñ qızı eken, jigitti su astına süyrep ketpek boladı. Biraq jigit qattı qarsılıq qıladı, aqırında qız onı qapiyada sadaqpen atıp öltiredi. Qayğılı habardı Ket-Bwğa Mısır ämiriniñ sarayında masattanıp otırğanda estipti.

Añız osıdan 7 ğasır bwrın bolğan oqiğanı qalay taldağanımen qızıqtı. Bwğı – giperboreylik, solyarlik simvol, «Sınğan Bwğı» – satqındıqtıñ saldarınan su eli Atlantidanıñ saudagerlerinen jeñilgen köşpeli örkeniet. Añız boyınşa Şıñğıs han Mısırda jürgen qolbasşısına qaralı habar jiberedi. Şıñğıs hannıñ janında jürgen jırau – basqa Ket-Bwğa. Biraq añızdıq simvoldıñ mağınası şın ömirdiñ wsaq-tüyek derekterinen üstem twr. Añız köşpeli örkeniettiñ küyregenin, qaharman ğasırdıñ küniniñ batqanın, sakral'dik qwndılıqtardıñ endigi jerde bolaşağı joq ekenin bayan etedi. Alayda, añızdıñ ayağında ädiletten ümit payda boladı: Şıñğıs han su eliniñ saudagerlerine qızdı alıp keludi jarlıq qıladı da, basın şabadı.

«Osıdan keyin degenimiz, osınıñ saldarınan degen söz emes» deytin logikalıq qağida bar, yağni, uaqıt ayasındağı birizdilik äli sebep-saldarlıq baylanıs emes. Köptegen mwsılman avtorlar ortağasırlıq islam örkenietiniñ öşuin moñğol şapqınşılığınıñ saldarı dep esepteydi. Olay bolsa ondağan jıldarğa sozılğan küyzelisten keyin, islam memleketteri nege tazarıp, jasarıp-jañğırıp düniege qayta kelmedi, islam örkenieti ayasındağı sauda men  intellektualdıq ayırbas nege toqtap qaldı degen saual tuadı. Köşpeliler tarapınan bolatın qauipten boy tartqan sebepti, Jibek Jolınıñ qwpiya ämirşileri – bankirler, bwl joldıñ endi bolaşağı joq dep şeşkendikten osılay bolğan joq pa eken? Bankirler, bwl territoriyanı älemdik aynalıstan şığarıp tastau kerek dep şeşti.

Islam älemi elitasınıñ, äsirese, Horezm bileuşileriniñ künäsi moñğoldardan eşbir kem emes, sebebi olar Payğambardıñ aytıp ketken ösietin bwzdı, köşpeli halıqtardıñ arı men ojdanın taptamaq boldı. Kim biledi, bwl ösiet ayağına deyin orındalğanda islam düniesi men köşpeliler bir-birimen wğınısuğa mümkindik alar ma edi, ortaq jauğa birge tize qosıp şabar ma edi. Bir kezde köşpeliler jayında «qısas äfsananı» oylap şığarğandar, endi sol ürdisti paydalanıp islam terrorizmi men fundamentalizminiñ qwbıjıq beynesin somdap jatır.

Bolğan tarihtıñ sakral'dik sebepterin anıqtauğa öresi jetpegendikten mäseleni birjaqtı ğana qoyatın keleñsiz diskussiyalar aqırsoñında wlttı rulıq-taypalıq jikke bölip tınadı. Ärine, Otırardıñ biik mädenietine, onı qorğağandardıñ erligine bas imeu mümkin emes, biraq älemde eşkim teñ kelmegen moñğoldardı toqtatqan Bibarıs mamlyukteriniñ erligi odan da asqan. Olar köşpelige köşpeli ğana teñ keletinin däleldedi. Qıpşaq mamlyukteri özderin, özderiniñ jaña otanın jäne bükil mwsılman örkenietin moñğoldardan da, europalıq krestşilerden de qorğadı. Tarih şarttı rayda jazılmaydı, biraq, bizdiñ babalarımız, saharanıñ arıs wldarı bir-birimen tize qosıp ortaq müdde üşin küresse qalay bolar edi degen oy sanağa eriksiz wyalaydı…

Payğambardıñ äskerin alqağan, köşpeli mäjüsi arabtardı az uaqıtta jartı dünieniñ biligine jetkizgen Ruh moñğol tümenderinen de alqağan. Bwnı moyındamağan adam genoteizmge nemese dualizmge wrınar edi (qazaqtıñ bir filosofı qiyaldap otırıp, «Alla – arabtardıñ egregorı, al Täñiri – türikerdiñ egregorı» degen «twjırımğa» da jetipti ğoy).

