---

Jänibek pen Kerey üş-tört jıl ötpey-aq jazğı jaylauın oylay bastadı. Qıruar eldi, ösip kele jatqan bıqı­ğan malımen, qayda aparmaq? Ras, biraz jwrt osı uaqıtqa deyin Şu men Talastıñ joğarğı boyın örley Qoşqar, Juanarıq öñirine köşip keldi. Key auıldar Kökşe teñiziniñ mañına da bardı. Endi büyte beruge bolmaydı. Sonda jaylaudı qaydan tabadı? Naurız bitpey, biıl Kökşe teñiz üstimen soltüstikke şığıp alğan Jänibek auıldarı, köp wzamay Moyındıqwm mañayında qalğan qalıñ elge kelip qosılğan. Bwl kezde Jänibek pen Kereydiñ qaramağındağı el üş jüz mıñ üyge jetken. Äbilqayırdıñ qwrığı bwrın da moynına tüse qoymağan Kökşe teñiz mañındağı el Jänibekke tegis bağınğan. Äulieata, Merke mañındağı Dulat pen Qoñırattar da qos swltannıñ jarlığına moyın wsınğan.

Mine, osı kezde jazğı qamın oylağan eldiñ aqsaqal, bi, batırları jinalıp, eki mäseleni şeşti. Biri – jasınıñ ülkendigin sıylap, Rabiuıl ayınıñ basında, aq kigizge köterip, Kereydi Qazaqtıñ hanı sayladı. Ekinşisi – jazğı jaylauı etip Qara Keñgir, Sarı Keñgir özenderinen bastap, Wlıtau, Arğanatı taularınıñ boyın qualay, ortadağı Şoyındıköl, Aqköl, Baraq köldi ala otırıp, sonau Esil, Nwra özenderine deyin köşpek boldı. Malına jayılım, özine pana kerek jwrt «Äbilqayır berse qolınan, bermese jolınan alamız», – dep atqa qondı. Qazaq rularınıñ bwnısı kök şalğındı, saumal köldi, ejelgi qonısın el bolıp qaytadan özi bilep, öz tösteudegi alğaşqı qadamı edi. Bwğan Äbilqayır qarsı twra almadı. «Qazaq elin qwmğa qaşırıp, qırıp tastañdar», – dep jibergen on mıñ laşkarlarınıñ qolınan hannıñ bwyrığın orındau kelmedi.

…Äskeriniñ qalay jeñilgenin estigen Äbilqayır bir kezde bükil Deşti Qıpşaqtı, Mäurennahr, Qorasandı bağındırğan laşkarlarınıñ endi masqara bop, mingesip qaytqanına jaman qorlandı. Aşudan bir ornında otıra almadı. «Tiri jürsem, Jänibek swltan, osı istegeniñdi aldıña keltirmesem, Äbilqayır atım qwrısın» dep ant berdi. Biraq antın orınday almay ötti. Qaraşıñnıñ qolın jeñui – jas arıstan qazaq eliniñ jauına aybarın alğaşqı körsetui edi. Endi ol jıldan jılğa eseye tüsti. Tağı üş jıldan keyin Kerey qaytıs bolıp, Jänibekti han etip, aq kigizge kötergende, qazaq ruları bastarı birigip, Şu, Talas, Sarısu, bükil Kökşe teñiz boyın, Deşti Qıpşaqtıñ soltüstigindegi Esil, Nwra, Tobıl özenderine deyin tegis alıp bolğan edi. Osı jerdiñ oñtüstigin qıstauı, soltüstigin jaylauı etti. Eldiñ eldigin, erdiñ erligin körsetetin zaman endi tudı. Tek osı şağın jerde köşip jüre berse, bir küni özinen küşti Äbilqayır sekildi bir hannıñ qalıñ qol şığarıp, qaytadan basıp alatının Jänibek jaqsı wqtı. Öziñ küşti bolsañ, özgemen köşiñ qatarlassın. Al küşti bolu üşin, endi qazaq birjolata ruğa bölinip bıtırap jürudı tıyıp, aybındı memleketke aynaluı kerek. Wşı-qiırı joq dalada malınıñ äuenimen är ruı öz aldına köşip, tarap jürgen qazaqtıñ, Iran, Ündistan, tipti qala berdi, twrğın el Maurennahrday tastay berik memleket boluınıñ qiın ekenin Jänibek bwrınnan da jaqsı tüsinetin. Äytse de käsibi bir, näsili bir, tili bir bükil qazaq ruınıñ basın bir jerge qosa almasa da, sol öziniñ mal şaruaşılığına tän köşpeli tirşiligine ıñğaylı handıq qwruğa bolatınına ol senetin… Osı oydıñ bärin – el birligin küşeytip, ru-ru bop jürgen ağayındas jwrttı qazaq degen bir el etti, sol eldi, jan-jağındağı qandı köz jauları besiginde jatqanda qırşınınan qiıp, qwrtıp ketpes üşin, aybarlı attı äsker qwrudı Jänibek köp oyladı. Ärine, onday bası birikken, mol äskerli eldi memleketke aynaldıru üşin, Aq Ordanı qayta twrğızıp, bükil Däşti Qıpşaq jeri men Türkistandı öz qaramağına alu öte qajet. Alğaşqı ekeui qazaq rularınıñ berekesimen, auız birligimen baylanıstı bolsa, üşinşisi wzaq tartıssız, äsirese Däşti Qıpşaq hanı Äbilqayırmen qan maydanda kezdesip, ayanbay qan tögispey şeşilmeytin tilek edi.

