Qıtaydağı qandasımız Säden Eskendirwlı bwl taqırıpta keñinen zertteu jasağan. Edil qağan jaylı jazılğan barlıq derekter men körkem şığarmalar, tarihi jazbalar negizine süyene otırıp, naqtı dälelderge jüginedi. Tömende sol avtordıñ zertteuin ıqşamdap jariyalaudı jön kördik.

Ğwndardıñ Evropağa keñ kölemdegi jorığı

…Balamir alandardı bağındırğannan keyin böget bermes joyqın küşke aynalıp, euraziya diplomatiyasında bastı orınğa şıqtı, ol alğaşında batıs Rimdı qorğau wstanımında twrdı da, törtinşi jorıq nısanasın Donnıñ batısındağı gottarğa bağıttağan. Derekterge qarağanda onıñ wlı äskeri üysin, abdal (alban), çwban (suan), dulat, qañlı, alan (alşın) qatarlı ejelgi qazaq dalasınıñ köşpendilerinen qwralğan.

Köşpendiler odağınıñ europağa jürgizgen jorığı qarapayım irge keñeytu ğana emes edi.

Bwl joyqın jorıq bas-basına ıdırap ketken europalıqtardı silkintip wyqısınan oyattı, osıdan soñ Europa qwldıq bwğauın üzip, qazirgi qwdiretti elderi öz ıñğayına qaray otau tigip, tütinderin tütete bastadı. Balamirdıñ basşılındağı ğwndar men qazaq dalasınıñ köşpedileri özderine müldem beytanıs bwl tabiğatqa öz üstemdigin mıqtap ornatıp, Euroaziya mädenietiniñ köpirin saldı.

Ejelgi rimdikter men grekter mañındağı halıqtı «tağılar», «varvarlar ” dep ataytın. Rimniñ mañındağı atalmış tağılar negizinen germandar (qazirgi norvegter, ağılşındar, gollandtıqtar, şvedter jäne t.b ata-babaları), keltter (Celt qazirgi irlandiyalıqtardıñ ata tegi) jäne slavyandar sekildi üş negizgi tobınan twratın. Germandıqtardıñ şığıs böligi gottar, vandaldar jäne künbadilardi negiz etetin de, osındağı gottar küşi, eñ mığım halıq edi. Gottar Don özeni men Dnepr özeniniñ aralığın mekendeytin ostgottar (şığıs gottar) jäne qara teñizdiñ batısı men Dunay özeniniñ tömengi, ağarına qonıs tepken vestgottar (batıs gottar) bolıp ekige bölinetin.

374-şi jılı Balamir aldımen Don özenin kesip ötip ostgottorğa şabuılın bastadı. Orta jazıq biligimen üş ğasır boyı tipti, odan da äriden talay retki qiyankeski, qantalapay minezge sıralğı, ısılğan, odan soñ da euraziyanıñ mañ dalasın şığısınan batısına bögeusiz şiırlap, europanıñ qaqpasın qaq ayırıp kirgeli twrğan ğwndardıñ ostgottar teñi emes edi. Ostgottardıñ bileuşisi Germanarik (Hermanric) qarsılasqan soğısta jeñilip, özi-özine qol jwmsadı da, 375-şi jılı onıñ ornına şıqqan Vethimir da beymälim bireuler jağınan oqqa wşıp ostgottar tize büguge mäjbür boldı.

Sonımen, Vethimirdiñ jaqtauşıları vestgottar jerine ıqtay qaştı. Ğwndar batısqa qaray keñeyip vestgottardıñ Dnepr özeni jağasındağı berik tosqauıldarın da talqandağan soñ, bwl mañdağı halıq, bileuşisi Vethanariktiñ bastauımen Rimge japırıla swğınıp kiruge mäjbür boldı. Mine, osılay «376-jılı köktemde olar Rim impratorınıñ maqwldauında, (Rimnıñ) odaqtası Salauaddinmen Dunay özeninen ötip, Balqan tübeginiñ teristigindegi Sleyske qonıs tepken halıqtardıñ wlı qonıs audaruı bastaldı.

