Qazaq  handığınıñ tarihı, tüptep  kelgende, el  bolu  jolındağı  kürestiñ  tarihı. Birde  şarıqtap, birde  qwldırağanına  qaramastan, Qazaq  handığı  ömir sürgen  zamanda  qazaq  halqı  öziniñ  wlttıq  töltumalığın  birjolata  ornıqtırıp  ülgerdi. Qazaq  handığı  kezinde  qazaq  halqı  wlt  retinde  öziniñ  mädeni-ruhani  jäne  moral'dıq-etikalıq  qalıptarın  daralap aldı. Täñirdiñ  özi  tileules  bolğanday, arqalı öner  türleri  asqaq  ruhtı  töltuma  bolmısın  qalıptastırdı. Söz  joq,  mwnıñ  bäri  eñ  aldımen  Qazaq  handığı  kezinde  sätti  jürgizilgen  memlekettik  ideologiya  men  wlttıq ideyanıñ tikeley  nätijesi  edi  dep  aytuğa  negiz  mol.

Altın  Orda, Aq  Orda, Kök  Orda  jwrtındağı  äleumettiñ  teñizdey  tolqıp, suday  sapırılısuı barısında  Qazaq  handığınıñ  ayasına toptasqan  ru-taypalar  da  meyilinşe  alaşabır  bolatın. Osınau  tarihi  zobalañ  zamannıñ  eñ  ayqın  ayğağın,  küni  büginge  deyin  bir ru-taypanıñ  birneşe  türki  tektes  halıqtar  qwramında  wşırasuınan  da  añğaruğa  boladı. Sol Altın Ordanıñ  da tübine  jetken  birliksiz  tirlik, är biri  öz qara  basın küyttegeni sebep bolğan-dı. Neşe  türli qiın-qıstau kezeñderde, talay  aumalı-tökpeli zamandarda, moñğol şapqınşılığı, äsirese orıs  otarlauı, Resey men Qıtay ädeyi  qalmaq pen joñğardı  qazaqqa  aydap saluı, Qoqan handığınıñ  bodanına  tüsken  twsta da Edil men Altay, Qaratau men Sarıarqa  aralığın  mekendegen  wlt pen wlıstar  qazaqtığın  joğaltqan  joq. 

Qazaq  handığın jasaqtağan  kemeñgerler  ä degennen  mıqtap eskergen, sahara tösinde  suday  sapırılısıp, miday  aralasqan  ru-taypalardıñ  tanım-tüsinigindegi  eñ  kieli jaralım bolıp  tabılatın  etnotekti  negiz  etpey, bir  tilde  söylep  twrmay  jwrtşılıqtı  bir  müddege   jwmıldıru  mümkin  emes  edi. Isi  qazaqtı  Alaş  nemese  Qazaq  dep  atalatın  bir  kisiden  taraluı  da  etnotwtastıqtı  kökseuden  tuğan  wlı  şarttılıq, Wlı birlik ideyası  deuge  tolıq  negiz  mol. Osılay babalar  amanatı – birlik edi. Birlik  elim  degen  tarlandı  talauğa  bermeuden  tanıladı. Birligi  mıqtı, sanası  sergek  elge  sırttan  keler  sergeldeñ  joq. Sol sebepti,  biz  qazaq  üşin,  sananı  serpu  üşin  birlikti  tu, tatulıqtı  twğır  etu – tura  jol. Ärine, ruhı  küşti, bolaşaqqa  senimi  mol  halıq  qana  qanday  qiındıqqa  da şıdas  bere aladı.

Ömir bolğan  soñ  ru-taypalar  arasındağı  jalğız-jarım tentek-şodırlardıñ  birde  tatu, birde  qatu  minez-qılığımen körinui – tabiği  qwbılıs. Alayda  qazaqtıñ  dästürli  qoğamında  ru men  rudıñ, taypa  men  taypanıñ  arası  körmestey  bolıp  suısıp  ketken  jağdaydı  aqsaqal  tarih  bilmeydi. Olay  boluı  mümkin  de  emes.

Öytkeni, qarğa  tamırlı  qazaqtıñ  tuısqandıq  jüyesi  bir  jağınan,  birlik-pätuanı  eñ  wlı  qwndılıqqa  balap  otıratın  ru-taypa  basşıları  ekinşi  jağınan  tegeurindi  ıqpal  etip,  el  işindegi  qırbaylıqtıñ  uşığıp  ketuine  äste  jol  bermegen. Demek, qazaqtıñ  dästürli  qoğamındağı  ru-taypalardı  özara  örelestirip, olardı  bir-birinen  ne  artıq, ne  kem  etip  körsetu  ürdisteri  ömir  şındığına  say  kelmeydi. Qazaqtıñ  dästürli  qoğamında  ärbir  rudıñ  äleumettik-sayasi qwrılım  retinde  memlekettik  isterge  aralasuı  özinen-özi  rular  arasındağı  teñdikti  qalıptastırğan. Mwnı  tereñ  sezinip, eldik  isterge  belsendi  aralasqan  rulardıñ  qaşan da  merey-märtebeleri  joğarı  bolğan.