---

Handıq is – ol kezde äsker isi, kim de kimniñ äs­keri küşti bolsa, sol – han jäni küşti han. Qasımnıñ jas kezinen wstağan jalğız sara jolı bar. Ol jol – beybitşilik jolı – öz jeriñdi eşkimge berme, özgeniñ jerin tartıp alma. Özgeniñ jerin tartıp al­mau oñayğa tüskenmen, küştiler jeñgen opasız swrqiya zamanda, öz jeriñdi bermeu oñay is emes edi. Bwnı jaqsı tüsingen Qasım Sayramğa kelisimen, tek öz ıqpalın Sarısu, Şu, Talas boyındağı qazaq eli­ne ğana jürgizudi oylamay, bükil Däşti Qıpşaq je­rine qwlaş wrdı. Äkesi Jänibektey bwl da qazaqtıñ bar ruına «birigip el bolayıq», – dep kisi jiberdi. Özi äzirge bir ölkeniñ ğana hanı bola twrıp, endi bükil qazaqtı bileytin wlı handıq qwrudı oyladı…

…Bwl künderde Qasım han Türkistan ölkesin bir­jolata jaulap aluğa dayın edi. Qazir onıñ qa­ra­mağında üş jüz mıñday bop qarulanğan attı äsker bar. Osı bir kez bıtırap jürgen qazaq rularınıñ ba­sın qosıp altın twğırına qonıp, şın memleket bo­la bastağan kez edi. Qasım hannıñ da abıroyı kö­terilip bolğan. Onı Däşti Qıpşaqtıñ eldik, jauın­gerlik dañqın «Tarihi Raşidi» aytqanday, Joşı hannan keyin bükil Şığısqa jayğan äluetti şağı edi.

Kün aynaday aşıq. Küzgi salqın jel sarğayıp ketken en dalanı aymalay süyip, aqırın esedi. Bir top batırlarımen Qasım han Sozaqtağı han sa­rayı­nıñ aldında twr. Osı aradan qazaq jerin qay­ta şapqalı kele jatqan Qıtay, Oyrat, Aqsaq temir wrpaqtarınıñ qalıñ äskerine qarsı wlı ayqas bastalmaq…

Qasımnıñ közi endi däl qasınan aqboz säygüligin oynatıp ötip bara jatqan, aq beren sauıt kigen jas batırğa tüsti. Atınıñ sımbattılığına, jat batır­dıñ otırısına süysingen han közin odan köpke deyin almadı. Bwl öziniñ balası – Haqnazar edi. Wrısqa alğaşqı attanuı.

