|  |  | 

Руханият Тұлғалар

Сағат пен Шәрбан

Сағаттың саналы ғұмыры, ойлап отырсақ, қазақтың бір драмалы жылдарына дөп келіпті. Егер де Сағаттың көзінше қызыл империя қазақ қыздарын шаштан сүйреп, іштен тепкілемеген болса, қазақтың бетіне Кремль күллі әлем алдында «ұлтшыл» деп күйе жақпаған болса, 1991 жылы тамызда тәуелсіздікке деген ұлт үмітіне ГКЧП бұлт үйірмеген болса, онда, кім біледі, Сағат сыншы осынау алып империя құлар шақта оранған алауға жанып кетпей арамызда есен-сау жүрер ме еді…
Алайда адамды заман илемек. 86-жыл. Желтоқсан. Ұлт намысы алаңда ит жыртқан терідей иленді. Қыздарымызды қызыл империя керзі етікпен тепкілеп жатты. «Мұндайды көргенше шыққыр көзім неге шықпады!?» деп аһ ұрдық. Қанымыз басымызға шапшыды. Шиыршық аттық. Қызыл жаудың қолында өлуге даяр тұрдық. Ыза жасы бетімізді жуды. Шапшаң Сағат болса тіптен намыс отына күйіп, ашу болып атылды. Қашанда ісі мен сөзі қатар жүретін шапшаң мінезді Сағат сол тұста шыдап тұра алмады. Күректі жендеттер қазақ жастарына дүрсе қоя бергенде, Сағат та Кремль өкіліне дүрсе қоя берді. Кремль өкілі Разумовқа: «Тоқтатыңдар! Мына зобалаңды! Қарулы солдаттар қарусыз жастарды қанға бөктіріп жатыр!» – деп саңқ-саңқ етті Сағат. «Мынауың кім?» – деді қаһарлы Разумов жанындағы Устиновқа. «Бұл – Әшімбаев деген ұлтшыл!» – деді Устинов. Осы күннен бастап Сағаттың басы саудаға түсті. Сағаттың ізіне қызыл идеологтар шам алып түсті. Осы күннен бастап Сағат жай сыншы емес, советтік режимге қарсы саяси тұлғаға айналды. Оның ісі бюрода қаралды. Ісі жергілікті партия ұйымына жолданды. Сағатты Қазақ телерадиосы ұйымының жалпы жиналысы құтқарып қалды.Ұлтжанды журналистер қорғап қалды. Ұлт ұлы күш екенін сонда ұқты Сағат. Санасы серпілген журналистер қауымы оны жауға бермеді. Жауға бермек тұрмақ, оған шаң жуытпады. Егер күллі халық санасы осы журналистердей сергек болса ғой, сонда бұл ұлтты сақтаудағы ұлы қорған екенін ұқты Сағат. Демек, қазақтың көзін ашу керек! Басшы ретінде өз қолында үлкен идеологиялық құрал тұр. Ендеше, неге отыр?! Жоқ. Сағат отырмады. «Қарыз бен парыз» атты ұйқыдағы ұлтты сілкіп оятатын хабарды бастады. Оның атын да, затын да өзі құрастырды. Өзі жүргізді. Ұрыста тұрыс жоқ. Сағаттың үні Қазақстан көгінде саңқылдады. Қазақтың азат ойы айтыла бастады. Мұндайды естімеген құлақ елең етті. Сана серпілді. Көздер ашылып, төңірегін көре бастады. Көкжиекте көлбеңдеп егемендік сұлбасы көрінді. Сағат идеолог шабысын үдетті. Ол сол көкжиекке асықты. Сағат тілімен Алаш сөйледі. Қысқасы, қазақ Сағат болып сөйледі. Бұл кезде қызыл империя да тек жатпады. Жер астынан жік шықты. Екі құлағы тік шықты ГКЧП болып… Империялық айдаһар ақырды, қарсы келгенді қылғытам деп. Жұмырыма сыймағандарыңды түгел түрмеге тығам деп. Совет халқының зәресі зәр түбіне кетті. Қазақ көгіне 37-нің бұлты үйірілді. Сағат жоғарыдан түскен қысымға шыдамай эфирді қызыл