Tömende Moñğoliyanı mekendegen qazaqtardıñ tarihı jaylı zertteuşi Asılbek Baytanwlınıñ materialın wsınıp otırmız.

Qazaq tarihındağı äli de bolsa ayqınday tüsudi qajet etetin mäseleniñ biri – Moñğoliya qazaqtarınıñ atalğan memleket aumağına qay kezeñde tüpkilikti qonıstanğandığı bolıp tabıladı. Bwl jöninde ötken ğasırdıñ ekinşi jartısınan qazirgi künge deyin otandıq, şeteldik tarihşılardıñ eñbekterinde birşama qarastırılıp keledi. Moñğoliya qazaqtarınan şıqqan tarihşı ğalımdar Minis Äbiltaywlı, Saray Asqanbaywlı, Islam Qabışwlı, Zardıhan Qinayatwlı, Qwrmethan Mwhamädiwlınıñ, ädebiettanuşı-zertteuşi ğalımdar men jazuşılar Qabidaş Qaliasqarwlı, Swltan Täukeywlı, Şınay Rahmetwlı, Swrağan Rahmetwlı, Jükey Şäñgişbaywlı jäne t.b. özderiniñ ğılımi eñbekterinde twjırımdauı, ädebi şığarmalarına arqau etui nätijesinde Moñğoliya qazaqtarı tarihı turasındağıOtandıq tarihşılar men közi qaraqtı oqırmannıñ bügingi küngi jalpı tüsinigi qalıptasqan deuge boladı.

Öz kezeginde «joğarıda atalğan jäne basqa da zertteuşiler men izdenuşiler Moñğoliyağa qazaqtardıñ qonıs audaruı jöninde qanday derekközderge süyendi jäne ol derekközder qay kezeñderden habar beredi?» degen swraq tuındaydı.

Eñ äueli derekközder turalı qarastıralıq. Eñ birinşisi – äñgime añız, jır añız, küy añız, ata-tek şejiresi, erlik jırları t.b. türde halıqpen birge jasasıp kele jatqan qazaq fol'klorı men keyingi ğasırlarda qalıptasqan jazba ädebieti. Mwnda aytılatın oqiğalar men derekterdi twtastay şındıq retinde qabıldamasaq ta,aqiqatqa aparar joldıñ sorabı retinde qabılday otırıp, izdenis jasau, ol üşin älem jäne qazaq tarihına qosa qazaq fol'klorın, auızşa şejiresine qosa, orıs moñğol, qıtay tilderindegi sol kezeñ jönindegi materialdarmen tanısqan, sol tilderdi mümkindiginşe meñgergen jağdayda ğana şınayı aqiqatqa barınşa tayay tüsuge mümkindik tuarı anıq. Mwnday bolmağan jağdayda aldıñğı jañsaq mağlwmattardıqaytalauşılıq, özge jwrttıñ ideologiyalıq tanımına tañıluşılıq, äsire jaydaqtıq, birjaqtılıq orın aluı sözsiz. Mwnı erekşelep otırğanımız – bizdiñ maqalamızğa arqau bolğan taqırıptı qarastıru barısında da osınday kemşilikterge jol berilip, olar birte-birte mızğımas twjırımğa aynalıp adastıruşılıqqa aparatın jağdaylar bar. Sondıqtan da fol'klorlıq derekközderdiñ mümkindigin tolıqtay sarqa paydalanıp, onı Otandıq, şeteldik jazba qwjattarmen säykestendiru qajet dep bilemiz.

Ekinşi derekköz –Batıs Moñğoliyanı zertteu üşin arnayı jibergen reseylik ğılımi ekspediciya jetekşileriniñ, elşi konsuldarımen saudagerleriniñjazba materialdarı negizindegi arhiv derekteri. G.N.Potanin, A.M.Pozdneev, G.E.Grumm-Grjimaylo, I.N.Mayskiy, P.K.Kozlov, V.D.Sapojnikov, A.V.Burdukovt.b. jazbalarında Altaydı mekendeytin halıqtar, sonıñ işinde qazaqtar turalı auqımdı qwndı materialdar qamtılğan.

