МҰСТАФА ШОҚАЙДЫҢ БЕЙІТІН ҚАЛАЙ ТАПТЫҚ?

| Dec 27, 2016

27 желтоқсан қазақтың бір туар мемлекет қайраткері Мұстафа Шоқайдың дүниеден қайтқан күні. Осыдан тура 75 жыл бұрын, атап айтқанда 1941 жылы 27 желтоқсан күні Берлинде Уиктория Кранкенхауста дүние салған еді. Жұбайы Мария Яковлевна Горина сонда азаматтық істеп Шоқайды сол дүниежүзілік соғыс жылдарынын қиын қыстау кезінде Берлиндегі түрік зиратына жерлеуге мұрындық болды. Біз сол үшін Мария Яковлевнаға қарыздармыз. Сөйтіп есіл ер 1942 жылы 2 қаңтар жұма күні Берлиндегі түрік шәйіттері зиратына жерленді. Бірақ соғыстан кейін сол зират елеусіз, ескерусіз қалды. Кеңес Одағы тұсында Қазақстаннан Берлинге Шоқайдың бейітін іздеп келу былай тұрсын, оның ел ішінде атын атауға тиым салынды.

[code language=”css”] [/code]

Шоқайдың бейітін сонда алғаш кім іздеді, кім тапты деген сұрақ ойға келеді. Оны тапқандар Германия қазақтары. Біз сол оқиғаның бел ортасында жүрген, бүгіндері Алматыда Райымбек ауданында өмір сүретін Зуқа батыр ұрпағы Арслан Тосын ағамызбен осыдан екі жыл алдын, айтқанда 2014 жылы, 24 қыркүйек күні кездескенде сұхпаттасып айтқандарын бастан аяқ жазып алып едік. Бүгін Қазақстан, тіпті бүкіл Орталық Азия елдерінің тәуелсіздігі үшін саналы өмірін арнаған Мұстафа Шоқайдың дүниеден өткеніне 75 жыл толуына байланысты бейітінін қалай табылғаны туралы Арслан ағаның айтқандарын төменде назарларыңызға ұсынамын.

“1966 жылы алғаш Германияға барған кезіміз. 5 жолдаспыз. Бекей, Ырысбай, інісі және бір кісі. Берлинге келдік. 3-4 күн демалық ес жиғаннан кейін, Берлинде деп естіген Шоқайдың бейітін іздейік деп келістік. Тіл білмейміз. Ым қағып сөйлейміз. Шоқай дейміз, қазақ дейміз, өлген дейміз. Ешкім білмейді. Әйтеу, сөйтіп жүріп бір қанша неміс бейіттерін аралап шықтық. Үш күн іздедік. Таба алмадық.

Үшінші күні Темплог дейтін жерде едік. Біреу: “Мына жақта бір бейіт бар. Бірақ түріктікі. Түріктердін бейіті бар. Сонда болмасын” деді. Біз не болса болсын, оны да көрейік дедік. Ол кезде машина көп жоқ. Жаяу жүріп барып таптық. Биік дуал, дуалдың үсті тікенекті сымдардармен қоршап тастаған. Үлкен темір есігі құлыптаулы.

Көп те жақындай алмаймыз. Өйткені немістің кемпір шалдары қиын болады. Сөйтіп бес адамның құлыптаулы бейіттін айналысын торып жүргенін көрсе, милицияға шағым жасайды. Сөйтіп бізді қамап тастай ма? деп алаңдаған жайымыз да бар. Оның үстіне өзіміз Германияга жаңа келдік. Заң білмейміз, тіл білмейміз.

Есікте жазу бар екен. Онда бейіттің Осман патшаларынын елшілері мен консулдарының бейіті екені жазулы. Бейіттің ішіне кіру мүмкін емес. Дуал биік, оның үстіне тікенекті сым темірдер. Сөйтіп бейітті айнала қарап кіретін тесік, қолайлы жер іздедік.

Осылайша алаңдап қарап тұрғанда бір кемпір мен шал көрінді. Бізді көріп қасымызға келіп нағып тұрғанымызды сұрады. Біз ымдап қазақпыз, соғыста адамымыз өлген еді. Сонын бейітін іздеп жүрміз. Мынаның ішінде ме екен деп жүрміз. Оның аты Мұстафа Шоқай, Шоқай дедік. Шал бізге қарады. Түсінді. Бір көзін қысып тұрып “Шоқай, Шоқай” деп күбір күбір етіп ойланды. Сәлден соң, “Иә, иә, Шоқай деген бір бейіт осында бар еді” деді.