HH ğasır  qazaq  tarihına  wlı  özgerister  äkeldi. Olardıñ  işinde  wlttı  wlıqtağandarı da, wlttıñ  qasiretine aynaldırğandarı da bar. HH ğasır  basındağı  qazaq  qoğamı  ümitinen  küdigi  basım  özgerister  men  qayşılıqtarğa  tolı  bolatın. Wlttı  wyıstıratın  memlekettiliktiñ  ornın  otarlau  missiyasın  közdegen  äkimşilik  basqaru  organdarı  bastı, qazaq  halqınıñ  ieliginen  alınıp, memlekettik  menşik  dep  jariyalanğan  jer  äkimşilik-aumaqtıq  böliske  tüsti, dästürli  şaruaşılıq-mädeni  tipi  kapitalistik  qatınastarğa  azdı-köpti  beyimdelgenimen, imperiyalıq  öktemdikke  qwrılğan  bäsekege  tötep  bere  almaytını  belgili  boldı.

Bwl barşa  älemniñ  qayta  böliske  kirisip  ketken  däuiri  edi. Äldiler  älsizdi  böridey  talağan, qazaqtıñ  halıq  retinde  saqtalıp  qalatın-qalmaytını  beymälim  ğasırlar  toğısında  äleumettik  ilgerileu  ataulını  qoğamdıq-ekonomikalıq  formaciyamen, proletariattıñ  tap  küresimen,  socialistik  revolyuciyamen  baylanıstıruşı  ilim – tarihqa  materialistik  közqaras, şığıstıq  ömir  zañdılıqtarı  men  aqiqatınan  alşaq  jatqanın  äşkerelegen  qwbılıs  qazaq  dalasında  düniege  keldi.

Torlağan  twmannan  jol  tappay  twrğan  halqın  örge  süyregen  küş  Alaş  qozğalısı  edi. Sayasi mädenieti  älemdik  deñgeyge  köterilgen,  käsibi  dayarlığı  zamanınıñ  swranısına  say, adamgerşilik-imandıq  qasietteri  wlı  dalanıñ  san   ğasırlıq  qasterli  qwndılıqtarımen  suğarılğan  Ä. Bökeyhan, A. Baytwrsınwlı, M. Dulatwlı, M.Tınışbaywlı, J. Aqpaywlı, B. Qarataywlı  sındı  düldülder  bastapqıda  osınau  qozğalıstıñ  twlğalıq-intellektualdıq  äleuetin  somdasa, ile-şala H. Dosmwhamedwlı, M. Jwmabaywlı, S. Seyfullin, T. Rısqwl, S. Saduaqaswlı, M. Äuezwlı, J. Aymauıtwlı, M. Şoqay  tağı basqalar ärlendirdi.

Äñgime olardıñ  bäri  wltşıl, wltjandı, wltı  üşin  bilimi  men  biligin,  küş-quatın  jwmsağanında  emes, tipti  tuğan  halqı  üşin  qwrbandıqqa  barğanında dep tüsingen jön. Wlt  müddesin   tu  etip kötergen  Alaş  ziyalıları  qazaq  qoğamın  otarlıq  ezgiden  alıp  şığatın,  damıp  ketken  elder  qatarına  qosatın  joldardı  izdegende  pikir   aluandığın  joqqa  şığarmadı. Ğasır  basındağı  Alaş  ziyalıların  wlı  isterge  jwmıldırğan,  qoğamdıq-sayasi,  şığarmaşılıq  izdenisterine  negiz  qalağan  wlttıq  ideyanıñ  bastau  bwlağı,  birinşiden,  tuğan  halqınıñ  jan  tözgisiz  auır  hali, ekinşiden,  qayşılıqqa  belşesinen  batqan  Reseyde  liberalizmniñ  küşeyui, üşinşiden,  älemde  wlt-azattıq  qozğalısınıñ  jandanuı  bolsa, mäni  men  mindetteri  1905-1907  jıldardağı  orıs-japon soğısı  twsında  jüyelendi.  İşki  Reseydegi  partiyalar  men  ağımdar  şarpısı, samoderjavieniñ  irgesin  şayqap,  bedelin  tüsirgen  ereuilder  men  köterilister  wlt  ziyalıları  men  oqığandarına  da,  qalıñ  bwqara  da  oy  saldı,  is-äreketke   şaqırdı,  eseyu  mektebine  aynaldı. Otarlıq  ezgige  qarsı  kürestiñ  jaña  türleri  düniege  keldi.

Osınday zaman  zardabına  tözgisi  kelmegen, aq  patşa  wlıqtarı  men  özara  şen  üşin  itşe  ırıldasqan  el  basşılarınan  köñili  qalğan,  (qazirgi  Şığıs  Qazaqstan  oblısı  Zaysan  audanı  Keñdirlik)  auılda  tuıp-ösken  Zuqa Säbitwlı  özine  qarastı  jäne  tileules  ağayın-tuıstarın  ertip, Sayqannan  orıstıñ  bodanınan  aulaq  Sauırğa  barıp  qonıstanadı. Jastayınan  eren  zerek  ösken  Zuqa dini  bilimi  mol, auzı  dualı  şeşen  tildi, meşitke  barıp, medrese  wstap, şäkirtter  tärbieleydi. Keyinirek  wstazdıq  emes,  jalpı  wltqa  qızmet  etu  jolına  birjola  tüsedi.

HH ğasırdıñ  basında  el-jerimen  böten  jwrttıñ  qolında   qalıp  qoyğan  qandastarına  araşa  tüsip, basşısız, biliksiz, qorğansız,  qarusız  halqın  jan-jağınan  talan-tarajğa  wşıratqan  ükimetke  qarsı  twrıp, qızğıştay  qorğaydı. Äleumettik   teñsizdiktermen  ömiriniñ  soñına  deyin  bel  şeşpey,  attan  tüspey,  ayausız  küresken  tarihi  qolbasşı. 1928  jılı  Altayğa  qosımşa  qorğanıs  elşisi  bolıp  Vi Jıñgo  deytin  basşı  kelip, qarapayım  halıqtı  qan  qaqsatadı. Äskeri  küşpen  ozbırlıq  jürgizip, salıqtı  şekten  tıs  auırlatıp, eldi  erekşe  qinaydı. Vi Jıñgonıñ  bwl  zwlımdığına  şıdamağan  Zuqa  batır  qol  jinap  qarsı  şığadı. Zuqa  Säbitwlı  turalı  Qıtayda  eki  kitap  jarıq  kördi. Biri  Batırhan  Qwsbeginniñ  «Zuqa  batır» romanı bolsa, ekinşisi 45 jıl türmede  otırğan  Qajığwmar  Şabdanwlınıñ  «Pana» romanı.

Ärine, ötkenge  salauat, mwndayda bolaşağınan  ümiti  bar  el  tarihi  zardaptan  arıludı  wlttıñ  wlı  mwratına  aynaldıruı  qajet. Otarşıldıq  müdde ornıqtırğan  qoğamdıq-äleumettik  qwrılım  men  diktaturalıq  rejim  üstemdik  qwrğan ortada  dästürli  enşi  institutınıñ  saqtalıp  qaluı  mümkin  emes  edi.

Wlt  tağdırı  jattıñ  qwzırına  tap  bolğanda  etnostıñ  işten  iritin  ämbebap  zañdılığı  qazaq  qoğamın  da  az  uaqıt  ayasında  indettey  jaylap  ülgerdi. Bwl  rette  dästürli  qazaq  qoğamındağı  ru-taypalıq  jüyeni  jarastırıp  otıratın  enşilestik  institutı  siyaqtı  tegeurindi  tetikter  otarşıldıq  jüyeniñ  eñ  alğaşqı  qwrbanı  boluı  zañdı  edi. İrgeli  ru  ayasınan  kişi  rudıñ  enşi  alıp, jeke  ru  bolıp  bölinip  şığu  dästüriniñ  mülde  toqtay  bastağanına  alğaş  ret  V.V. Radlov  nazar  audardı  jäne  Resey  otarşıldığına  baylanıstı  dendep  bara  jatqan  bwl  ürdis  tüptiñ-tübinde  qazaq  qoğamın  azdırıp-tozdırıp,  qayırşılıqqa  alıp  keletinin  atap  körsetken  bolatın. Köregen  ğalımnıñ  aytqanı  ayday  kelgenine  tarih  kuä. (V.V. Radlov. K voprosu  ob  kirgizah—SP b. 1893g. Str 82-83)

Alayda  bardı  bar deumen  birge,  joqtı  joq  deu  de  şındıq  jolı  ekenin  esten  şığarmau  parız. Öytkeni, şındıq  jolınan  auıtqıp, közge  tüsudiñ  küpirşiligimen, joqtı  jasırıp,  bardıñ  bağasın  asırıp, azdı-köpti  jetistigimizge  jelpirip, örekpi  beru de örge  bastırmaydı. Onıñ  ornına  töñirekte bolıp  jatqannıñ  bärine  bayıppen  qarap, jetkenimizdi  estelikpen  jetildire  otırıp, keşegi  bodandıqtıñ  bodauına   ketken  qwndılıqtarımızdı  tügeldey  tügendep, halıqtıq  qasietimizdi  qalpına  keltirip, qazaqtıñ  älemge  tanıla  bastağan  atına  zatı  say  el  boluı  qajettigin  qaperden  şığarmay, är  sätti  igilikke  aynaldıru  qamında  bolğanımız  abzal. Biz  siyaqtı  joğaltqanı  köp  halıqqa  basqaşa  bolu  jaqsılıq  äkelmeydi.

Jwmamwrat   Şämşi, jurnalist, tarih ğılımdarınıñ kandidatı

kerey.kz