Dnestr özeni men Spaniya aralığındağı halıqtı negiz etip, 200 jılday jalğasqan bwl wlı dübirli köş, twtas europanıñ qoğamdıq sayasi-ekonomikası, wlttıq etnikası, öndiristik qatınası qatarlı jalpı äleumettik betalıstarındağı sipattıq wlı bwrılıstıñ dümpui edi. Örttiñ bası Balamirdıñ wlı jorğı tek gottarğa ğana bağıttalğan emes edi, eñ alğaş sarmattar, gottar, makromondar, getter qatarlı german tektester men qatar iran näsildiler de Al'pı tauınan asıp Italyağa qaray josıp Rim imperiyasına qauip töndire bastağan, al, Balamir bolsa Edil men Dunay özeni aralığındağı keñ alqaptıñ qojasına aynalıp ülgirgen bolatın. Derekterge qarağanda, Balamirdiñ Rim imperiyasına jorığı zamanımızdıñ 381-şi jılı bastalğanmen, joyqın jorıq 395-şi jılı imperator Teodorik (Theodoricus) ölip Rim ekige ayrılğannan keyin, şığıs jäne batıs eki bağıt boyınşa atqarılğan.

Balamir şığıs bağıtqa Barsıq jäne Qorsıq attı eki qolbasşısın qoyıp, aldımen orta şığısqa attandırğan. Barsıq pen Qorsıqtıñ attı jasaqtarı qara teñizdiñ teristiginen attanıp, Kişi Aziyağa kirip Qwdısqa deyin şañdı jorıqtar jasağan. Olar qazirgi Palestinnen orta Anatoliya, şığıs Anatoliya jäne Azerbayjan arqılı kavkazdan qayta asıp qarateñizdiñ teristigine oralğan. Bwl bağıttağı jorıq zamanımızdıñ 398-şi jılı Anatoliyağa 3-şi jorığımen uaqıtşa toqtatılğan.

Balamirdıñ batıs bağıttağı jorığı 400-şi jılı bastalıp, twtas Dunay özeni jağalauın jaypap Italiyağa kirdi. Ol, osı jılı dünieden ötip ornına balası (keybir derekterde nemeresi) Jwldız bilikke şıqqannan keyin jorıqtıñ ekpini bäseñdegenimen, üreylengen şığıs Evropadağı etnostar señdey josılıp batısqa aua tüsken. Şaması zamanımızdıñ 405-jılı Oral tauı men Karpat (Carpathian) tauı aralığındağı keñ alqap ğwndarğa täueldi boldı.

Osıdan soñ ğwndar Karpat tauı arqılı Vengriya jazığın basıp alıp, Budapeşti ortalıq etken ğwndar imperiyasın qwrıp, Rimge körşi elge aynaldı da, Rimge ülken qaup töne bastadı. Zamanımızdıñ 409-şı jılı tağıda Dunay özeniniñ tüstigindegi Anatoliyanıñ ölkelerin oyrandağan. Jwldız dünieden ötip ornına 410-şi jılı şıqqan Qaratwn jaylı derek joqtıñ qası. Äytse-de, onıñ Rukiya (Rwya), Monçaq, Aybarıs, Oktar attı wldarı bolğanı mälim. Qaratwn zamanımızdıñ 415-şı jılı dünieden ötken.

Twtas Europanıñ qordalanğan qayşılıqtarınıñ şıñına jetkende Balamirdıñ jorığı oğan may tamızıq bolıp wlttardıñ zor qonıs audaruınıñ şımıldığı aşıldı. Äsirese, Qaratwnnan keyingi taqqa mwragerler Monçaq, Rukiya, Oktar qatarlılar twsında bwl ört tipti-de üdey tüsken bolatın. Rimnen tısqarı germandıqtardı negiz etken «tağılıq›› küyde sipattalatın halıqtardıñ tirşilik täsiliniñ özgerui men Rimnıñ qwldıq qoğamınıñ däuir müddesinen alşaq qaluı sındı bögetsiz atqarılatın äleumettik sipattağı bwrılıs, Evropa wlı qwrlığında qıruar jaña memleketter men jaña etnikalıq toptardıñ şañıraq köteruine mümkindik berdi. Meyli, qanday bir qoğamdıq sebeptiñ saldarınan bolsın, qaulağan bwl jaña alşın-ğwndar qoyğan örteñniñ ornınan örbigeni özgermes, aqiqat bolatın.