Қуанып кеттік. Енді табады екеміз дестік. Бірақ зиратқа кіру мүмкін емес. Қоршаған дуал, тікенекті сым темірдер. Тағы қарай бастадық. Бір жерінде дуал аздап шөгіп темір сым өтетіндей болыпты. Бесеуміз қарап тұрдық. Кім секіріп дуалдың ар жағына түседі дедік. Ешкім ұмтылмады. Сонда не болса да, мен көрейін дедім. Жігіттердің көмегімен дуалға шығып сымдардың үстінен ар жаққа секіріп түстім.

Дуладың іші толған бейіт екен. Ары қарап бері қарап жүріп Шоқай жазулы бейітті таптым. Дуалдың ар жағындағы жігіттерге айғайладым. “Бар екен, таптым” дедім.

Олар “Онда сен бейіттің басында тұрып Құран оқы, біз осы жерден әумін дейік” деді. Сөйтіп мен Құран оқыдым. Олар сырттан әумін деді.

Осыдан кейін қайтайын десем, 2,5 метр биіктігіндегі дуалға шыға алмаймын. Сырттағы жолдастарыма ағаш бір деме тауып келіндер шығайын десем, олар ағаш жоқ қайдан табамыз дейді. Енді шыға алмайтын болған сон, олар “Біз үйге кеттік ертен сені бір деме қып шығарып аламыз. Бүгін сен Шоқайдың қасында жат” деп кетті. Олар кетпей мен не істейді екен деп біраз жерге барып күтіп отырады.

Ал мен бейіттің ішін араласам бүгін мешіт салынған жерде ағаштар жатыр екен. Мешіт ол күнде жоқ еді. Мешіт 70-ті жылдардан кейін салынды.

dcp_2151

Ағашты дуалға сүйеп шықтым. Секіре бергенге дуалдағы тікенекті сымдар шалбарымның арт жағынан тіліп кетті. Сөйтіп жыртық шалбармен үйге қайттым.

2-3 айдан кейін сол мандағы әскери басқармаға барып бейітті ашып беруін айттық. Ол кезде бір немісше де үйреніп қалдық. Бір аскер бізбен жүрмекші болды. Қай жерде деді. 3 км дегенде ұзақ бармаймын деді. Онда машинамен барайық деді. Сөйтіп бір машинамен бейітке бардық. Онын күзетшісіні таптық. Күзетшіге есікті аш десек, кілті жоқ ашалмаймын деді. Кілтті тот басқан екен.

Сөйтіп қайтып келдік. Арадан 3 жыл өткеннен кейін 1969 жылы қайта барсақ, есігі ашылыпты. Түріктер ашып тазалапты. Сөйтіп онда естелік болсын деп Бекей Сарбас, Ырысбай Ерол, Нигметолла (Дюрін деп те атайды) Ұзман төртеуміз суретке түстік.”

dcp_2165

Міне бұл Арслан ағамыздың өз аузынан Шоқай бейітінің табылу хикаясы. Қазақ халқы, тіпті бүкіл түркі халықтары үшін құрбан болған Шоқайды Алла алдынан жарылқасын, жатқан жері торқа, барған жері ұжмақ болсын!

Әбдіуақап Қара
Мимар Синан Көркем Өнер Университетінің
профессоры, тарих ғылымының докторы

abdulvahapkara.com

Ғалым Боқаш мерейлі 50 жаста

kerey.kz

Altyn Magauina Бүгін Атамыздың ең жақын шәкірттерінің бірі, біздің бауырымыз, қазақтың мақтан тұтатын жастарының бірі Ғалым Боқаш мерейлі 50 жасқа толып отыр. Біз үшін бұл күн – жай ғана Ғалымның туған күн емес, бұл – оның жарты ғасырлық өнегелі өмір жолының, адал еңбегінің, биік парасат пен адамгершілігінің мерекесі. Біз Ғалымды тек терең білімі үшін емес, үлкен жүрегі үшін қадірлейміз. Ғалымның әлемнің ең беделді оқу орындарының бірі – Оксфорд университетінде білім алып, “Азаттық радиосында жемісті еңбек етіп, бүгінде Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік қызметінде абыройлы жұмыс атқарып жүргені оның табандылығының, білімге құштарлығының және еңбекқорлығының айқын көрінісі. Алайда адамның шынайы бағасы оның қызметімен немесе жеткен жетістіктерімен ғана өлшенбесе керек. Адамның қадірі оның жүрегінде,
Қазақ этногенезінің дағдарысы һам жаңа концепция