Tarih jayında tolğanğanda, biz babalarımızdıñ basqa düniede ömir sürgenin, jäne bizden ayırımı köp, basqa adamdar bolğandığın wmıtpauımız kerek. Jauınger jolımen jürgen adam üşin ömir men ölimniñ mağınası müldem basqa edi. Ol er bolıp kezdesken jaudı qwrmettegen, sebebi, özi teñdes ermen beldesken jauınger ruhani örge şığar edi, öz özinen asar edi. HH ğasırdağı teñdesi joq nomadolog L.Gumilevtiñ özi, Jämüke men Temirşeniñ (bolaşaq Şıñğıs hannıñ) jaulıq-dostığın tüsinbegen küyi ketti. Jämüke ünemi öziniñ andasına qarsı basqa taypalardıñ küresin wyımdastırıp, onı özi basqarıp otırğan. Biraq jeñiske, bilikke bir qadam qalğan şeşuşi sätte ol Temirşeni  bosatıp qoya beretin bolğan, tipti onıñ biliginiñ küşeyuine ıqpal etip otırğan. Aqırsoñında wlı han dep tanılğan Şıñğıs öziniñ andasın ölimge kesti.

Köptegen zertteuşiler bwl hikayanı payımdamaq äreketinde, Jämüke Temirşeniñ jau arasında jürgen qwpiya jansızı, uaqıtı kelgende rahmeti joq qatıgez Şıñğıs han öziniñ andasın öltiruge bwyırdı, sebebi onı endigi jerde jansız etip wstaudıñ mäni joq, al ordada keñesşi bolıp otırsa jeñimpaz ämirşige köleñkesi tüse berer edi degen qorıtındığa kelgen. Bwl interpretaciya, ötken zaman qaharmandarınıñ is-äreketin bügingi ölşemmen ölşegende qalay oñay qatelesuge bolatının körsetedi. Köşpeliler er bolğan jaudı jay ğana qwrmettemegen, olar er bolıp kezdesken dwşpannıñ qolınan ölgen jauınger düniege qayıra kelgende, alğaşında qırşın ketken Ruh bwrınğıdan da biik örge şığadı dep eseptegen. Sondıqtan, köşpeli etikanıñ ezoretikalıq deñgeydegi imperativi «Jauıñnıñ er bolğanın tile, jauıñdı er qılıp tärbiele, ölseñ er qolınan öl, er qolınan ölgen – eñ biik abıroy» degendi uağızdaydı. Mine Jämükeniñ äreketi – osınıñ ayğağı. Ol, moñğol şejiresi jetkizgendey, Şıñğıs hannıñ qolınan ölim tilegende – şın jürekten tilegen.

Jauıngerdiñ keudesinde aqınjürek tulay soqqan uaqıt, sayın saharanıñ dübirli däureni ıqılım ğasırda, köz jetpeytin alısta, basqa düniede qaldı.

Säygülik pen nayzanıñ ornın bank esepşotı men ot qaru basatın zamannıñ kele jatqanıñ tüysingen qazaqtıñ wlttıq elitası, «YAsanıñ» ösietine kereğar, otırıqşılıq ömir saltına, jer öñdeuge köşu kerek ekenin tüysindi. Qazaqtıñ soñğı wlı hanı Äbilmanswr – Abılay – Äbil – Avel'diñ bwl, jaña dünie, jaña tärtiptiñ talabınan tuındağan pragmatikalıq josparlardı orınday almay armanda ketuinde simvolıq mağına bar. Ağını qattı tarih qazaqtıñ jolın kesti, han armanı orındalmadı. Qazaq jerindegi jaña qala, jaña mädeniet müldem basqa sebepterden öristedi…

Köşpeli ruh tım näzik substanciya, onı tas qabırğada wstap otıru mümkin emes. Artqa, ötken zamanğa, öz bolmısımızdıñ bastauına köz tikken biz, özimiz tüsine almaytın Wlılıqtı, Danalıq pen Qasiet-Qieni emis-emis qana sezgendey bolamız.

Soñğı jıraulardıñ öleñ joldarı köñilimizde, jüregimizde, wlı düniemen, bizge jat bolıp kelmeske ketken düniemen qoştasuımızdıñ qamrıqtı, qasiretti küyindey bolıp şertiledi. Jasandı dünieniñ jasandı nwrınıñ astında kün keşip jatqan bizge tek Tözim men Senim ğana bwyırıptı.

Süret: Mälik Mwqanov, Jamhan Aydar. Twran däüiri. Gobelen, 190h410 sm

otuken.kz/