Kartova Z.K., Sarsimov S. (M.Qozıbaev atındagı SQMU) Elem halqı, äsirese keşegi öziniñ tarihın tügendeude. Qazaq tarihı da aqırındap bolsa da bütindelip, aqtañdaqtar ayqındalıp keledi. Qazaq tarihınıñ ajıramas böligi – jalpı qazaq halqın qwraytın jeke rular tarihı. Qazaq halqınıñ qwrıluına ülken üles qosqan kerey ülısın'ş sol kezdegi tarihı jöninde köptegen derekter bar. Orta ğasırdağı jazba derekterde – «Moñğoldardıñ qüpiya şejiresi», «Moñğoldardıñ altın tarihı» siyaqtı kitaptarda «kerey» atauı «kereyt» türinde berilgen [1, 209 6]. Al «Iuan patşalığınıñ tarihında» «Kile», «hıle», «kleyi», «hleyı» dep jazılğan. Parsı jene türik tilderindegi «Jamih at-tauarih», «Şejireyi türik» siyaqtı kitaptarda da «kereyt» türinde kezdesedi. Köne türki tilinde «t» qosımşası «lar», «ler» degen mağınada jümsalğan. Demek, «kereyt» – «kereyler» degen söz. «Kerey» degen ülıs atınıñ tegi men mağınası jönine zertteuşiler är aluan joramal-jorular aytqan. XIV ğasırdıñ basındagı parsı tarihşısı Raşidi «Jamih at-tauarih» attı kitabında bılay bayandaydı: Erte zamanda bir han bolıptı, onıñ jeti ülı bar eken. Wldarınıñ öñ- tüsi öñkey ker bolğandıqtan «kereyler» atanğan eken. Keyin bwl balalar esip-örbip taypa el bolıptı da «kerey» sol taypanıñ atına aynalıptı. Eñ aqırında «kerey» dep han şıqqan ru ğana atalatın bolğan. Basqa taypalar osı hanğa bağınğan [1,210 6.] Osığan säykes söz Äbilğazı Äl-Horezmidiñ «Türik şejiresi» kitabında da körsetedi. Onda ağayındı jeti adamnıñ öñ-tüsi tügel ker bolğandıqtan, olardıñ wrpağı «kerey» (kereyler) dep atalgan deydi. Avtor kereylerdi oğız taypalarınan şıqqan deydi [2]. Qazaq tilinde «ker» degen sözdiñ mağınası er, biik, asqaq degen üğımdı beredi. Liau (907-1125), Jin (115-1234) patşalıqtarı kezinde kerey ülısı köptegen taypalar men rularğa bölingen. Olar: 1) Kereyhan taypası. Handar osı taypadan şıqqan, ol basqa taypalarğa üstemdik etken, barlıq taypalar Kereyhannıñ bwyrığına boy üsınatın bolğan [1,209 b.]. 2) Jırhın taypası. Bül kereylerdiñ işindegi eñ küşti taypa bolğan. Olar Qarauın – Jıdün jene Jeçir – Jülgir degen jerlerde köşip qonıp jürgen. Olardıñ bastığı Giyük batır degen adam bolğan, Ol Küreni dep atalgan on mıñ üydiñ ülığı edi. Jırhın taypası kereyler işinde «sıy-qwrmetke bölengen batır taypa boldı», kerey wlısınan şıqqan batırlard'ş köbi osı taypadan edi. 3) Tonhayt. 4) Sahiat. 5) Tobarat. 6) Albat taypası [1, 208-209 6]. XIX gasırda Altay aymağındağı kerey taypasınan şıqqan şejireşi Memi kerey wlısınıñ arğı tegin mınaday segiz taypadan taratadı: şöp, sep, baylau, qoylau, eldey, küldey, izen, jusan. Osı Memi aytqan taypalardıñ atı VII-VIII ğasırlardağı Jwñgo jılnamalarında da bar, olardıñ köbi qazirgi Joñğariyanı mekendegen teli taypalarınıñ qatarında ataladı. VII gasırdıñ basında Joñğariyadağı şep, sep, baylau, qoylau tağı basqa taypalar şıgıs türik qağanatınıñ üstemdigine qarsı köterilis jasap, 607 jılı şep taypasınıñ bastığı Kerin Erkindi han köterip, «Izen Bağaqağan» dep atağan. Onıñ han