Qasım ündemedi, tek balası wzap ketkenşe, onıñ tu sırtınan qaray berdi…

Qazaq handarı Türkistan ölkesi üşin seksen jıl­day soğıstı. Aqırında, osı Haqnazar han bolğan kezinde ğana tegis öz jerin özine qaytarıp aldı. Han astanasın YAssığa köşirdi. Sodan keyin barıp onı Türkistan dep atap ketti.

---

Täuke!

Ol küşeyip kele jatqan Joñğar handığınıñ qazaq eline öte qauipti ekenin birden tüsindi. Sondıqtan da Täuke Rossiyamen qarım-qatınasın jaqsartıp, oğan arqa süyemek bop, birneşe ret äreket etken. Bir mıñ jeti jüz ekinşi jılı-aq Öskemen bekinisterine qazaq elşilerin jiberdi. Biraq olardı jolay oyrattar wstap alıp öl­tirgen. Sodan on üş jıl keyin Täuke qarım-qa­tınasımızdı jöndeyik dep, orıs patşasınıñ qaramağındağı Ufa qalasına Tayqımwrın bidi bas etip, elşilerin qaytadan attandırdı. Biraq Ufadan habar kelgenşe, köp jıldardan beri sırqat Täuke bir mıñ jeti jüz on besinşi jıldıñ ayağında qaytıs boldı.

Täuke basınan talay ayqastı ötkizdi. Tür­kistan, Sayramdı alamın dep qalıñ qolmen kel­gen Bwhara, Qoqan, Hiua handarına tötep be­re aldı. Äsirese, Täuke Joñğar noyandarımen köp alıstı. Bwl ayqastarında ol ünemi qırğız elimen birge boldı. Qırğız manabı Ties ärqa­şan da Joñğarğa qarsı Täukemen bir sapta şıq­tı. Qazaq, qırğız arasında Täuke han men Ties manaptı bölmey, eki halıqtıñ dostığınıñ beynesi etip, Täuke–Ties dep, qosaqtay atadı. Täuke han kezinde qırğızdıñ köp-köp auılı qa­zaq auıldarımen aralas, Ändijan mañayın, Şu, Şarın özenderiniñ boyın jayladı.

---

– Töleñgitteri ğoy!

– Jalañqılıştarı deseñşi!

– Şirkinderdiñ aybını-ay! – desken jamırağan dauıs jan-jaqtan örbidi de tez tınşıdı.

Keşikpey Äbilqayırdıñ özi körindi. Twrıqtı aqboz ayğır mayda jorğamen basın ireñdete şwlğıp, lıpıp keledi. Basqalardan qwrıq boyı alda. Sardar tik şanşılıp alğan, dulığasınıñ jalt-jwlt säulesin qatar tizilgen sarbazdardıñ jüzderinde oynatıp, äntek bas izeydi. Ne degeni äzirşe Jolamandarğa estilmeydi.

Äbilqayırdıñ qasında Bökenbay batır keledi, säl keyindeu Jänibek, Rayımbek, Qabanbay, Sayrıqtar. Bäriniñ de ministeri auızdıqpen alısqan şetinen säygülikter.

Jaqındap qalğan sardar tobın mwndağılar daurığısa marapattap qarsı aldı.

– Sardardıñ jolı bolsın!

– Jeñisten jeñiske jetkize bersin!

– Tuıñ jığılmasın!

Äbilqayır basın izedi. Äldene dep söylegeni jıbırlağan erninen bilingenimen jan-jaqtan örşigen mol şuıl jeke dauıstı kömip ketti. Jolaman Äbilqayırdı bıltırdan beri körmep edi. Qazir anıqtap qarap twr. Bwrın tolıq, etjeñdileu boluşı edi, toqıma beren denesin sıptığarday etip qınap körsete me, biraz tarılıptı. Kümis kisemen buınğan keudeniñ joğarı jağı talıstay. Eki iıq qomaqtanıp dulığanıñ işinen kigen jalbağaydıñ etegimen jabılıp twr. Beren sırtında jwqa beşpent. Öñi solbayağı aqswr qalpı. Közderi şıtınağan suıq ajarın joğaltpaptı. Atsoqtı bolğan ba, eki wrtı säl suala tüsip, şıqşıt boylağan qalıñ qaumetke aq qıl molıraq dendepti.