kerey.kz

Арма ағайын! Шағын сараптама Бірінші, қазақ этногенезінің дағдарысы келе жатыр. Дағдарысқа қарсы қазақ этногенезінің жаңа концепциясының жасалмауы алаңдатады. Біз қазір 18 ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандары қабылдаған этногенездік концепциясымен әлі өмір сүріп келе жатырмыз. Одан кейінгі үш ғасырда колонизациялық кіріптарлық этногенездік жаңа концепцияны қабылдауға һәм трансформациялауға мұрсат бермеді. Қолданыстағы қазақ шежіресін ашып қараңыз, рулар шежіресінің концепциясы 18 ғасырларда қабылданған мизамға сәйкес келеді. Тіпті шежіредегі аталық рулар сол ғасырдағы қандайда бір тарихи тұлғадан (батырдан) бастау алады немесе шежіредегі аты аталатын рулар 18- ғасырға барып тоқтайды, ары қарай үзік-үзік. Бұл 18- ғасырдағы жаугершілік заманның талабына сай сұрыпталған қазақ этногенезінің көрінісі еді. Яғни қазақ шежіресінің концепциясы қазақ этногенезінің моделін қалыптады. Екінші, саяси және мәдени шешімдердің
КӨКБАЙ АТА ШЫҒАРМАЛАРЫ – ҚАЗАҚТЫҢ ӨРКЕНИЕТТІК ӨРЕСІНІҢ АЙҒАҒЫ

kerey.kz

Адамның бәрі бірдей емес. Ақыл-ойы еркін, мәнді, құнды дүниелер туғыза алатын, жасампаздық қуаты зор адамдар болады. Сол сияқты өркениеттік әлеуеті (потенциалы) зор халықтар болады. Ондай қасиет өзіндік құндылықтар жүйетін жасай алатын, ешкімге ұқсамайтын, терең тамырлы руханияты бар халықтарда болады. Қазақтың бүкіл тарихы мен мәдениеті біздің сондай халықтар санатына жататынымыздың айғағы. Сондай айғақ Абайдың ақындық мектебінің көрнекті өкілі Көкбай Жанатайұлы шығармашылығында молынан табылады… Кеше Семей қаласындағы Абайдың қорық- музейінде Көкбай Жанатайұлының 165 жылдығына арналған “Абайдан сабақ алдым бала жастан” атты әдеби кеш өтті. Зал белгілі абайтанушы, профессор Жандос Әубәкірдің тағылымы мол, әсерлі баяндамасын ерекше ынтамен тыңдады. Спикерді тыңдап отырып: “Біз Көкбайды тіпті білмейміз деуге болғандай екен ғой… Кейде тіпті жеңіл, үстірт
Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдері

kerey.kz

Арма әлеумет! 31 мамыр саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Осыған байланысты іргелес елдерде соның ішінде Шығыс Түркістан өңірінде өмір сүріп жатқан Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік һәм мәдени тарихын танып біліп жүргеніміз артық болмас. Алдымен суреттерге түсініктеме: Бірінші сурет: Шыңжаң өлкесінде 1934-44 жылдары өлке губернаторы болған Шэн Шицайдың (盛世才) бейнесі. Екінші сурет: Тайвань Тайпэйдегі Шэн Шицайдың мазары. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барғандағы естелік. Ол туралы естелікті кейін оқисыздар. Үшінші сурет: Шыңжаң өлкесі Құмыл аймағының аймақ губернаторы болған Жолбарыс Бег-тің мазары. Тайвань Тайпэй қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барып қайттым. Төртінші сурет: 1944 жылы ұлт-азаттық көтерілісшілері Құлжа қаласын азат қылған соң қала
ҒАЛЫМ БОҚАШ. «Өзіне ар тұтқан, жаттан зар тұтады!»

kerey.kz

Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды. «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық