Tarih Twlğalar

MWSTAFA ŞOQAYDIÑ BEYİTİN QALAY TAPTIQ?

kerey.kz

 |  Dec 27, 2016

27 jeltoqsan qazaqtıñ bir tuar memleket qayratkeri Mwstafa Şoqaydıñ dünieden qaytqan küni. Osıdan tura 75 jıl bwrın, atap aytqanda 1941 jılı 27 jeltoqsan küni Berlinde Uiktoriya Krankenhausta dünie salğan edi. Jwbayı Mariya YAkovlevna Gorina sonda azamattıq istep Şoqaydı sol düniejüzilik soğıs jıldarının qiın qıstau kezinde Berlindegi türik ziratına jerleuge mwrındıq boldı. Biz sol üşin Mariya YAkovlevnağa qarızdarmız. Söytip esil er 1942 jılı 2 qañtar jwma küni Berlindegi türik şäyitteri ziratına jerlendi. Biraq soğıstan keyin sol zirat eleusiz, eskerusiz qaldı. Keñes Odağı twsında Qazaqstannan Berlinge Şoqaydıñ beyitin izdep kelu bılay twrsın, onıñ el işinde atın atauğa tiım salındı.

Şoqaydıñ beyitin sonda alğaş kim izdedi, kim taptı degen swraq oyğa keledi. Onı tapqandar Germaniya qazaqtarı. Biz sol oqiğanıñ bel ortasında jürgen, büginderi Almatıda Rayımbek audanında ömir süretin Zuqa batır wrpağı Arslan Tosın ağamızben osıdan eki jıl aldın, aytqanda 2014 jılı, 24 qırküyek küni kezdeskende swhpattasıp aytqandarın bastan ayaq jazıp alıp edik. Bügin Qazaqstan, tipti bükil Ortalıq Aziya elderiniñ täuelsizdigi üşin sanalı ömirin arnağan Mwstafa Şoqaydıñ dünieden ötkenine 75 jıl toluına baylanıstı beyitinin qalay tabılğanı turalı Arslan ağanıñ aytqandarın tömende nazarlarıñızğa wsınamın.

“1966 jılı alğaş Germaniyağa barğan kezimiz. 5 joldaspız. Bekey, Irısbay, inisi jäne bir kisi. Berlinge keldik. 3-4 kün demalıq es jiğannan keyin, Berlinde dep estigen Şoqaydıñ beyitin izdeyik dep kelistik. Til bilmeymiz. Im qağıp söyleymiz. Şoqay deymiz, qazaq deymiz, ölgen deymiz. Eşkim bilmeydi. Äyteu, söytip jürip bir qanşa nemis beyitterin aralap şıqtıq. Üş kün izdedik. Taba almadıq.

Üşinşi küni Templog deytin jerde edik. Bireu: “Mına jaqta bir beyit bar. Biraq türiktiki. Türikterdin beyiti bar. Sonda bolmasın” dedi. Biz ne bolsa bolsın, onı da köreyik dedik. Ol kezde maşina köp joq. Jayau jürip barıp taptıq. Biik dual, dualdıñ üsti tikenekti sımdardarmen qorşap tastağan. Ülken temir esigi qwlıptaulı.

Köp te jaqınday almaymız. Öytkeni nemistiñ kempir şaldarı qiın boladı. Söytip bes adamnıñ qwlıptaulı beyittin aynalısın torıp jürgenin körse, miliciyağa şağım jasaydı. Söytip bizdi qamap tastay ma? dep alañdağan jayımız da bar. Onıñ üstine özimiz Germaniyaga jaña keldik. Zañ bilmeymiz, til bilmeymiz.

Esikte jazu bar eken. Onda beyittiñ Osman patşalarının elşileri men konsuldarınıñ beyiti ekeni jazulı. Beyittiñ işine kiru mümkin emes. Dual biik, onıñ üstine tikenekti sım temirder. Söytip beyitti aynala qarap kiretin tesik, qolaylı jer izdedik.

Osılayşa alañdap qarap twrğanda bir kempir men şal körindi. Bizdi körip qasımızğa kelip nağıp twrğanımızdı swradı. Biz ımdap qazaqpız, soğısta adamımız ölgen edi. Sonın beyitin izdep jürmiz. Mınanıñ işinde me eken dep jürmiz. Onıñ atı Mwstafa Şoqay, Şoqay dedik. Şal bizge qaradı. Tüsindi. Bir közin qısıp twrıp “Şoqay, Şoqay” dep kübir kübir etip oylandı. Sälden soñ, “Iä, iä, Şoqay degen bir beyit osında bar edi” dedi.

Quanıp kettik. Endi tabadı ekemiz destik. Biraq ziratqa kiru mümkin emes. Qorşağan dual, tikenekti sım temirder. Tağı qaray bastadıq. Bir jerinde dual azdap şögip temir sım ötetindey bolıptı. Beseumiz qarap twrdıq. Kim sekirip dualdıñ ar jağına tüsedi dedik. Eşkim wmtılmadı. Sonda ne bolsa da, men köreyin dedim. Jigitterdiñ kömegimen dualğa şığıp sımdardıñ üstinen ar jaqqa sekirip tüstim.

Duladıñ işi tolğan beyit eken.  Arı qarap beri qarap jürip Şoqay jazulı beyitti taptım. Dualdıñ ar jağındağı jigitterge ayğayladım. “Bar eken, taptım” dedim.

Olar “Onda sen beyittiñ basında twrıp Qwran oqı, biz osı jerden äumin deyik” dedi. Söytip men Qwran oqıdım. Olar sırttan äumin dedi.

Osıdan keyin qaytayın desem, 2,5 metr biiktigindegi dualğa şığa almaymın. Sırttağı joldastarıma ağaş bir deme tauıp kelinder şığayın desem, olar ağaş joq qaydan tabamız deydi. Endi şığa almaytın bolğan son, olar “Biz üyge kettik erten seni bir deme qıp şığarıp alamız. Bügin sen Şoqaydıñ qasında jat” dep ketti. Olar ketpey men ne isteydi eken dep biraz jerge barıp kütip otıradı.

Al men beyittiñ işin aralasam bügin meşit salınğan jerde ağaştar jatır eken. Meşit ol künde joq edi. Meşit 70-ti jıldardan keyin salındı.

Ağaştı dualğa süyep şıqtım. Sekire bergenge dualdağı tikenekti sımdar şalbarımnıñ art jağınan tilip ketti. Söytip jırtıq şalbarmen üyge qayttım.

2-3 aydan keyin sol mandağı äskeri basqarmağa barıp beyitti aşıp beruin ayttıq. Ol kezde bir nemisşe de üyrenip qaldıq. Bir asker bizben jürmekşi boldı. Qay jerde dedi. 3 km degende wzaq barmaymın dedi. Onda maşinamen barayıq dedi. Söytip bir maşinamen beyitke bardıq. Onın küzetşisini taptıq. Küzetşige esikti aş desek, kilti joq aşalmaymın dedi. Kiltti tot basqan eken.

Söytip qaytıp keldik. Aradan 3 jıl ötkennen keyin 1969 jılı qayta barsaq, esigi aşılıptı. Türikter aşıp tazalaptı. Söytip onda estelik bolsın dep Bekey Sarbas, Irısbay Erol, Nigmetolla (Dyurin dep te ataydı) Wzman törteumiz suretke tüstik.”

Mine bwl Arslan ağamızdıñ öz auzınan Şoqay beyitiniñ tabılu hikayası. Qazaq halqı, tipti bükil türki halıqtarı üşin qwrban bolğan Şoqaydı Alla aldınan jarılqasın, jatqan jeri torqa, barğan jeri wjmaq bolsın!

Äbdiuaqap Qara
Mimar Sinan Körkem Öner Universitetiniñ
professorı, tarih ğılımınıñ doktorı

abdulvahapkara.com