Aq ordanıñ aldına taqalğan sardardı eki-üş jigit attan tüsirip aldı. Äbilqayır endi nazarın eşkimge de salmay, wyıñqırap qalğan ayaqtarın bayau qozğap ilgeri jürdi. Säl eñkiş tartqan deneni alğaş tiktep körip edi, dağdı alğan bel oğan könsin be, sırıqtay boydı qaytadan imitti.

Sardar sıqırlauıqtıñ jaqtauınan wstay berip, aynalıp artına bwrıldı. Soñınan dürmek top bolıp ilesip kele jatqan batırlar men qolbasılardı kördi de, til qatpastan sol qırıñdağan küyi oñ iığımen tabaldırıqtan attadı.

Jolaman Orınbaydı türtip qaldı.

– Ädildi qay jerden körip ediñ?

– Esimde joq. Jolaman-au, sardar qanday, ä! Nağız sardar emes pe! Qwday biledi deyinşi. Äbilqayırdıñ arqasında eñiske jetetinimizge eş şübäm joq. Osı meniñ özim oyrattıñ on şerigin qwrdımğa jibermesem be, qara da twr. Jigitterdiñ äbden qwlşınğanın kördiñ ğoy. Mine, däl qazir mına ordada erteñ-bürsigüngi jorıq, maydan jağdayı şeşiledi. Sonsoñ… Äy, bir ayızımdı qandıramın-au, qandıramın.

---

Rasımen sırqattan twrğan ba, älde ülken iske ayaq basar aldındağı jan tolqınısı ma, biday öñdi Täuekeldiñ jüzi solğın, bozarıñqı. Qalıñ, qayqı qastarınıñ arası qosıla, qırlı, swlu mwrnı qusırıla, tanauı dirildep, qinala söyleydi. Söylegen sayın dausı qataya berdi. Aqırı, eşkimge tiktemey, jwrttıñ basınan asıra, äldeqayda tesile qarağan boyı öziniñ qwlaqqa jağımdı, biraq äldenendey aybar, quat tolqını bar qoñır dausın taptı.

Han äueli öziniñ igi jaqsılardı qala sırtında, aldan şığıp, layıqtı qarsılay alma­ğanı üşin, tım qwrısa, aqsaqaldarğa kirip, sälem berip şıqpağanı üşin ğafu ötindi. Sodan soñ, mezgildi uağınan erte şaqırılğan keñesti keñ dalada, biik töbe basında emes, tar jerde, tas sarayda ötkizuge mäjbür bolğanına ökiniş bildirdi. Ülkendi-kişili birneşe swltan, batırlar men bilerdiñ atın atap, öziniñ ayrıqşa ıqılas-peyilin tanıtqan soñ, bügingi şaruanıñ män-jayına auıstı.

Aldımen jazğı jaylau, qısqı qıstau turasında söz boldı. Soñğı segiz jıl orayında qalıptasqan köşi-qon retin özgerter mümkindik joq. Jağday solay. Jer qusırıldı. Atameken­niñ tört pwşpağı birdey kesilgen…

Söz kezegi swltandar, oğlandar men batır, bilerge köşip edi. «Jağat-mağwldı Jetisudan ısırayıq!» – desti bireuleri. «Qalmaqtı Şıñ­ğıstan, Nor-Zaysannan quayıq!» – desti ekin­şileri. «Noğaydı Jayıqtan arı ötkizeyik!» – des­ti üşinşileri. «Sırdıñ boyın tazartayıq! – desti törtinşileri. «Eşqanday qırğın soğıs­tıñ keregi joq. Jılji köşip, Sibir jwrtın alayıq!» – desti birazı. «Qay tarapqa qarap şabınsañ, sol jaqqa attanamız, basta!» – desti bäri.

«Joq!» – dedi Täuekel. – Joq! Qısır keñes qır asırmaydı. Qılışpen qidalasıp, süñgimen sayısa bergennen tağı eşteñe önbeydi. Oydağı berekeli is bayıptı mwrat tabuı üşin, alaştıñ arqası keñip, ata jwrt aymağımen altın ayşıqtı, böri bastı qızıl tudıñ astına enip, qaytadan eñseli orda tigui üşin…».

«…Qaytpek kerek?»

«…Hanğa qatal bilik, qalğan jwrtqa qaltqı­sız bereke-birlik kerek!».

Bireuler twnjırap tömen qaradı, bireuler tüksiip tura qaradı, alayda eşkim de Täuekelge aşıq qarsılıq bildirmedi. Qayta, köpşiligi dabırlay qostap, nege bolmasın äzir ekenin tanıtqan. Äzirge pätuağa keliskendey boldı. Han da öziniñ kesimdi sözin indetpegen. Aqsüyek swltandar da, qaraşa bekter de jaqsı biletin, ülkendi-kişini birdey tolqıtar biraz jayttı qayıra eske salğan.

– Sır boyı qasterli jwrtımız edi. Oyran men bwlğaq twsında ayrıldıq. Qasım han zamanınan beri Bwqarmen qidalasıp kelemiz. Birde aldıq. Birde berdik. Aqırı taban tireuge aynalıp edik. Jüz jeñisti jalğız jeñilis juıp ketti, mıñ batırdıñ erligin jalğız hannıñ – Haq-Nazardıñ ölimi manswq etti. Keruen jolınıñ üstinde twrğan, köñilge körik, peyilge toqtıq bergen, bereke, baylıq bökken dulı bazarlı otız qaladan bir-aq künde ayrıldıq. Bügingi keñes Qarataudıñ teristiginde emes, tüstiginde, qorğanı qwlap, orı kömiluge jaqındağan Sozaqta emes, qasietti Sığanaqta, säuletti Türkistanda, aybındı Sauranda ötui tiis edi. Şabu oñay. Şauıp ala alamısıñ? Osını bayıpta! – dedi.

– Jetisu ata jerimiz edi. Äz-Jänibek han zamanınan beri jağat-mağwlmen qırqısıp kelemiz. Äueli jeñdik. Qoyday qırdıq. Sodan soñ jeñildik. Ädikten tarağan bes wldıñ wrpağı – jiırma tört swltan qatarınan şäyit bolğan, otız mıñ alaman ölgen oyrandı wrıstı wmıttıñdar ma? Toğım han men Bäşibek ağamız bastağan otız jeti swltan tügel qırılğan, ärqaysısı onğa tatır elu mıñ alaman ölgen soyqandı soğıstı wmıttıñdar ma?! Jiırma jılda oñaldıñ, qırıq jılda qaytadan qara qol qwradıñ, öşkeniñ jandı, biraq ölgeniñ tirilgen qane? Jabığıñ bütindeldi – jarañ jazıldı ma?! Attanayıq. Jeñermiz. Qırıp tauısa alamısıñ? Qırıq jıldan soñ olar da oñalmay ma? Bügin ölgen jauıñnıñ wrpağı erteñ qayıra attanbay ma beri qaray? Jaulıq jolı atadan balağa köşkende wtqanıñ osı ma? Joq. Soğıstan basqa amalın qarañdar. Oylañdar, tabıñdar, – dedi.

– Jayıq qwttı qonısımız edi. Atalarımız qazaq, noğay bolıp ayrılğanda arğı bette qaldı. Noğaymen jauığıp, elu jıl qidalastıq. Qaytarıp aldıq. Qayırıp berdik. Neşe barıp, neşe qayttıq. Aq Jayıqtıñ arnasınan asıp, Edildiñ sağasına da jettik. Ne şıqtı? Aqırı ata-babañnıñ ziratı twrğan jerdi wrıs-soğıs­sız tastap şıqtıñ. Nege? Bilseñder aytıñdar. Aytıñdar da pätuağa keliñder, – dedi…

…Alğaşqı küngi mäjilis osımen tındı.

---

Bir mıñ segiz jüz qırıq üşinşi, Qoyan jılı, mau­sımnıñ jiırma jetisi küni, Birinşi Nikolay patşa Orınbor äskeri gubernatorına Kenesarığa qarsı jasaq şığarıp, onıñ basın äkelgen adamğa beriletin üş mıñ som sıylıq aqşanı şañıraq salığınan töleuge rwqsat etti.