Üşinşi derekköz – Patşalıq Resey men Şıñ imperiyası arasında jasasqan türli şekaralıq kelisimder, paktiler. Mwnda Moñğoliyağa qazaqtardıñ qonıs audarğandığı turalı tikeley aytılmasa da, osı ürdis qalıptasuına sebep, türtki bolatın şeşimderdi eskeru mañızdı.

Törtinşi derekköz – C.Jamsaranov, D.Gongor t.b. moñğol ğalımdarınıñ eñbekteri men Moñğoliya mwrağattarındağı qazaqtarğa qatıstı HİH ğasırdan bergi türli qwjattar.

Endigi mäsele – atalğan derekközderde qazaqtardıñ Moñğoliya jerine qonıs audaruıqaşannanbastalğandığınayqındau jäne bwğan «Moñğoliya memleketi», «Batıs Moñğoliya», «Wrañqay jeti qoşunı», «Qobda şebi» siyaqtı sayasi-äkimşiliktik qwrılımdardıñ payda bolıp qalıptasuı men ömir süruiniñbirşama qatıstılığı.

Moñğoliya memleketi. 1206 jılı Şıñğıs han qwrğan Moñğol imperiyası birte-birte ıdırap, şürşittik Şıñ imperiyası İşki Moñğoliyanı 1636 jılı, Sırtqı Moñğoliyanı (qazirgi Moñğoliya) 1692 jılı ielense, Batıs Moñğoliyadağı Joñğar (moñğolşa – züüngar – sol qanat) handığın 1758 jılı tolıq küyretip bodandıqqa wşırattı. 1911 jılı ğana täuelsiz Moñğoliya memleketi qayta jariyalandı.

Batıs Moñğoliya. Batıs Moñğoliya degen tarihi geografiyalıq aumaqtıñ özi negizinen Joñğar handığınıñ bayırğı ieligin qamtidı. Oğan qazirgi Moñğoliyanıñ batıs üş aymağı men ŞWAR-dıñAltay aymağı kiredi. Qazaqtardıñ şığısqa qaray jıljuınıñ bastı sebebi de bir zamandarda ata-babaların batısqa ığıstırğan oyrat taypalarınıñ qazirgi älsizdigin paydalanıp, şwraylı jayılımdarğa ie bolu edi. Bwl missiyanı tolığımen orındağan qazaqtar endi Altaydıñ teriskey betin igerudi HİH ğasırdıñ 60-jıldarı bastadı. Mwnıñ da özindik tarihi, sayasi, äleumettik, tabiği sebepteri boldı. Şıñ imperiyası üşin köşpendi halıqtardıñ özine qarastı aumaqtıñ qay jerine köşkeni emes, salıqtı qalay tölep twrğandığı mañızdı bolsa kerek.

Wrañqay jeti qoşunı.Qoşuın – Şıñ biligi twsındağı äkimşilik bölinisi bolatın. Batıs Moñğoliyanı ejelden mekendegen wrañqay taypasınıñ jeti ruı Altay tauınıñ teriskeyi men küñgeyin, yağni qazirgi Moñğoliyanıñ Qobda, Bayan-Ölgiy aymağı men ŞWAR-dıñ Altay aymağın mekendedi.

Qobda şebi. Şıñ imperiyasınıñ Batıs Moñğoliyanı basqaru üşin qwrğan sayasi-äkimşilikprovinciyası. Bwğan joğarıda atalğan Wrañqay jeti, dörbettiñ 16, zahçinnıñ 3, torğauıttıñ 3, bayat, ölet, mıñğıt t.b. qoşuındarımen birge qazaq qoşuındarı da qaradı[1, 68-b].

Qazaqtardıñ Moñğoliyağa qonıs audaruı degen wğımnıñ özi 1911 jılğa deyin derbes memlekettiñ şekarasınan ötkendigin emes, Şıñ imperiyasınıñ bir ölkesinen kelesi ölkesine orın auıstıru degendi bildiredi. Osı twrğıdan alğanda jeti qoşuın wrañqaymen qazaqtardıñaralasa qonıstanuıHÜİİİ ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastaladı. HH ğasırda jazılğan keybir ädebi şığarmalardağıday,qazaqtardıñ Qobda betke ötken soñ ğana «moñğol rularımen dostasa bastauı» soltüstikke qaray qanat jayuı twrğısında bolmasa, basqa jağdayda şındıqqa janaspaydı.

