«…Kenesarınıñ qırğız äskerlerimen soñğı şayqası Toqmaq selosınıñ şığıs jağında, Pişpek qalasına jaqın Kekli taularında boldı. Kenesarı äskerleri Şu özeninen 1-2 şaqırım jerdegi Maytöbe degen taulı üstirtke ornalastı. Qırğızdar ğasırlar boyı Maytöbeni «qandı jer» dep ataydı eken.
Maytöbege soltüstik şığıs jağınan Kekli tauı jalğasıp jatadı, jergilikti halıq onı «qasietti töbe» dep atağan. Osı töbeniñ batısında Şu özenine deyin sozılğan Qaraqonıs añğarı jatır. Osı añğar ekige bölinedi: biri «Almalı say» dep, al onımen şektesetin añğar «Saulman» dep ataladı. Bwl añğarlar ormanğa bay, ortasınan asau özen ağıp jatır. Kenesarını qırğız manaptarınıñ twtqındağan jeri osı «Almalı say» edi. Kenesarı ştabı Maytöbede ornalasqan bolatın. Ondağı Kenesarı jaqtastarı salğan uaqıtşa bekinistiñ, taulı üstirttiñ şığıs jağınan qazılğan ordıñ jäne tas üyindiniñ qaldıqtarı osı künge deyin saqtalğan.
Kenesarınıñ qırğızdarmen şayqasınıñ tağdırı qırğızdar jeñisimen ayaqtalatını aldın ala belgili edi. Birinşiden, patşa otryadtarınıñ basşıları manaptarmen äskeri qimıl josparın keñesip otırdı. General-mayor Vişnevskiyge raportında jasauıl Nyuhalov bılay dep jazdı: «Men asa belgili bilerge – Bwğı ruınıñ bii Borambay Bekmwratovqa jäne Äjibay Seralinge, Sarıbağış bii Orman Niyazbekovke, Soltı ruınıñ bii Jañğaraş Eshojinge hat joldap, senderdiñ de, orıs ükimetiniñ de jauı Kenesarınıñ közin qwrtayıq dep şaqırdım».
Ekinşiden, qazaq swltanı Rüstem jäne Sıpatay bi Kenesarı qozğalısına tonaludan qorqıp qosılğan adamdar edi. Şayqas bolardıñ aldındağı tünde olar Kenesarı jasaqtarınan qaşıp ketti. Ol turalı Mädibek Bekqojaev bılay deydi:«Sıpatay men Rüstem töre tünde öz äskerlerin bölip alıp, Şu özeniniñ arğı jağına ötip, «Mıqan suına» jetken soñ ötkel izdep, tañ atqanşa jürdi. Osı kezde olardı qırğız äskeri bayqap qalıp, şabuıl jasadı. Artta jau, alda ötkel bermes batpaq su, mine, osınday jağdayda qazaqtar qırılıp, bir böligi qolğa tüsti».
Sıpatay men Rüstem körsetken qızmet wmıt qalğan joq. Keyinnen manap Jantay Qarabekov Sibir qırğızdarı şekara bastığınan swltan Rüstemdi nagradtaudı swray otırıp, bılay dep jazdı: «Rüstem swltan men Sıpatay Älibekov bi äskerlerin alıp, ketip qaldı da meniñ Kenesarını jeñuime jağday jasaldı».
Üşinşiden, Qoqan bekteri öz äskerlerin Orman manaptıñ qaramağına bergen-di.
Jağdaydıñ ümitsiz ekendigin tüsingen Kenesarı äskeri keñes şaqırıp, qorşaudan şığu joldarın qarastırdı. Naurızbay Kenesarığa mınaday wsınıs jasadı: «Mağan Tama ruınan Qwrman batır jäne Ağıbay batır bastağan, wrısqa jaramdı 200 jigit beriñiz, men sol jigittermen qırğızdar şebine şabuıl jasap, bwzıp ötemin» dedi. Bwl wsınıstı barlığı qoldağanmen, Kenesarı kelispedi. «Eger biz bwzıp ötsek, onda toqtamay qaşamız. Kimniñ atı jüyrik bolsa sol qwtıladı. Al halıqtıñ basım köpşiligi qırılıp qaladı. Eger men, äsker basşısı bola twra qaşıp ketsem, onda men bwdan bılay halıqqa han bola almaymın».
Kenesarı barlıq attardı soyıp, tek azıq-tülik artatın 30 at qana qaldırıp, qolğa nayza alıp jayau sıtılıp şığudı wsındı. Biraq onıñ wsınısın eşkim qoldamadı. Kömek keledi-au degen oymen kelesi künge deyin kütuge şeşim qabıldandı. Biraq kömekke eşkim kelmedi.
Kenesarı men Naurızbay ärqaysısı öz otryadtarın basqarıp, qorşaudı bwzıp ötuge wyğardı.
Kenesarı öziniñ otryadımen Qarasuıq degen batpaqtı özen arqılı qorşaudan şıqpaqşı boldı. Özennen ötu kezinde köp adam suğa ketti, osığan qaramastan jauıngerler Kenesarını aman alıp qalu üşin äreket jasadı. Osı oqiğanı köteriliske qatısqan adam bılay suretteydi: «Kenesarınıñ jüzdegen adamdarı jelkeden töngen qara qırğızdardıñ soqqısınan suğa ketti, biraq ölip bara jatıp, özderiniñ süyikti swltanı Kenesarını qwtqaruğa tırıstı. Özderin qwrban ete otırıp, olar swltandı suğa batıp bara jatqan atınan auıstırıp, öz attarın berip otırdı».
Qorşaudan şığuğa tırısu sätsiz ayaqtaldı. Naurızbay öziniñ otryadımen küşi basım şayqasta qaza taptı. Kenesarını manaptar qolğa tüsirdi.
Özin öltirer aldında Kenesarı qırğız manaptarına tağı da öz oyın ayttı: jaulasudı qoyayıq ta, ortaq jau Qoqanğa qarsı birlesip küresu üşin qazaqtar men qırğızdardıñ küşin biriktireyik dep wsınıs jasadı. Alayda qırğız manaptarı bwl jolı da onıñ wsınısın qabıldamadı.
Kenesarı özin öltirer aldında, iin tiresken halıq jinalıp twrğan sol bir şaqta öleñdetip qoya berdi. Öleñinde öz eliniñ erkindigi men täuelsizdigi jolında özi jürgizgen asa auır kürestiñ bükil ötken jolın bayandadı, Sarıarqanıñ keñ dalasın, şayqasta qaza tapqan serikterin eske aldı. Kenesarı öltiriler aldındağı sät bılayşa surettelgen: «Kenesarı jinalğan jwrtqa, alıstağı taularğa, kün şuağı tögilgen biik aspanğa, onan soñ jan-jağına qarap alıp, än bastadı. Än wzaq aytılıp, jinalğandar wyıp tıñdadı. Än sözderi tıñdauşınıñ boyın bilep, jüregin baurap, qattı tolqıtqan. Ol öziniñ öleñinde tuıp-ösken keñ dalasında, kindik kesken auılında ötken bar ömirin esine alğan edi».
Kenesarı ölimi onıñ serikteri üşin, äskeri dostarı üşin auır soqqı boldı.
Derek: E. Bekmahanov. «Qazaqstan HİH ğasırdıñ 20-40 jıldarında» 1993 jıl.
334-337 better
Dayındağan R. Nürken
namys.kz
Pikir qaldıru