МҰСТАФА ШОҚАЙДЫҢ БЕЙІТІН ҚАЛАЙ ТАПТЫҚ?

| Dec 27, 2016

27 желтоқсан қазақтың бір туар мемлекет қайраткері Мұстафа Шоқайдың дүниеден қайтқан күні. Осыдан тура 75 жыл бұрын, атап айтқанда 1941 жылы 27 желтоқсан күні Берлинде Уиктория Кранкенхауста дүние салған еді. Жұбайы Мария Яковлевна Горина сонда азаматтық істеп Шоқайды сол дүниежүзілік соғыс жылдарынын қиын қыстау кезінде Берлиндегі түрік зиратына жерлеуге мұрындық болды. Біз сол үшін Мария Яковлевнаға қарыздармыз. Сөйтіп есіл ер 1942 жылы 2 қаңтар жұма күні Берлиндегі түрік шәйіттері зиратына жерленді. Бірақ соғыстан кейін сол зират елеусіз, ескерусіз қалды. Кеңес Одағы тұсында Қазақстаннан Берлинге Шоқайдың бейітін іздеп келу былай тұрсын, оның ел ішінде атын атауға тиым салынды.

[code language=”css”] [/code]

Шоқайдың бейітін сонда алғаш кім іздеді, кім тапты деген сұрақ ойға келеді. Оны тапқандар Германия қазақтары. Біз сол оқиғаның бел ортасында жүрген, бүгіндері Алматыда Райымбек ауданында өмір сүретін Зуқа батыр ұрпағы Арслан Тосын ағамызбен осыдан екі жыл алдын, айтқанда 2014 жылы, 24 қыркүйек күні кездескенде сұхпаттасып айтқандарын бастан аяқ жазып алып едік. Бүгін Қазақстан, тіпті бүкіл Орталық Азия елдерінің тәуелсіздігі үшін саналы өмірін арнаған Мұстафа Шоқайдың дүниеден өткеніне 75 жыл толуына байланысты бейітінін қалай табылғаны туралы Арслан ағаның айтқандарын төменде назарларыңызға ұсынамын.

“1966 жылы алғаш Германияға барған кезіміз. 5 жолдаспыз. Бекей, Ырысбай, інісі және бір кісі. Берлинге келдік. 3-4 күн демалық ес жиғаннан кейін, Берлинде деп естіген Шоқайдың бейітін іздейік деп келістік. Тіл білмейміз. Ым қағып сөйлейміз. Шоқай дейміз, қазақ дейміз, өлген дейміз. Ешкім білмейді. Әйтеу, сөйтіп жүріп бір қанша неміс бейіттерін аралап шықтық. Үш күн іздедік. Таба алмадық.

Үшінші күні Темплог дейтін жерде едік. Біреу: “Мына жақта бір бейіт бар. Бірақ түріктікі. Түріктердін бейіті бар. Сонда болмасын” деді. Біз не болса болсын, оны да көрейік дедік. Ол кезде машина көп жоқ. Жаяу жүріп барып таптық. Биік дуал, дуалдың үсті тікенекті сымдардармен қоршап тастаған. Үлкен темір есігі құлыптаулы.

Көп те жақындай алмаймыз. Өйткені немістің кемпір шалдары қиын болады. Сөйтіп бес адамның құлыптаулы бейіттін айналысын торып жүргенін көрсе, милицияға шағым жасайды. Сөйтіп бізді қамап тастай ма? деп алаңдаған жайымыз да бар. Оның үстіне өзіміз Германияга жаңа келдік. Заң білмейміз, тіл білмейміз.

Есікте жазу бар екен. Онда бейіттің Осман патшаларынын елшілері мен консулдарының бейіті екені жазулы. Бейіттің ішіне кіру мүмкін емес. Дуал биік, оның үстіне тікенекті сым темірдер. Сөйтіп бейітті айнала қарап кіретін тесік, қолайлы жер іздедік.

Осылайша алаңдап қарап тұрғанда бір кемпір мен шал көрінді. Бізді көріп қасымызға келіп нағып тұрғанымызды сұрады. Біз ымдап қазақпыз, соғыста адамымыз өлген еді. Сонын бейітін іздеп жүрміз. Мынаның ішінде ме екен деп жүрміз. Оның аты Мұстафа Шоқай, Шоқай дедік. Шал бізге қарады. Түсінді. Бір көзін қысып тұрып “Шоқай, Шоқай” деп күбір күбір етіп ойланды. Сәлден соң, “Иә, иә, Шоқай деген бір бейіт осында бар еді” деді.

Қуанып кеттік. Енді табады екеміз дестік. Бірақ зиратқа кіру мүмкін емес. Қоршаған дуал, тікенекті сым темірдер. Тағы қарай бастадық. Бір жерінде дуал аздап шөгіп темір сым өтетіндей болыпты. Бесеуміз қарап тұрдық. Кім секіріп дуалдың ар жағына түседі дедік. Ешкім ұмтылмады. Сонда не болса да, мен көрейін дедім. Жігіттердің көмегімен дуалға шығып сымдардың үстінен ар жаққа секіріп түстім.

Дуладың іші толған бейіт екен. Ары қарап бері қарап жүріп Шоқай жазулы бейітті таптым. Дуалдың ар жағындағы жігіттерге айғайладым. “Бар екен, таптым” дедім.

Олар “Онда сен бейіттің басында тұрып Құран оқы, біз осы жерден әумін дейік” деді. Сөйтіп мен Құран оқыдым. Олар сырттан әумін деді.

Осыдан кейін қайтайын десем, 2,5 метр биіктігіндегі дуалға шыға алмаймын. Сырттағы жолдастарыма ағаш бір деме тауып келіндер шығайын десем, олар ағаш жоқ қайдан табамыз дейді. Енді шыға алмайтын болған сон, олар “Біз үйге кеттік ертен сені бір деме қып шығарып аламыз. Бүгін сен Шоқайдың қасында жат” деп кетті. Олар кетпей мен не істейді екен деп біраз жерге барып күтіп отырады.

Ал мен бейіттің ішін араласам бүгін мешіт салынған жерде ағаштар жатыр екен. Мешіт ол күнде жоқ еді. Мешіт 70-ті жылдардан кейін салынды.

dcp_2151

Ағашты дуалға сүйеп шықтым. Секіре бергенге дуалдағы тікенекті сымдар шалбарымның арт жағынан тіліп кетті. Сөйтіп жыртық шалбармен үйге қайттым.

2-3 айдан кейін сол мандағы әскери басқармаға барып бейітті ашып беруін айттық. Ол кезде бір немісше де үйреніп қалдық. Бір аскер бізбен жүрмекші болды. Қай жерде деді. 3 км дегенде ұзақ бармаймын деді. Онда машинамен барайық деді. Сөйтіп бір машинамен бейітке бардық. Онын күзетшісіні таптық. Күзетшіге есікті аш десек, кілті жоқ ашалмаймын деді. Кілтті тот басқан екен.

Сөйтіп қайтып келдік. Арадан 3 жыл өткеннен кейін 1969 жылы қайта барсақ, есігі ашылыпты. Түріктер ашып тазалапты. Сөйтіп онда естелік болсын деп Бекей Сарбас, Ырысбай Ерол, Нигметолла (Дюрін деп те атайды) Ұзман төртеуміз суретке түстік.”

dcp_2165

Міне бұл Арслан ағамыздың өз аузынан Шоқай бейітінің табылу хикаясы. Қазақ халқы, тіпті бүкіл түркі халықтары үшін құрбан болған Шоқайды Алла алдынан жарылқасын, жатқан жері торқа, барған жері ұжмақ болсын!

Әбдіуақап Қара
Мимар Синан Көркем Өнер Университетінің
профессоры, тарих ғылымының докторы

abdulvahapkara.com

Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
14 наурыз – Математиктер күні

kerey.kz

Кафедра профессоры Математиктер күніне арналған «Таңғы Studio» таңғы шоуында 15 наурыз, 2025 14 наурыз – Математиктер күніне орай «Таңғы Studio» таңғы шоуының қонағы белгілі ғалымдар: физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Қангужин Балтабек Есматұлы мен PhD-доктор Жұмабай Мәдібайұлы болды. Эфирде олар математиканың маңыздылығын, мерекенің тарихын, қазақ математиктерінің ғылымның дамуына қосқан үлесін талқылады. Профессор Балтабек Есматұлы математиканың ғылымдардың патшайымы саналатындығына тоқталды. Ол бір жағынан ғылыми білімнің шыңында тұрса, екінші жағынан басқа пәндердің дамуына негіз болатын көмекші ғылым екенін атап көрсетті. Ғалым шексіздік пен математикалық есептеулердің дәлдігін білдіретін π санының шығу тарихына да тоқталды. Доктор Жұмабай Мәдібайұлы бұл күннің 1988 жылдан бастап «π саны күні» (π – иррационал сан, шамамен 3,14142… тең) ретінде тойлана
Тек тілге байланысты…

kerey.kz

Қазақ Республикасында бір ғана мемлекеттік тіл бар. Ол- қазақ тілі. Қазақ тілінен басқа ешбір екінші тілге мемлекеттік мәртебе берілмеуі керек! Отыз жылдан астам уақыттан бері геосаяси ахуалды сылтауратып келдік. Енді біздің де мінезімізді һәм мысымызды көрсететін уақыт келді. ҚР-ның азаматы һәм салық тапсырушы қатардағы тұрғыны ретінде талап етемін! Алдағы бес жылда Қазақ Республикасында елеулі демографиялық өзгерістер болады. Атап айтқанда 2030 жылынан кейін қазақтардың республикадағы жалпы үлесі 80-85% ке дейін артады. Славян халықтарының өсімі азайып 10%-ға дейін түседі. Есесіне елдегі түркітілдес өзбек, татар, ұйғырлардың өсімі еселеп өсіп тіпті 10-15 жылда орыстардың орнын басып озуы мүмкін. Сол кезде Қазақ Республикасындағы жалпы түркітілдес халықтардың үлес салмағы 85-90% ке жетеді. Нәтижесінде қазақ мектептерінің саны,
“Төңкеріс жасауға машықтанғандар” кім? Қаңтар құпиясы ашылса, салдары не болады? Депутатпен сұхбат

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаты, заңгер Абзал Құспан Азаттыққа сұхбат беріп отыр. Астана, 26 қазан, 2023 жыл Қаңтарды кім ұйымдастырғанын билік біле ме, білсе неге ашық айтпады? Парламентте неге Қаңтар бойынша тағы тыңдау өтпейді? Президент Тоқаев Қаңтар “төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен” ұйымдастырылды деді. Олар кімдер? Мәжіліс депутаты Абзал Құспан осы сұрақтарға жауап берді Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге
Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды. «Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма. ОСИРИС ЗАҢЫ I Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады. Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті. Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген. Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді. 1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады… …2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды. Үлкен үстелдің басында