Osınday şeşimge keletinin küni bwrın biletin Soğıs ministrimen tikeley baylanısı bar Orınbor äskeri gubernatorı Obruçev Kenesarığa qar­sı soğısqa qıs basınan dayındaluda bolatın…

…Kenesarı bwl jolı soğıs ädisin tipti özgertti. Patşa gubernatorları bwnı endi birjolata qwrtu­ğa kisirkenine közi jetken swltan oñay berilgisi kelmedi. Eñ aldımen, ol äskerin bwrınğı ädeti boyınşa bir jerde wstamay, beske böldi. Ondağı oyı, tübi jauına tötep bere almay qalatınday kün tusa, bar küşin birjola qwrtıp almay, şaması kelgenşe äskerin saqtau edi. Bizanov polkine qarsı şığatın jasaqqa mıñ bası etip Naurızbaydı, aqılşı etip Ağıbay batırdı tağayındadı. Al Batıs Sibirden keletin üş jasaqqa qarsı mıñ adamnan qwrılğan üş jasaq şığarmaqşı boldı. Birine mıñ bası etip Jeke batırdı, oğan aqılşığa (ştab bastığı retinde) Qwdaymendi batırdı, ekinşisine mıñ bası etip Iman batırdı, aqılşığa Janaydardı, al üşinşisine Bwqarbay batır men Jäuke batırdı tağayındadı. Özi Jolaman ekeui bolaşaq soğıstıñ däl ortası osı boladı-au degen  Irğız özeniniñ jağasında qaldı. Bwl kezde on mıñ salt attı äskeri bar Kenesarı Baytabın basqarğan mergen tobı men qalğan jauıngerlerin Mwğajar tauınıñ arasına qaray köşken ordası­nıñ töñireginde wstadı. Bwl negizgi qolmen Kenesarı är jerge qoyğan beket tärizdi şwğırımdar arqılı baylanıs jasap twrdı. Qısıltayañ kün tusa, birigip keterliktey jağday saqtadı. Kenesa­rınıñ soğısqa bılay dayındaluınıñ eki sebebi bar-dı. Biri, patşa äskeri Irğız boyında bastarın qosa almasa, olardı jekelep wruğa jeñil. Ekinşisi, wrısuğa jeri neğwrlım keñ bolsa, Kenesarı äskeriniñ tınısı soğwrlım keñ, öziniñ negizgi ädisi attı äskeriniñ şapşañdığın paydalana aladı. Bügin bir jerde twrsa, erteñine ekinşi jerge şığıp, är jerden iz tastap, jauına wstatpaydı. Kenesarınıñ oylağanı – bar äskerimen özi qor­şau­ğa tüsip, bar küşin haram etip almau. Al mına qoldanğan ädisi wşı-qiırı joq qazaqtıñ keñ dalasına eñ layıqtı ädis. Bir jerde jeñilgen künde de, özge jerdegi äskeri aman qaladı. Äskerin saq­tauı – handığın saqtauı.  Kenesarınıñ bir oyla­ğan aylası – küşi basım, zeñbirekti, mıltıqtı jau­men betpe-bet kelip wrıspay, tiip-qaşıp, soñınan qudıra qaljıratıp, şarşata wrısu. Öz jerinde, öz elinde Kenesarı sarbazına bäri dos, azıq tabu da, at auıstıru da jeñil… Bwlay alısu quğan jauınıñ aldıñğı şebi Kenesarı jasağına dep enteley soñınan ergende, bir top sarbazı şwbalıp kele jatqan jaudıñ artınan tiip, azıq-tüligin, oq-därisin artqan köşin bölip äketuge de qolaylı! Patşa äskeri quıp, jete almay, qaljıra­ğan sayın, qazaq dalasınıñ jañbırlı, suıq küzi jaqınday tüsedi. Key jerde at tolarsağına deyin batatın batpaqtı sarı dala patşa äskeriniñ qolbasşılarına boranı qasqırşa wlığan ızbarlı qıstan kem emes. Küzi aq jauın. Kündiz-tüni bir aşılmay, sirkirep qwya berse, eşbir äsker şıday almaydı.

Eskertu: Mätinder qısqartıp alınğandıqtan, üzindilerdi tüpnwsqağa jüginip barıp alu kerek.