ordası Tanhan tauında (qazirgi Boğda tauında) bolğan. Ol Joñğariyadağı taypalardı bastap soğısıya, türiktiñ Çoro qağanın jeñip, Qwmıl, Qaraşarı qatarlı jerlerdi bağıkdırğan [3, 158 b]. Osı Kerinniñ balası Hıley qağan atanğan. «Tañ patşalığınıñ  köne tarihında» Hıleydiñ äkesi Ker (ger) süy deuirinde «mıqtı tegin» atağın algan edi deydi [4]. «Ker» degen bwl söz handar ruınıñ atı. Demek, «Kerey» etnonimi jogarıdağı taypalardıñ alğaşqı taypalıq odağınıñ kösemi Kerin yaki Hıley (kerey) handarınıñ atınan şıqqan boluı mümkin. Öytkeni, qazaq şejiresiniñ, Raşidi jene Jüñgo jılnamaları derekteriniñ osınday seykestikteri bar. Keybir etnograftar kerey ülısın sarı kerey, qara kerey jene uaq kerey dep üş salağa ayıradı. Qazaq şejireleriniñ derekterinde: qazaqtıñ ortanşı ülı Aqarıstıñ (keyde Bekarıs dep te atadı) bir balası Dana bi, onıñ üş balası: Qoyanbay, Jarğaq jene Tarğaq eken. Qoyanbaydan sarı kerey, Jarğaqtan qara kerey, Tarğaqtan uaq kerey tarağan desedi. Şejirelerdiñ köpşiligi: kara kerey naymannan tarağan tölegetaydıñ tört balasınıñ (qara kerey, törtuıl, sadır, matay) biri deydi. Qazirgi künde qara kerey nayman wlısınıñ beldi taypaeınıñ biri. Onı eşkim de kerey eseptemeydi. Al uaq öz aldına bir arıs el esepteledi.(Älkey Marğülan uaqtı «oñğıt» dep ataptı, oñğıttar XIII ğasırda kerey, naymandarmen teñ beldi ülıs bolatın) [3, 159 6]. Kereyler erte zamannan beri kele jatqan türki tildes taypalardıñ biri. Äygili şıgıs zerggeuşi talım Grum Grjimaylo: kereyler IX gasırdan bastap tarihqa äygili boltan dese, N.Aristov: kereylerdiñ jan sanı X ğasırda 900 mıñ adamğa jetken deydi, G.N. Potanin: kereydi sarı üysinniñ wrgiağı deydi [4]. Liau jene Jin patşalıqtarı deuirinde kerey eli Hanhay tauı men Ginte (Bürqan) tauınıñ aralıtında, Orhon, Tola özenderiniñ öñirinde köşip-qonıp jürgen, olardıñ batıs jatındağı körşileri merkit jene qırğız taypaları boltan. Ol kezde kereyler jan sanı köp, küşi mıtım ülıs edi. Kereyler osı kezde sogdı jazuın qoldangan. 1007-1009 jıldardın bastap hristian dininiñ bir tarauı boltan nestorian dinine kirgen. Tarihi jazba derekterde kerey eliniñ Margüzhan, Qwrşaqwz, Bwyrıq han, Gorhan jäne Oñ han degen bileuşileriniñ atı ataladı. Mün'ş işinde öte äygilisi Oñ han, onıñ öz atı Tütırıl, ol Şıñgıshanmen zamandas adam. Onıñ Oñ han degen lauazımı «Uañ han» degaşen şıqqan, magınası «bir eldiñ ämirşisi» degen söz [1, 144 b.]. Twgırıl öz kezinde Jüñğonı bilegen Jin patşalıtına (Altay hanga) kömektesip, tatar taypaların bagındırgan. Bwl eñbegi üşin Altan han ogan «uac» atagın bergen. Jüre kele «uañ han» degen söz «Oñ han» bolıp ketken [5]. Osı Oñ hannıñ (Tügırıl hannıñ) tüsında kerey eli meylinşe küşeytip, ülanğayır eriske kösile şalqığan. Oñ hannıñ jazgı jaylauı Talan-Qwsauır, Daban, Nauhır degen jerler edi. Ol kezde Oñ hannıñ armiyası oñ qol men sol qol dep eki qanatqa bölingen. Oñ qolğa qarastı taypalardıñ qonısı Tölswtan, Jelsütan degen jerler edi. Al sol qolga karastı taypalardıñ mekeni Ilat, Tarat, Ayjiek, Qwtıqan, Aruüt, Ükirit, Ilat, Tartıt degen qonıstar boltan. Oñ hannıñ qıstauı Autegin, Aurwn-Kürkin, Tüş, Baray, Şırq, Qülusın, Otkü- Qülan, Jalauır-Qülai dep atalatın jerler edi [1,206-207 b.]. Oñ hann'ş atası Margüz, onıñ lauazım agatı Bwyrıq han. Osı Marğwz Büyrıq han kerey elin bilep twrtan kezde tatar taypaları küşeyip, kerey eline zorlıq-zombılık jürgizedi, tatar taypalarınıñ bileuşisi Nauır Bwyrıq han qapiyada Margüzdı kolga tüsirip, şürşitterdiñ patşasına aparıp beredi, şürşit patşası Margüz handı «Agaş esekke» şegelep, qinap öltiredi [1,211 6]. Martüz hannıñ hanımı Qwtwqtı Kül-kız eriniñ kegin qaytaruta äreket jasaydı. Osı kezde tatar taypalarınıñ hanı Nauır Bwyrıq bir saltanattı toy jasauta dayındıq körip jatsa kerek. Qwtwqtı Kül-qız tatar hanına elşi jiberip, ogan sıy-sipat aparatındıgın aytadı, onan soñ jüz erkek qoy aydap, jüz tüye jetelep, jüz saba kımızdı jüz arbaga tiep, Nauır Bwyrıq hannıñ toyına attanadı. Ol kezdegi ordalardıñ sabası orasan ülken boladı eken, Qütwqtı Kül-qız jüz sabanıñ işine qarulangan jüz batırdı jasırıp, arbamenen alıp jüredi. Bülar tatar hanınıñ ordasına kelip, jüz erkek qoy men jüz bieni kütuşilerge tabıs etedi. Qımız sabaların tiegen arba qonaqası berilip jatqan jerge äkelinedi, däl osı sätte jüz sabadan jüz batır sekirip şıgıp, Qwtwqtı Kül-qızğa erip kelgen adamdarmen birge dastarqavda otırğan tatar taypalarınıñ hanı men noyandardı tarpa bas saladı da, Nauır handı jene olardıñ taypa bastıqtarın bir-aq jayratadı. Osınday aylamen Qwtwqtı Kül-qız eriniñ kegin qaytaradı [1, 211-212 b.]. Oñ hannıñ atası Marğüzdıñ eki wlı bolğan, ülken ülınıñ atı Qürşaqüz Büyrıq han, kişi ülınıñ atı Gorhan. Qwrşaqwzdıñ birneşe balası boladı, ülken ülınıñ atı Twğırıl (Oñ han). Qalğan balalarınıñ atı: Erkeqara, Temirtayşı, Bwqa-Temir-Ilqı, Senkün-Jağa-Kambü, tağı basqalar[1, 213-214 b.]. Qwrşaqwz Bürıq han qaytıs bolğanda, onıñ ülken wlı Twğırıl (Oñ han) şekara qorğanısı jümısımen eldiñ bir şetinde eken, onıñ inileri Temir Tayşı men Büqa Temirler ağası Twğırıldıñ joqtığın paydalanıp, äkesinen qalğan handıq orındı ielenip aladı. Bwnı estigen Tüğırıl dereu şekaradan qaytıp keledi de, eki inisin öltirip tastap, han tağına otıradı[1,213-214 b.]. Qürşaqüzdıñ inisi Gorhan (Tüğırıldıñ kişi ekesi) bwl habardı estip, esker bastap kelip, Twğırılğa şabuıl jasaydı. Tüğırıl jeñilip, YAsukay batırğa (Şıñgıshannıñ äkesi) qaşıp baradı. YAsukay batır Twğırıldı qoldap, şeru tartıp kelip Gorhanmen soğısıp, onı talqandap, Tüğırıldı han tağına qayta otırğızadı jene Gorhannıñ ieligin tartıp äperedi. Büğan köñili köpşigen Twğırıl han YAsukay batırmen «Anda» (dos) boladı [1, 146 b.]