Qazaqtardıñ qazirgi Moñğoliya jerine jappay qonıstanuı jönindegi tarihi mälimettiñ eñ bastıları G.N.Potaninniñ 1876-jılı: «Olar (kereyler) bizdiñ Qobdağa keluimizden 6-7 jıl bwrın Altay jotasınıñ küñgey betinde edi, bwrın biz sonda kezdestirgen Köbeş auılı qazir osında (Qobda betine) köşip kelgen eken»[2,-32-b.] degen deregi men 1924 jılı şaqırılğan Moñğoliyanıñ memlekettik birinşi Wlı Qwrıltayına qatısqan Däuitbay Taudanbekwlınıñ söylegen sözi: «Bizdiñ qazaqtar mwñğwl jerine ayaq basqalı mine, 60 jıl. Al mwñğwldıñ qaramağına engeli 14 jıl boldı»[1,95-b.]. Demek qazaqtar bwl ölkege 1864-1870 jıldarı jappay qonıstanğan. Bwdan özge Mäsäli Saldanbaywlı, Mısa Rahımbaywlı jäne t.b. şejireşi qarttardan auızşa, jazbaşa jetken derekter de osı mejege sayadı. Özine qarastı eldi bastap alğaş Jılqışı Aqtaywlı bastağan şeruşi, Köbeş Aytbaywlı bastağan jäntekey ruları qonıs audarğan edi jäne biz maqalamızdıñ basında atap ötken birinşi derekköz boyınşa bwl meje äldeqayda erte kezeñderge jeteleytinin köremiz jäne osı twrğıda qazaqtardıñ Moñğoliyağa qonıs audaruın eriksiz (zorlıqpen) qonıs audaru, jeke maqsatpen qonıs audaru, sanalı türde jappay qonıs audaru dep üş türli aspektide qarastırğan jön dep bilemiz.

Birinşi topqa – 1830 jılı dörbettiñ Sayn noyanınıñ şapqınşılığına wşırap Altaydıñ küñgey betinen qazirgi Uvs aymağınıñ Tarialan swmını jerine, hotondar arasına äkelingen qazaqtar jatadı. Bwlardıñ sanı 200 şamalı ğana bolğandıqtan, wlttıq bet-beynesi saqtalmay, hotındarğa siñip ketse kerek. Eriksiz qonıs audaruşılar qatarına 1916-1963 jıldar arasında Qazaqstan, Resey, Qıtaydağı türli zwlmattar men sayasi nauqandardan bas sauğalap kelgen qazaqtardı da jatqızuğa boladı. Bwlardıñ san-mölşeri tım köp emes.

Ekinşi topqa – 1864 jıldan köp bwrın-aq Qobda betine twrmıs tauqımetimen jeke bası, birli-ekili otbasımen qonıs audarıp, ölet, torğauıt baylarına jaldanıpegin salıp, mal bağıp kün körgen qazaqtar jatadı. Mwnday qazaqtar tım köp emes jäne olar jayında auızeki añız äñgimede aytılıp kelgenimen, resmi derekter arqılı däyektelmegen. Ejelden Qobda qalası mañına kelip ornalasıp bau-baqşa ösirumen, sauda-sattıqpen şwğıldanğan qazaqtanğan sarttardı (jergilikti halıq tilinde – çantuu) da osı topqa jatqızuımızğa boladı.

Üşinşi topqa – wrañqay-qazaq rubasıları arasındağı kelisim arqılı twtastay auıl-aymaq, ruımen kelip qonıstanğan qazaqtar. Bwl köşti bastauşılar arasında joğarıdağı eki twlğamen qatar Äbilmämbet hannıñ nemeresi Qojamjar töre Sämenwlınıñ esimi erekşe ataladı.

