Bükil älem elderi tarihşı-ğalımdarınıñ bastı taqırıbı – «soğıs», soğan säykes olardıñ üzilissiz jarnamalaytındarı da osı – «soğıs». Bügingi tañda soğıstı auızğa almaytın birde-bir tarihşı-ğalım, birde-bir sayasatker joq. Nege olar soğıstı auızdarınan tastamaydı? Öytkeni, bütkil jer betindegi 7 mlrd-tan astam adamdardıñ bäri äskeri adamdar bolıp ketken.

Soñğı mıñjıldıqtar da bütkil älem elderi bolıp soğısumen boldıq, nemese soğısqa äzirlenip jattıq. Küni büginde de tura solay, köptegen elder birin-biri qırıp jatır. Bireuler ozbırlıq jasau üşin, bireuler ozbırlardan qorğanu üşin, bireuler qaru satıp bayu üşin milliardtağan qarajattardı, öz halqınıñ auzınan jırıp osı äskeri salağa jwmsauda.  Bayıptap qarasaq, bügingi küni bärimizdiñ äskerşe oylaytınımızdı ayqın añğaruğa boladı. Üyde de, tüzde de. Qazirgi tañda Adam ömiriniñ  «kök tiındıq»  qwnı qalmağandığın osıdan dep, batıl twjırım jasay alamız. Bügingi küngi tirligimizdiñ bäri tura soğıstağıday. Älem elderiniñ barlığı derlik, mıqtısı da, ortaşası da, älsizi de ünemi ürey üstinde.

Äuelgi de küdikpen bastap em. Soğıstı auızğa almay tarih jazuğa bolar ma eken dep. Söytsem boladı eken.

Qazirgi Keñestik bol'şevizmniñ «şinelinen» şıqqan tarihşı-ğalımdar oqığan barlıq kitaptardıñ avtorları, sonımen qatar solardıñ izin «ayna qatesiz» jalğastırğan barlıq tarihşılardıñ bastı qatesi, tek qana soğıs jaylı jazatını. Tarihşılardıñ qay kitabın oqısañ da, olardıñ ärbir sözin de bükil dünie jüzi ünemi soğısıp, birin-biri qınaday qırıp jatır.

Osılardı oqıp otırıp, adam balası mına düniege tek qana soğısıp ölu üşin keletindey bolıp sezineri haq. Qazirgi zamannıñ tarih ğılımı tek qana soğıstı uağızdaydı. Osılardı oqıp ösken adamdardıñ da, elderdiñ de bası eşqaşan birikpeydi. Demek, olardıñ Adam balasına bar berer «paydası», auzı bitip kele jatqan «jaranıñ» betin künine «mıñ tırnap» qanata beretini.

Al, endi Atam Qazaqtıñ rulıq şejiresine kelsek, mwnda soğıs jaylı müldem auızğa alınbaydı. Demek, rulıq şejire ötkenge salauat (keşirim) aytıp, tek qana adam men adamnıñ, ru men rudıñ, el men eldiñ, wlt pen wlttıñ bastarın qayta qosıp, birigulerine mültiksiz qızmet jasaydı. Bir keremeti osılardıñ bäri Qoja Ahmet Iassaui men Äulie Beket – Pir Ata wstanğan tarihat (sopılıq ilim) jolında ayqın körsetilgen.

Bügingi köptegen «soğısqwmar» tarihşılardıñ jäne solardıñ sözine Qwdayınday senetinderdiñ Qazaqtıñ rulıq şejiresiniñ mağınasın tüsine almay, rudı jamandap, «ru» degen sözden zäreleri wşıp, qazaqtıñ rulıq şejiresine ünemi jau bolıp, qarsı şığatındarınıñ sırı osı.

Osı eki jağdaydı saralay kele, ünemi soğıs jaylı jaza berudiñ soñı jaqsılıqqa aparmaytınına ayqın közim jetkenin qaperleriñizge bergim keledi.

Tüsinikteme: Ejelgi ğwlama şejireşi-tarihşılardıñ jazbalarında soğıstardı ädiletti jäne ädiletsiz soğıstar dep, arajigin ajıratıp otırğan. Qazirgi tarihşılarda mwnıñ biri joq. Qazaqtıñ ata-saltın bilmegendikteriniñ saldarınan bärin aralastırıp jibergen. Soğıs jaylı tarihqa qalam tartqan tarihşı, sol soğıstardıñ ädiletti nemese ädiletsiz soğıs ekendiginiñ arajigin ajıratıp ketkenderi, al ajıratuğa bilimi jetpegen jağdayda soğıs jaylı jazbağandarı dwrıs. Sonda ğana biz tarihşı-ğalımdardıñ jazğan tarihınan «tarih tağlımın» ala alamız. Mısalı, «Atamekendi (Atam, Äkem jäne meniñ tuğan jerimdi) qorğau eñ ädiletti soğıs bolıp tabıladı» degen siyaqtı.

Tarih tağlımı: Rulıq şejireniñ mağınasın bilip, onı meñgergen jağdayda bükil älem elderiniñ bası biriguine tolıq mümkinşilik bar, al tek qana soğıstı uağızdap, onı oqıp ösken elder men wlttardıñ bası eşqaşan birikpeydi jäne olar sol soğıstardı arı qaray üzdiksiz jalğastıra beretin boladı.

San mıñdağan jıldar boyı bükil älemge ädildikpen bilik jürgizgen Qazaqtıñ Ana tilinde söylep, qazaqtıñ dästürli dinin wstanğan Qazaq qağanattarı men handıqtarınıñ  bastı ideyası osılay bolğan. Qasietti Qazaq topırağında sol  ideya küni büginde de jalğasın tabu da. Qazaq memleketiniñ bükil dünie jüzi boyınşa törtinşi orın bolıp keletin yadrolıq qarudan, bükil älem elderiniñ arasınan eñ birinşi bolıp bas tartıp, tek qana beybitşilikti uağızdauı osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.

Soğıstı uağızdaudı toqtatatın mezgil jetti.

Qojırbaywlı Mwhambetkärim, Mañğıstau

Abai.kz