|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

Bögenbay qazasın Abılay hanğa estirtu

Ytike batirEy, Abılay, Abılay,
Abılay hanım, bwl qalay?
Bwl qalaydan seskenip,
Sözimdi qoyma tındamay.
Talay ister basıñnan
Ötip edi-au jasıñnan,
Qiın, qızıq ärbir jay.
Jas küninde, Abılay,
Ürgenişten mwnda kep,
Sarıarqanı jerim dep,
Qalıñ qazaq elim dep,
Kelmep pe ediñ jayaulay?!
Töle bidi tapqanda,
Kündiz tüye baqqanda,
Jalğızbın dep şoşımay,
Eş malşığa qosılmay,
Qara jerge otırmay,
Küpindi salıp astıña,
Jeñ jastanıp basıña,
Qol-ayağıñ tört jaqta,
Jatuşı ediñ sol şaqta,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Jiırma jasıñ tolğanda,
Qalmaqpen soğıs bolğanda,
Alğaşqı baqtı tapqanda,
Şarıştıñ basın qaqqanda,
Qanjığaña bas baylap,
Jau qaştı dep ayğaylap,
Abılaylap şapqanda…
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Sol erlikpen han boldıñ,
Älem asqan jan boldıñ,
Barşa älemge dañ boldıñ,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Qaldan hannıñ äskeri
İzdep seni äri-beri,
Qapıda wstap alğanda,
Alıp barıp Täşkende
Kör zıñdanğa salğanda,
Eliñ qarañ qalğanda,
Toqsan jaqsı üş jüzden
Seni swray barğanda,
Öltirem dep Qaldan han
Orayına Şarıştıñ,
Sözine qarsı söz aytıp,
Jauaptastıñ, qarıstıñ.
Qapiyada twtıldıñ,
Qalmaqqa biteu jwtıldıñ,
Şeşendik jolın twtındıñ,
Üş auız sözben qwtıldıñ,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Aruağıña bolısqan,
Ädil bilik qılısqan,
Qaşpağan qanday wrıstan
Kereyde batır Jänibek,
Qaz dauıstı Qazıbek,
Qu dauıstı Qwttıbay,
Qarakerey Qabanbay,
Qanjığalı Bögenbay –
Abılay, seniñ twsıñda
Sol beseui bolıptı-ay!
Keyi batır, keyi bi,
Täñirim bergen sonday sıy,
Wmıttñ ba sonı, Abılay!

Batırı hanğa say boldı,
Eliñ jaypaq bay boldı,
Qıs qıstauı tau boldı,
Jaz jaylauı köl boldı,
Salqın sarı bel boldı,
Elge layıq er boldı,
Sarıarqa dep tañdanıp,
Özge jwrt añsar jay boldı,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Aytqan söziñ em edi,
Jolındı teris demedi,
Qay baqıtıñ kem edi,
El qorğanı köp edi,
Qalıp pa eñ batır taba almay?
Jauıñnıñ qanın ağızğan,
Auzınan baldı tamızğan,
Bi men batır az bolıp,
Tasırqap pa ediñ şaba almay!?
Anau bir jılı attanğan
Äskerdi qırğız qırğanda,
Basınan oba qılğanda,
Ol habardı el bilip,
Köp batırmen sen jürip,
Köziñniñ jasın köl qılıp,
Kısılğan äskerbasınıñ
Qasına barıp twrğanda,
Aqboz attı şalğanda,
Moynıña kise salğanda,
Baba tükti Şaştı Äziz,
Sodan bata alğanda,
Tileuiñ qabıl bolğanın,
Basıña Qıdır qonğanın,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Wlı säske bolğanda
Jasağan jaqsı jol berip,
Jol bergende mol berip,
Oylamağan baq berip,
Qırğızdı Täñirim qaq bölip,
Sadırbala bitem dep,
Äteke soğıs kütem dep,
Biri könbey birine,
Sadır ketti bölinip,
Soğısudan tüñilip,
Äteke sındı jırıqtıñ
Qabırğası sögilip,
Şapqanda batır tögilip:
Qarakerey Qabanbay,
Qanjığalı Bögenbay,
Sarı, Bayan men Sağınbay
Qırmap pa edi jauıñdı,
Quantpap pa edi qauımdı,
Wmıttıñ ba sonı, Abılay!

Dünie kezek, Abılay!
Qalasıñ äli-aq sen bılay!
Artıñdağı balaña
Tabılar batır tağı da-ay!
Sonday erler köp tusın
Dep tiley ber, a Qwday!
Orta jüzde qatın köp,
Tuatın keyin batır köp,
Sol mwqatar jaudı dep,
Elester közge sağımday.

Ey, Abılay, Abılay,
Sözimdi tında tağı da-ay!
Öziñnen biraz jası ülken,
Dömpeş tauday bası ülken,
Jasıñda bolğan sırlasıñ,
Ülken de bolsa qwrdasıñ,
Seksennen asa bergende,
Qayrılmas qaza kelgende,
Batırıñ öldi – Bögenbay!
Imanın aytıp ölerde,
Iekke janı kelgende,
Sälem ayttı üş qayta,
Kettim dep sizdi köre almay.

Batırdı qoldan ötkizdim,
Sälemin mine jetkizdim.
Jılamay tında, Abılay!
Jarağa jaqsı qasqarar,
Oybaylap jaman bas salar.
Körispey ayttı demeñiz,
Osı edi bizdiñ kelgen jay.
Köziñniñ jasın tıya kör,
Jaqsılıq bata qıla kör.
Tağı da talay baq bersin,
Balaña altın taq bersin,
Bögenbayday jas bersin,
Ölşeusiz mal men bas bersin!
Bögenbay sındı batırdıñ
Bereke bersin artına-ay,
Sabır bersin halqına-ay.
Jasağan ie jar bolıp,
Beyişte nwrı şalqığay!

Ümbetey Jırau

Tags

Related Articles

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

  • 14 naurız – Matematikter küni

    14 naurız – Matematikter küni

    Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

  • “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq

  • Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

    Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

     Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda

2 Comments

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: