Bwl — orıs tiliniñ örisi tarılıp, qoğamnıñ özgerisine qarsı twra almaytının bilgen orıstildi pendeniñ  «janayqayı».

«Iä, biz «bir şañıraqtıñ astında ömir süremiz» deymiz, biraq oy-pikirimiz de, maqsat*-müddemiz de – eki basqa. Bwl — öte qauipti qwbılıs» — dedi sayasattanuşı Dos Köşim bizdiñ media-portalğa bergen jacuabında, osılay ol bölektengen qazaqtıñ bölekteu jazbasına bağa berdi.365info.kz te.

Bwl — bizdiñ şattanatın kezimiz…

— Soñğı uaqıtta Qazaq elinde tildik belgisine qaray, eki türli älem qalıptastı. Bwlardıñ ärqaysısı özderiniñ gazet-jurnaldarın oqidı, teledidardan özderiniñ habarların köredi. Elimizdegi sayasi-qoğamdıq oqiğalarğa bwlardıñ beretin bağaları da eki türli. Men soñğı üş jılda 8 oblısta orıstildi auditoriyamen 94 kezdesu ötkizdim. Sondıqtan bwl — naqtı ayqındalğan fakti.

Bulat Tarnuevtiñ maqalası osı mäselelerdiñ tereñge ketkeniniñ belgisi, körsetkişi.

Biraq oğan renjudiñ tük qajeti joq. Kerisinşe, bwl şattanatın kez. Öytkeni…

Soñğı uaqıtta elimizdegi tildik jağday özgere bastadı. Bwrın orta mektepterde oqitın (90-jıldarı) oquşılardıñ 65 payızı orıs tilinde oqısa, biılğı 1-sınıpqa barğan baldırğandardıñ 89 payızı qazaq mektepteriniñ esigin aşıptı. Demek, orıs mektepteriniñ birinşi sınıbına 11 payız ğana oquşı barğan. Osılayşa

orıs tiliniñ örisi tarılıp, qoğamnıñ özgerisine qarsı twra almaytının bilgende, Bulat Turnaev sekildilerdiñ osılayşa ışqınuı da zañdı qwbılıs dep bilemin.

Bulat inimniñ sözderi bazardağı äyelderdiñ wrısı siyaqtı, sondıqtan naqtı, däleldi jauap beru mümkin emes. Degenmen, şamam kelgenşe, Bulattıñ ärbir pikirine say özimniñ oyımdı bildire ketsem deymin.

Bolat inim, qazaq üşin «şalaqazaq», «nağızqazaq» degen wğım joq

Al sonday termindi şığarğandar – ana tilin wmıtıp, orıstildi bolıp ketken qazaqtar. Sol arqılı olar «qazaqtar bizderdi bölip tastaydı, kemsitedi» degen közqaras qalıptastıruğa tırısuda. Ana tilinen ayrılu – kez kelgen adam üşin ülken kemşilik, al öziniñ otanında otırıp, ana tilin bilmeu – şınında da, wlttan bölektenu, al öziniñ memlekettik tilin bilmeu – nadandıqtıñ belgisi. Alayda, ol – bügingi wrpaqtıñ kinäsi emes, sol uaqıttağı ata-anañnıñ tañdauı – men onı jaqsı bilemin, sol sebepti qazaq tilin tolıq meñgermegen ne äli künge deyin üyrene almay jürgen qazaqtarğa tüsinistikpen qaraymın.

Ekinşiden, «orıstildi, qalada twratın şalaqazaqtar tazaqazaqtardan äldeqayda aqıldı… Qalalıq jerdegi qaltalı käsipkerdiñ bäri şalaqazaq. Biznestegi baylardıñ arasında «nağızqazaqtar» joq» degen sözderiñmen kelise almaymın. Baylıq – eşqaşan aqıldıñ belgisi bolmağan. Bizdiñ qoğamdağı baylıq aqıldı men taza adamdardıñ qolında deu de bos söz.

Orıstildi qazaqtardıñ «bizneste» köp boluınıñ sebebi tım qarapayım – ülken «biznes» äli künge deyin orıstildi, ekinşiden, wlt mäselesine basın qatırğısı kelmeytin jandardıñ, ärine, aqşa jasaudan basqa joldarı qalmaytın siyaqtı…

Qazaqtı nege mämbet deysiñ?

Al «Memlekettik tildi meñgergeni üşin ğana bwl «mämbetter» bilikten orın aldı» degen pikiriñiz, tipten, sın kötermeydi.

Memlekettik qızmetkerlerdiñ işinde orıs tilin bilmeytin bir de bir adam joq. Kerisinşe, qazaq tilin kögertpey otırğan solar.

Ekinşiden, düniejüziniñ barlıq elderinde memlekettik qızmetkerlerdiñ memlekettik tildi bilui – talassız mindet, qajettilik bolıp tabıladı. Ärine, memlekettik qızmetkerlerdiñ barlığı, onıñ işinde, Prezidenttiñ özi memlekettik tildi meñgergeni üşin bilikten orın aladı.

Aytpaqşı, qazaqtı mämbet deysiñ.

«Mämbet» degende, köz aldıma aqıldı da bilimdi, zilsiz külkisi men balalıq aşıqtığı, darhan köñili arqılı nağız ziyalılıqtıñ ülgisin körsetken Gerol'd Bel'ger esime tüsedi. Sağan onıñ «men qazaqtıñ birinşi «mämbetimin» dep bastalatın maqalasın oquğa keñes beremin.

«Mämbet» bolu üşin ondağan kitap jazıp, kem degende, üş tildi öziñniñ ana tiliñdey bilu kerek. Ol üşin aqıl men parasat, azamattıq wstanım kerek. Sondıqtan Sen «mämbet» bola almaysıñ ba dep qorqamın. Bayqaysıñ ba, eki tildik älem bir sözdiñ özin eki türli qabıldaytın deñgeyge jetipti.

Biz eşkimge tiispeymiz!

«Qazaqstannıñ osınşalıqtı qwldırauına nağızqazaqtar kinäli. Qazaqstandı qazirgi küyge tüsirgen aqımaq äri jalqau nağızqazaqtar. Tehnikalıq äri ğılımi terminderdi tüsinuge jol aşatın orıs tilin üyrenbeuiniñ özi olardıñ qanşalıqtı aqımaq ekenin körsetedi» degen pikirlermen jartılay kelisemin.

Eger «nağızqazaqtar» degeniñiz, wltşıldar men ziyalı qauım bolsa, bügingi ekonomikalıq-äleumettik jağdayğa bizdiñ qatısımız joq. Meniñşe, eldi osınday jağdayğa jetkizgender – seniñ tüsinigiñdegi «şalaqazaqtar» siyaqtı.

Orıs mektebin bitirgender şetel asadı, qazaq mektebin bitirgenderden maman şıqpaydı deuiñ de dälelsiz, kezekti, bos sözder (biılğı altın medal' alğandardıñ 99 payızı qazaq mektebin bitirgender).

Şetelde oqitın studentterdiñ köpşiligi – qazaq mektebin bitirgender de, Reseyde oqitındardıñ 99 payızı – orıs mektebin bitirgender. Reseydiñ oqu orındarın Angliya men AQŞ-tıñ joğarğı oqu orındarımen salıstırmay-aq qoyayıq.

«Soğan qaramay, bizge tiisedi» degen söziñe kelise almaymın. Biz eşkimge tiispeymiz.

Tüsinemin, orıs tilin ğana biletin qazaqtar özderin ıñğaysız sezinedi, basqa qazaqtar özderine sıni közqaraspen qaraydı dep oylaytın da bolar.

Sondıqtan «qorıqqan bwrın jwdırıqtar» degendey, bizdiñ aytpağan sözderimizdi ayttı, oylamağan oyımızdı oyladı dep tüsinedi. Bwl — ülken qatelik.

Aytpaqşı, qazaqtardıñ 90 payızı orıstildi ekenin wmıtpayıq. Sondıqtan, eger «şalaqazaq» degen söz orıs tilin biletin adamdarğa arnalsa, bizder de sonıñ işindemiz. Qazaqşa bilim alıp, qazaq mektepterin bitirgen jandardıñ barlığı – qostildi (bilingv) adamdar, bwl bizdiñ senderden artıqşılığımız.

Söz soñında, özderin «şalaqazaqtar» dep ataytın jandarğa („Şalaqazaqtar, bilip jüriñder, nağızqazaqtar bizdiñ bauırlarımız emes„) , onıñ işinde, Bulat inime aytatın sözim bireu-aq — BİLİP JÜRİÑDER, SENDER BİZDİÑ BAUIRIMIZSIÑDAR.

Mende sağan degen ayauşılıq sezimnen basqa eşteñe joq.

Dos Köşim, sayasattanuşı

365info.kz