Bizdiñşe, 1840 jıldardıñ özinde Altaydıñ Qobda betine qazaqtarqıstay bastağan. Bwğan deyin de köp jıldar boyı küñgey bettiñ qazaqtarı Qobda bette mal otarlatıp, jaylap jürse kerek. «Saqsay swmınınıñ Dayın ölkesinde Boşekeñ (Boztay) sayı, Ağay (Aqtay) sayı, Käriatañ jaylauı (Irısbay)… bar»[3,17-b.]. Mwndağı Aqtay, Boztay, Irısbaylar şeruşi ruınıñ batırı Köbegenniñ balaları, tarihi twlğalar.«Bi, batır, baluan Aqtay Köbegenwlı 1793 jılı Altaydıñ Köksu degen jerinde tuğan. 1856-jılı Buırşın audanınıñ Şwñqır degen jerinde 63 jasında qaytıs bolğan»[4, 262-b.]. Sonımen qatar Aqtay Köbegenwlı men jäntekey bayı Şäku Esilbaywlınıñ Oyğır basına deyin (Resey-Moñğoliya şekarası) jer jağdayın şalğanı añız bolıp aytıladı.

Al 1867 jılı qoyan jılı Qobdadağı jergilikti äkimşilikpen kelisim jasauğa Jılqışı, Köbeş, Qojamjarlardıñ baruın – birjolata qonıstanu üşin jasalğan şeşuşi qadam dep bağalaymız.

Özge de birneşe derekközderge sayatın bolsaq, 2014 jılı qazaqtardıñ Qobda betinejappay qonıs audarğanına 150 jıl toldı. Al Qobdadağı resmi bilikke joğarıdağı üş twlğanıñ baruınan eseptegende 2017 jılı osı mejege toladı. Qılañ Qanjığalıwlı bastağan el ağalarınıñ Da-kürege (qazirgi Wlanbatır) barıp özderine qarastı jerdiBoğda hanğa resmi türde bekittirip Moñğoliya azamattığına ötkenine biıl 102 jıl tolıp otır, 2017 jılı 105 jıl boladı.Bwl – bwdan arı qaray qalay aytsa da qazaqtardıñ osı ölkeniñ avtohtondı twrğını retinde moyındalatının bildiretin san. Türkiniñ tüp besigi, ejelgi Nayman handığınıñ kül tökken jeri Altaydıñ teriskeyine oyrat taypalarımen, şürşit-qıtaymen birde malın bere bitisip, birde janın bere şekise jürip ornıqan bügingi Qobda beti men Şüy qazaqtarınıñ äreketin atajwrttan jarıla köşe jıraqtau emes, qala berdi qazaqtıñ, assa külli türkiniñ wpayın tügendegen ruhani erliktiñ sipatı retinde qarastıru dwrıs bolmaq. Sebebi, qazirgi Moñğoliya BAQ-tarında qazaqtardı HH ğasırda qañğırıp kelgen bosqındar retinde körsetuge tırısu bayqalumen qatar, qaysıbir Otandıq aqparat közderinde patşa nemese keñes ükimetinen zorlıq körgendikten auıp ketken qaşqındar retinde jalpılama sipattaytındığı qılañ berip jatadı. Qılañ bergen emes-au, qarapayım qazaq ne moñğol solay tüsinedi de. «Qazaq tarihında qazaq wyalatın eşteñe joq» deytin N.Ä.Nazarbaevtıñ sözi bar. Endeşe, birtwtas qazaq tarihınıñ zañdı bölşegi Moñğoliya qazaqtarı tarihında da öz wltınıñ ar-namısına daq tüsiretindey eşbir oqiğanıñ bolmağandığı jäne bwdan bılay da bolmaytını aqiqat. Öytkeni wlt ruhaniyatınıñ üştağanı – tili men salt-dästürin, dinin saqtap, sıylağan halıqtıñ tarihi jadısı qalğımaq emes.

Paydalanılğan ädebietter tizimi:

1. Qinayatwlı Z. Jılağan jıldar şejiresi. – Almatı: «Merey», 1995. – 298 bet.

2. Qabışwlı I. Mongoliya qazaqtarınıñ tarihı. – Ölgiy: «Baspa öndirisi», 1980. -242 bet

3. Şäñgişbaywlı J. HH ğasırdağı Moñğoliya qazaqtarı. – Ulaanbatar. «Sorhon Cagaan», 2008. – 320 bet

4. Baqat ruınıñ şejiresi (jinaq). – Ürimji: «Wlttar baspası», 2014. – 403 bet

5. Swltanov Q. Tolğaqtı oy, tolımdı twjırım. // «Egemen Qazaqstan» 2003 jılğı 25 aqpan.

baq.kz