. YAsukay batır qaytıs bolğan soñ, onıñ qol astına qarağan eli tozıp, jetim qalğan balası Temuçin jene jesir qalğan äyeli ¥lwn Eke «köleñkesinen özge serigi, qwyrığınan baska qamşısı joq» auır künderdi basınan keşirip, közge türtki boladı [5]. Temuçin bwl jağdaydan qwtılu üşin ekesi YAsukaydıñ «Andası» Tüğırılğa süyenuge ümtıladı. Twğırıl han YAsukaymen «Anda» bolğandıqtan, Temuçin Twğırıldı «äkem» deydi. Ol qoñırat Tay şeşenniñ qızı Börtege üylendi de, bas kiitke berilgen qara bwlğın işikgi alıp, Tola özeniniñ boyındağı qara ton ormanında otırğan kerey hanı Tüğırılğa kelip: «Siz meniñ äkemniñ «Andası» bolğandıqtan, öz ekemiz, men üylengen keliniñizdiñ atasına arnağan kiitin öziñizge alıp keldim», dep kara bülğın işikti Twğırıl hannıñ iığına jabadı. Büğan riza bolğan Twğırıl han Temuçinge: «Qara bwlğın işiktiñ qarımı üşin, telim-telim bolıp tozğan eliñdi tügel jinap qolıña salamın, bwl isti kekeyimde berik saqtaymın» dep uede beredi [5]. XII ğasırdıñ en boyına Moñğoliyadağı küşti el bolıp kelgen kerey hanı Twgırılğa arqa süyegen Temuçin öz bzsekelesteriniñ birinen soñ birin jeñip, moñğol ru- taypa basşılarınıc bir tobı Temuçindi han köterudi üyğarıp, kerey hanı Twğırılğa elşi jiberdi. Tüğırıl han elşilerge: «Senderdiñ meniñ balam Temuçindi han köterem degenderiñ öte orındı, senderdiñ moñğoldarıñnıñ han bolmasa bola ma, Sertteriñmen taymañdar, berekeleriñci bwzbañdar, jağalarındı jırtpañdar» deydi [5]. Endi Temuçin Moñgoliyadağı taypalardı bağındıruda kereylerdiñ hanı Twğırılğa süyenedi. Bül ekeui ünemi tize qosıp, jorıqqa attanıp otıradı, Sonıñ üşin Raşidi: «Moñğoldar wlıstardı özine bağındırgan… kereylerge süyenbegende Şıñğıshannın onşalıq küşeyui mümkin emes edi» deydi. Kerey Oñ han men Şıñğıshan arasında odaqtıq baylanıs keyin kele bwzılıp, qandı şayqasqa aynaladı. Mün'ş sebebin tarihşılar türlişe tüsindiredi. Raşididiñ «Jamih at-tauarih» attı kitabında aytıluına qarağanda: «1202 jılı qısta, Şıñğıshan öziniñ ülken ülı Joşığa Tüğırıl hannıñ qızı Saur bikeni ayttırmaq boladı. Sonday- aq Twğırıl han eziniñ ülı Seigünnıñ balasına Şıñğıshannıñ qızı Hoşen bikeni aytgırmaq boladı. Biraq bül kwdalıq kelisimge kelmey bwzıladı da, arasına arazdıq tüsedi. Bwl oraydı paydalanğan jajrat taypasınıñ bastığı Jamwqa şeşen Tügırıl hannıñ balası Sengünmen söz baylanısp, Şıñğıshanğa qarsı şığadı. Biraq Sengün onıñ sözine qwlaq aspaydı, nztijesinde Twğırıl men Şıñğıshan arasında soğıs tuıladı» [1, 167-187 b.]. Parsı tarihşısı «Jahandı jaulap aluşınıñ tarihı» attı kitabında bwl oqiğanı bılay bayandaydı: kerey Oñ han men moñğol Şıñğıshan qanattas 40 körşi otırdı. Bwlar özara dos boldı. Şıñğıshannıñ aqıl aylası men erligin. soğıs öneriniñ örisin bayqağan Tüğırıl han onı qadır twtatın edi.şıñğıshannıñ abıroy-atağı men mertebesi köterilgen sayın äskeri ekimşilik isterde Oñ han Şıñğısqa süyenetin boldı, tipti Oñ hannıñ äskerleri men halqına da Şıñğıshan bwyrıq bere bastadı. Onıñ Twgırıl hannıñ aldında münday märtebege jene süyispenşilikke ie bolıp aluına iştey kündestigi qozğan Twğırıldıñ balaları men tuıstarı, uäzirleri men jaqındarı aluan türli ayla-şargılar qoldanıp, Şıñğıshannıñ abıroyın tüsirmek boldı. Olar ılği iritki salu ereketin qoldanıp otırdı. Oñ han olardıñ sözine senip, Şıñğıshanmen qırgi qabaq bola bastadı, mwnıñ ayağı nasırğa şauıp, soğıs qaqtıgısına ekeligi soqtı. Birneşe retki şayqasta Şıñğıshan jeñip şıqtı. Aqırında Şıñğıshan Oñ hannıñ elin şauıp, ordasın oyrandap, hanımı men hanşasın oljalap, özin öltirdi[3, 163 b.]. XIII ğasırda «Marko Polonıñ sayahatnamasındağı» mälimette Oñ han men Şıñğıshannıñ ayrıluı joğarıdağı eki derekgen özgeşe bayandalğan. Onıñ aytuınşa, İİİıñğıshan moñğol ülısınıñ özine han bolğannan keyin, elşi jiberip Oñ hannıñ qızın ayttırıp almaq boladı. Kelgen elşilerdiñ sözin estigen Oñ hannıñ töbe şaşı tik türadı. Ol elşilerge aqırıp: «Temuçin meniñ qol astımdağı qülım edi, meniñ qızımdı alam dep qay betimen aytıp otır, onıñ meymanası tasığan eken. Joğalıñdar közimnen, barıp aytıñdar oğan, büdan bılay bül äulekiligin tastamasa, üşin öşiremin» dep olardı quıp jiberedi. Bül sözdi elşilerden estigen Şıñğıshan qaharlanıp, at-azamatın jinap kelip, Oñ hannıñ ordasına şabuıl jasaydı. Oñ han qamdanıp qarsılıq körsetedi. Nätijesinde küyrey jeñiledi, Oñ han maydanda qaza tabadı. Şıñğıshan Oñ hannıñ jerin jaulap, qızın qolğa tüsiredi[3, 163 b.]. Twğırıl han 1202 jılı qaza bolğan. Onıñ elimi jöninde «Jamih at-tauarihta» mınaday derek berilgen: Şıñğıshan Onon özeni boyında jasaq saylap, Oñ hanğa jorıqqa attandı. Oñ handı talqandap, onıñ jerin jaulap aldı. Şayqasta jeñilgen Oñ han men inisi Senkün qaşıp nayman eline jetkende, nayman hanınıñ eki qolbasşısı Oñ handı wstap alıp öltirdi de, basın nayman hanı Tayanğa alıp keldi. Onıñ basın körip qattı qayğırğan Tayan han: «Sender münday ülı handı nege öltirdiñder, nege tiri alıp kelmediñder» dep Oñ hannıñ basın kümispen qaptatıp, bir mezet öziniñ tağınıñ üstine qoyıp, aza bildirdi [1,184 b.]. «Jahandı jaulap aluşınıñ tarihı» attı kitabında Jwueyin mınaday mälimet keltiredi: Şıñğıshan şabuıl jasap Oñ handı öltirgen soñ, Oñ hannıñ inisi Sengün kerey elin bastap, Besbalıq öñirine qonıs audaradı. Olardıñ eliniñ örisi Küşar öñirine deyin sozılıp jattı deydi. «Marko Polonıñ sayahatnamasında»: kerey wlısı Şıñğıshannan jeñilgen soñ ogan täueldi elge aynaldı. Kereylerdiñ bil bölegi batıs jaqqa (Şığıs Qazaqstan jerine) qonıs audaradı. Olardıñ astanası Tendi degen qalada boldı. Kereydiñ bileuşilerin moñğol qağanı tağayındap otırdı. Qağan (Şıñğıshan) kerey eliniñ bileuşilerine han äuleti qatarında memle jasadı, öziniñ hanşaların olarğa berip keldi deydi. Marko Polo kerey eline kelgende Oñ hannıñ şöberesi Keregi han kerey elin bilep twrğan eken[3, 164 b.]. Kerey ülısı men Şıñğıshannıñ moñğol ülısı odaqtas bolıp türğan kezde, bwlardıñ bileuşileri arasında qwdandalıq baylanıs ornatılgan. Oñ hannıñ inisi Jağa Kambünıñ tört qızı bolğan, ülken qızı Abaq bikeni Şıñğıshan hanımdıqqa alğan. Ekinşi qızı Bektütmış bikeni Şıñğıshannıñ ülken wlı Joşı alğan, üşinşi qızı Sürtoqtı bikeni Şıñğıshannıñ kişi ülı Töle algan. Keyin odan: Möñke han, Qübılay han, Qwlagu han, Arıq-Büqa handar tuğan. Kenje qızın Oñğıt (uaq) hanı alğan. Bül elden asqan sülu qız edi, Şıñgıshan oñğıttrdı şauıp, onıñ hanın öltirgende, osı süludı almaq bolıp qanşama izdese de eş jerden taba almağan. Oñ hannıñ nemere qızı Doğüz bikeni Ş'şgıshannıñ nemeresi Kulagwalğan [1, 146 b.]. «Marko Polonıñ sayahatnamasındağı» derekterge Karaganda, XIII ğasırda kerey wlısınıñ kepşiligi nestoriandıq bağıttağı hristian dinine sengen, Sonımen birge olardıñ işinde budda dinine senuşiler de, islam dinine senuşileri de bolğan[3, 164 b.].  Ä.Margwlannıñ aytuınşa, kerey eliniñ mal şaruaşılığı da, eginşiligi de, ortalıq qalaları da bolğan. Oñ hannıñ ortalıq qalası Isaq moñğol Altayında gwrğan, ekinşi astana qalası Borısqatar özeni boyındağı Qara-Hoto. Keñes ğalımı B.K.Kozlov osı qalanıñ jwrtın qazıp zerttegen. Oñdağı hristian dinine tabınatın şirkeu abattardan qağazğa, jibekke orhon üyğır, siriya jazuımen jazılğan jazular kep tabılgan… Olardı türki tilinde, siriya tilinde jazğan… Kereyler ğwn (hün) edeti boyınşa bwğı-maraldı erekşe qadirlep, oğan tabınıp jürgen… Altay, Joñğar dalasında, Eniseyde joğarıda körsetilgendey orhon jazuı bar qülpı tastar kezdesedi, olardıñ köbin jazğan kerey men oñğıttar (uaqtar) … Kereylerden qalğan orhon jazuı bar qwlpı tas Biuk-twran özeniniñ boyında twr. Oğan: «Altın ilgek kiseni bilimge bwğwndım» (Altın ilgekti kiseni belime buındım) dep jazılğan[6]. Bwl jazular kereylerdiñ türki tilinde söylegendigin deleldeydi. Şejireşiler: sarı kereyden qara bi, qara biden aşamaylı, abaq tarağan. Aşamaylı kereydiñ wranı- «Oşıbay!». Abaqtıñ wranı – «Jänibek!». Şejire derekterinde abak kerey on eki taypağa bölinedi: jedik, jantekey, şeruşi, qaraqas, molqı, künsadaq, iteli, şıbar ayğır,jastaban, sarıbas, merkit, şimoyın; aşamaylı kerey on taygiağa bölinedi: siban, balta, küşebe, aqsarı, qülsarı, semenalı, nwralı, nwrımbet, aqımbet, samay[3, 159 b.]. Bülardıñ barlığı orta jüzdegi kereyler, büdan basqa kişi jüzde de kereyt taypası bar, teginde olar da kerey ülısınıñ bir böligi bolğan. Al, qazirgi künde Aşamaylı kereyler Qostanay oblısındağı Obağan özeni boyın, Soltüstik Qazaqstan oblısında Esildiñ sol jaq betin, Qızıltu, Aqjar audandarınıñ soltüstigin, Aqmola oblısınıñ Eñbekşilder, Bülandı, Aqköl audandarında tütasa jäne aralasa özge audandarında, Qarağandı, Pavlodar, Ş'iıs Qazaqstan oblısın, Reseydiñ Qorğan, Ombı, Tümen oblıstarında şoğırlana mekendeydi. Abaq kerey negizinen QHR- dıñ Şıñjañ – Wyğır avtonomiyalı audanınıñ Altay aymağı qazaqtarınıñ negizin qüraydı jäne işinara Tarbağatay aymağında, Gan'su, Cinhay provinciyalarında mekendeydi. Moñğoliyanıñ Bayan-Ölgey, Qobda aymaqtarında, işki ölkelerinde az-azdan toptasıp tirşilik etude. Kereyler Germaniya men Şveciyanı aytpağanda, sonau Avstraliya men Amerika qatarlı älemniñ qırıq memleketinde ömir süredi.

Ädebiegter:

1. Raşidi «Jamih at-tauarih», I tom. Almatı. 2002.

2. Äbilgazı Äl-Horezmi. Türik şejiresi.

3. N.Mıñjan. Qazaqtıñ kone tarihı. Almatı: Jalın, 1994

4. «Tañ patşalığınıñ köne tarihı», «Şep Hıleydiñ ömirbayanı».

5. Qazaqtın kone tarihı. Almatı. 19937

6. Älkey Marğwlan. Tamğalı tas jazuı // «Jwldız» jurnalı, № 1, Almatı, 1988.