418-şi jılı vestgottar Galliyasınıñ (Gaule) tüstigine qazirgi Franciyanıñ Tuluza (Toulouse) qalasın ortalıq etip germandıqtardıñ twñğışqı patşalığı vesgot patşalığın qwrdı da, teginde Oder özeni boyınan auıp 409-şı jılı Ispaniyağa kelip qonıstanğan vandaldar (Vandals) men alandar vesgotardan ığısıp zamanımızdıñ 429-şı jılı Geyzeriktiñ (Gaiseric) jetekşiliginde soltüstik Afrikağa kirip, 439-şı jılı Tunista vandaldar patşalığın qwrğan[15]. Olar şaması 80 mıñday adam bolıp, jergilikti twrğındardıñ bir payızın wstağanmen,[16] Mavritanyağa deyingi alqapqa üstemdik jasağan. Qazaqtıñ etnikalıq qwramına enip «alşın» atalğan alandardıñ osı bölingen tobı, mine osılay Afrikanıñ sahara şöliniñ enşisine-de qosılğan.

V ğasırdıñ orta şeninde Oder özeni men Visla özeni aralığındağı şığıs german näsilindegi burgundiyalıqtar (Burgundian) Ron (Rhone) özeni men Sena (Saone) özeni, añğarların jaulap aldı da, Franciyanıñ şığıs tüstigi men qazirgi Şveciyanı negiz etken burgundiya patşalığın qwrdı. 407-jılı batıs Rim britanya aralın angldar men saksondarğa beruge mäjbür boldı, sonıñ negizinde 9-şı ğasırda qazirgi Wlıbritanyanıñ negizi salındı. 476-jılı germandıqtardıñ joğarı därejeli qolbasşısı Odakr(Odoacer)Batıs Rim imperiyasınıñ eñ soñğı 6 jastağı imperatorı Romuldı (Romulus) twtqındap Batıs Rim imperiyası küyredi-de, Rimniñ qwldıq üstemdigi ayaqtaldı. 493-jılı ostgottar Vizantiyanıñ qoldauımen Pannoniyadan (Pannonian) (qazirgi vengriya öñiri) Italyağa kirip, Romuldan birjolata bilik tartıp alıp ostgottar koroldigin qwrdı. 486-şı jılı frankter teriskey Galliyasınıñ teristiginde frank koroldigin qwrğan, bwl koroldigi keyin frank, Italiya, Germaniya qatarlı koroldigi bölingen. Rim imperiyasına eñ soñında swğınıp kirgen germandıqtar teginde Şvedcariyanıñ tüstigin mekendeytin langobardılar (Langobardi) edi.

Olar 568-şı jılı Al'banıñ (Alboin) bastauında Vizantiyanı talqandap teristik Italyanı jaulap alıp halıqtardıñ wlı qonıs audaruı ayaqtadı.

Ğwndardıñ, äsirese, Balamirdıñ jorığı Europada osınşama wlı özgerister men sapırılısqan qiyan-keski küresterdiñ betaşari boldı. Oktar bilik jürgizgen kezge jetkende Budapeşti astana etip, Vengriya jazığın negizgi territoriya etken ğwn imperiyası resmi ornağan bolatın. Jwldız, Qaratunder bilik qwrğan kezderde bir sätke bolsada sayabırlağan jorıq Oktar twsında qayta üdey tüskeni belgili, äsirese, Roga bilik alğannan keyin ol qantwyaq twlparların qayta jaratıp Balqan tübegine şabuıl jasağan. Ol, 422-şi jılı jäne 426-şı jılı eki ret qazirgi Bulgarya öñirindegi Trakiya (Trakiya) ölkesi men Makedoniyanı jaulap alıp, bwl öñirlerdi Vizantiyağa şart boyınşa qaytarıp bergeniniñ esesine jılına 350 lira altın tölem berip twruğa mindetti qılğan.

Roga jalğastıruımen irge keñeytu arqılı şamamen 432-şi jılı qazirgi Vengriya, Avstraliya, Çehiya, Slovakiya, Serbiya jäne Ukraina qatarlı elderdi qwşağına sıyğızıp jatqan Pannoniya (Pannonian) jazığın negiz etken köşpendiler odağı memleketin qalıptastırıp, öktemdigin bügingi Germaniya, Dunay özeniniñ teristiginen bılayğı şığıs europa, Qarateñiz ben Kavkaz öñirlerine deyingi keñ dalağa deyin keñeytken.

Zamanımızdıñ 434-şi jılı Roga dünieden ötip, ornına Jwldızhannıñ balaları Belada (Bwd) men Attila (Edil) taq mwragerleri boldı. Rukaniñ (Roga) ölimi twtas europağa quanıştı habar bolıp tarağan. Jazuşı Alzimniñ «Attila» attı eñbeginde aytuınşa, Vizantiyanıñ episkopı Prokolus şirkeude «täñir, aqedil TeodorusⅡniñ dwğasın qabıl alıp, Vizantiya basına töngen päleden ayıqtı» dep uağız aytqan.

Olar sol kezde eşqaşanda Attilanıñ Rogadan da qauipti jau ekenin bile bermeytin.
Attila (406–453) jaylı är sala qalamgerleri men körkemönerşileri är qırınan öte mol eñbekter jasağan. «Attila» söziniñ törkini jaylı da boljamdar aytadı. Solardıñ işinde «Attila» sözin Edil özenimen, ağası Beladan (Bwdtı) Budapeşpen baylanıstıratındarı üstemdeu twradı. Bwğan, ğwndar esimderiniñ türki tili men tabiğatqa baylanısıp jatatını sebep bolıp otırğan boluı da mümkin.

Mısalı: Balamir (bala patşa), Jwldız, Monçaq, Qaraton, Deñizek jäne t.b. oniñ üstine Attila şınında da ğwndar Edil özeni boyında üstemdik etip otırğan twsta düniege kelgeni anıq. Al, onıñ äreketerin europa, grek qalamgerleri «mädeniet küyretkiş» retinde sipattap jazğandarımen, onıñ zorlığınan nendey bir, aqiqat tilenip twrğanı, oğan eriksiz täntilik bayqatıp jatatındarı da men mwndalap twradı. Rimnıñ qarğıs atqan qwldıq qwrılımın tilgileytin «täñirdiñ qamşısı» ataluınıñ sırı da sonda.

Attila 418-şi jılı 12 jasında Rimde amanatqa wstalıp twrğan. Onıñ ğwndar işinde asqaq bedelge ie boluı men keyingi jeñisteriniñ bir negizi osıdan qalanğanı beseneden belgili. Ol öz maqsatın jüzege asıru üşin 445-şi jılı, ağası Beladindi da qanpezerlikpen öltirip qatigez dara bileuşilik öktemdigin mızğımas etip ornatqan.

Attila 435, 441–443 jäne 447-şi jıldarı üş ret Vizantiyağa äsker attandırıp, Balqan tübegin şaptı. Vizantiya eldigin saqtap qalu üşin, jaza tölemin auırlatıp töleu kelisimine tilenip, jıldıq salıq tölemin 2100 lera altınğa köbeytken.

Zamanımızdıñ 450-şi jılı ömir boyı ğwndarğa tölem tölep, jer bölip berumen biligin saqtap kelgen TeodorusⅡ dünieden ötip, ornına şıqqan balası Markinos endi tölem berudiñ esesine qolına qaru aldı. Markinostıñ «täuekelge» baruı tekten-tek emes, bwl birden-bir tiimdi talğam edi. Sebebi, bwl kezde olardıñ ğwndarğa äsilinde töleytin jıldıq salığı 2100 lera altın endi tağı da üş eselengen, onıñ üstine Vizantiyanıñ ekonomikalıq dağdarısı mwnşama mol qarjı beruge mümkindik bermeytin. Endi, bir jağınan Europada Attilağa qarsı odaq ta qalıptasıp ülgirgen.

449-şi jılı Batıs Rim imperatorınıñ tuğan qarındası Honuliya öz, ağası men otanınan qorlıq körip otırğanı üşin, Attiladan kömek tilep oğan nekeli bolu oyın bildiredi. Bwl Attila üşin kökten tilegeni jerden tabılğan oray boldı. Öytkeni, onıñ Batıs Rimdi bağındırıp twtas Europağa qojayın bolu maqsatın jüzege asıruı üşin, bwl jetkilikti sıltau bola alatın edi.

Attila dereu elşi attandırıp Honuliyağa qwdalıq ayttırdı, äri hanışanıñ jasauı üşin Galliyanı berudi talap etti. Galliya işki Galliya jäne sırtqı Galliya dep ekige bölinetin. İşki Galliya ädette Al'pi tauınıñ tüstigindegi Italiya qatarlı öñirlerdi, al, sırtqı Galliya Al'pi tauınıñ teristigindegi qazirgi Franciya, Bel'giya, Lyuksemburg, Gollandiya, Şvedcariya qatarlı öñirlerdi qamtidı. Mwnday qorlıqtı talapqa batıs Rimnıñ könbesin Attila äbden biletin.

Batıs Rim qorlıqtı talapqa qarsılıq jauabın bergen soñ, Attila 450-şi jılı 500 mıñnan astam qolmen sırtqı Galliya audandarına jazalau jorığın bastadı. Bwl tws ğwndardıñ şarıqtau şegine jetip, üstemdigine şığısı Kaspiy, batısı Reyn özeni, teristigi Baltıq teñizi, tüstigi Dunay özenine deyin bağındırğan Europadağı alıp imperiyağa aynalıp ülgirgen şağı bolatın.

451-şi jılı naurızda Attilanıñ ülken äskeri qosını aldımen Reyn özeninen ötip Franciyanıñ Mıtzi, Rimsi qatarlı qalaların jaulap alıp, odan soñ Parijge tayau Urliyan qalasına tıqsırta şabuıldadı. Attilanıñ maqsatı vestgottardı oysırata jeñip, odan soñ Batıs Rimdi birjolata bağındıru edi. Biraq, «eñ soñğı wlı Rimdik» atalğan Batıs Rimniñ qolbasşısı Aetius (Flavius•Aetius) 600 mıñ qosınmen kömekke kelip qırıq pışaq qırqıstağı vesgot, vandal, alan, frank, anglo-sakson, longabard jäne t.b ğwndarğa eseleri ketip, täueldi bolıp jürgenderdiñ basın qwrap ğwndarğa qarsı qwdiretti odaq wyımdastırdı.

Sonımen, Attila tizginin Franciyanıñ Sena özeni alqabındağı Kataloniya (got-alan) jazığına bwrdı. Eki jaq 451-şi jılı mausımda Kataloniya jazığınıñ Şaron degen jerinde bir täulikke jalğasqan qandı şayqas jasadı. Şayqasqa Aetiustıñ wyımdastıruımen frank koroli Merouiç, alan qolbasşısı Sangiyan jäne vestgottardıñ koroli Teodorik (Theodoric) qatarlılar tikeley qatınasqan.

Eldigin saqtap, namıstarın endigäri taptatpauğa mıqtap bekigen odaqtastar, ğasırlarğa jalğasqan ata kekteri men namıstarın qaytarıp alu üşin bastarın bäygege tiguge äzirlenip qoyğan bolatın. Al, betine jauı jaltaqtap jeñimpaz atanıp alğan ğwndar da endi attan tüsuge amalsız, tek nartäuekelge minip, bedel üşin beldespekke bekigen.

Mine, däl osınday jandärmen jantalaspen bederli bedeldiñ beldesui Europanıñ ortağasırlar tarihında eñ ayanıştı, eñ auır kün bolğan qınaday qırğın «Şaron qandı şayqasın» tudırdı. Jılağan balanıñ dauısın Attilanıñ atın atap tiğandarı sındı üreyli, añız küni büginde jalğasıp, üreydiñ simvolı bolıp qalıptasqan Şaron şayqasında eki jaqtan ölgenderdiñ sanı 165 mıñ, jaralanuşılar esepsiz bolğan.

Keybir derekterde, ölgenderdiñ sanı 300–500 mıñ dep şamalanadı. Osı qandı şayqasta alandar ata kekteri men jaña qonıstarı üşin ayanbay keskilesip zor şığınğa wşırağan. vestgottardıñ koroli Teodorik jebe tiip, at twyağına janşılıp ölgen. Adamdar men kölikterdiñ öligi töbe bolıp üyilip, Sena özeni qıp-qızıl qan bolıp, aqqan desedi.

Degenmen, «Şaron qandı şayqasında» odaqtastar qanşalıqtı zor qwrbandıqqa wşırağanımen, Attilanı şegindire aldı. Bwl Europalıqtar üşin nağız wlı jeñis edi.

Biraq, Attilanıñ şeginuinde-de öziniñ işki esebi bar bolatın. Ol, 452-şi jılı ekinşi ret batıs Rimge qayta şabuıldap, Italyadağı qalalardı qiratıp, Rim qalasına tike qandauırşa qadaldı. Attilağa böget bola almasın bilgen Batıs Rim imperiyası kezindegi twtas hirstiyan dini äleminiñ ruhani kösemi papa LuiⅠdi jalma-jan elşilikke salıp tize bügip, äsilindegi är jılına tapsıratın salığı 700 lera altındı üş eselep, 2100 lerağa köterdi, äri sayasi jaqtan ğwndarğa täueldi elge aynaldı.

Attila Batıs Rimdi aytqanına köndirip alğan soñ, endi qayta aynalıp salıq tapsırudan bas tartqan Vizaniyağa jaza jorığın jasauğa qamdandı. Biraq, oğan tağdır onday mümkindik bere qoymadı.

Betpe-bette älderi jetpesine äbden köz jetkizgen jauları onı talay ret jımısqılıqpen qastandıq jasap, öltiruge jospar qwrğan bolsa da, maqsattarına jete almağan bolatın. 453-şi jılı bir jas arudı toqaldıqqa alğan toyı tüni qan qwsıp dünie saldı. Közi tirisinde-aq atı, añızğa aynalıp «täñir qılışın» sıylağan, künaqarlardı jazalauğa kelgen «täñirdiñ qamşısı» degen dañıqqa bölengen, öz halqınıñ jeñimpaz qaharmanı, bükil Europanıñ üreylendirgen, täñirdiñ bwl erkesi öz ordasında, swlu arudıñ qwşağında jan berdi.

Derekterge qarağanda, küñirengen halqı betterin tilip, şaştarın kesip, qara jamılıp, qattı küyzelgen. Bälkim, bwnısı arısınıñ wlı tuın, eldiginiñ eren arısı Attilanı qorğay almağan betimiz tilingirler degeni bolar. Tarihi derekterge qarağanda, bwnday ädet bayırğı ğwn, skif-saqtarda da keñinen taralğan, jäne wzaq mezgil jalğasqan dästürli ädet edi. Bwl körinis bizge, qazaqtıñ öz arın qorğay almağan adamdardı «betiñ tilingir» dep qarğısımen sıbap jatatının, arısınan (qorğanısınan) ayrılğan beybaqtardıñ şaşın jayıp, betin jırtıp joqtaytın ädetin esimizge eriksiz oraltadı.

Attilanıñ ölimi ğwndardıñ tağdırında kürt bwrılıs jasadı. Ol köz jwmısımen-aq balaları arasında baqastıq tuılıp, el arası bwzıldı da ğwn imperiyası ıdıray bastadı. Älkey Marğwlan öziniñ «Epos tudırğan ortanıñ mädenietke qwsqan ülesi» attı eñbeginde «Zoltannıñ mad'yar, añızdarı boyınşa zertteuinşe, Edil (Attila) ölgen söñ onıñ balaları Ernaq pen-Deñizek kün şığısqa qayttı. Keybireuleri Qırım men soltüstik Kavkazğa toqtaldı…

dayındağan: Wlarbek Däleywlı