жендеттерге – ГКЧП-ға берді. Кеше ғана алаңда қазақ жастарын қанға бөктірген қызыл жендеттерге енді бастық Сағат бас иіп, қол қусырып төрге шығарды. Төрге шығаруға мәжбүр болды. Яғни ертең өз басыңды алатын жендеттерді, сөйтіп, эфир төріне шығарды. Сағат сөйтті. Жендеттерге эфирді берді. ГКЧП-ны лажсыз төрінде тайраңдатты. Сағат, сөйтіп, өз болмысына өзі қайшы келді. Қолы ГКЧП-ны эфир төріне шығарса да, жүрегі атойлап қарсы шықты. «Әй, сен, мына жендеттерді құшақ жая қарсы алып, енді ертең ел алдына қалай шығасың? Жаздық. Жаңылдық дейсің бе?» Осылайша атойлап өз болмысы өзіне қарсы шықты. Алаш үшін арпалысты азамат Сағат пен партиялық бастық Сағат. Осы екі от арасында жүрек байғұс… шыдамады. Жүрек байғұс шытынап барып айырылып кетті. Сөйтіп, советтік империяның соңғы тұяқ серпісі бізге тиді. Арамыздан Сағатты алып кетті. Сағат атышулы путчтың құрбаны болды. Советтік режимнің соңғы құрбаны болды. Біздіңше, Әшімбаев аруағы осылай ұлықтауды қажет етеді. Тек қана сыншы емес, саяси құрбан ретінде де ұлықтауды қажет етеді.
Өмірден Сағаттың өзі өтсе де, оның сөзі өткен жоқ. Сағаттың сөзі ұлы Мәуленнің аузында бүгінде. Мәуленнің тілімен тәуелсіздікке қызмет етіп келеді Сағаттың сөзі.
Өмірден Сағат өтсе де, оның қасиетті қаламы иесіз қалған жоқ. Жазуын тоқтатқан жоқ. Ол қалам бүгінде жары Шәрбанның қолында. Елімізге белгілі жазушы Шәрбану Бейсенова қазақ әдебиетіне қалтқысыз қызмет етумен келеді. Сағаттың 70 жылдығына жазушы тартымды да талантты дүниелермен келді. Ол – бүгінде әңгіме-хикаяттардан құралған он шақты кітаптың авторы. Соңғы жылдары осынау талантты қалам иесі әдебиетімізде бір соны сүрлеу салды. Ұлы дала тарихында рөл атқарған атышулы қазақ арулары туралы тарихи дерекке негізделген көркем хикаяттар сериясын жазды. Солардың ішінде көркемдік болмыс бітімі мінсіз жасалған хикаят – Сібір ханы Көшімнің екінші әйелі Сүзге сұлу туралы. ХVІ ғасырдың аяғында Ермак бастаған отқарулы қарақшылар Сібір ханы Көшім ордасын талқандады. Көшімнің сүйікті Сүзгесіне арнап салдырған қорған қала жау қолында қалады. Ермактың атамандары қаланы қоршауға алады. Сүзгеге талап қояды, «тірі беріл, сонда сені Ресей патша ағзамына сыйға тартамыз» деген. «Ресей ханымы боласың» дейді. Сүзге сұлу қарақшылардың уәдесін алады, «қала тұрғындарын қырмаймыз» деген. Сол уәде бойынша қала тұрғындарын түнде қаладан шығарып жіберіп, өзі қорғанда қалады. Қарақшылар таңертең уәде бойынша қалаға кіреді. Алаңда түп терекке арқасын сүйеп отырған жалғыз Сүзге ханымды көреді. Қуанып кетіп жанына барса, Сүзге аққан қанының үстінде жан тапсырған қалпы отыр. Сөйтіп, орыс патшасына тоқал болғанша, туған жердің топырағында қалуды артық санаған дала аруы.
Шәрбанудың «Сүйімбике» деректі хикаяты да Иван Грозныйдан Қазанды қорғап, қолға түскен дала аруы, Едіге бидің тұқымы, әйгілі Сүйімбике ханым туралы жан тебірентерлік трагикалық дастан. Осы шығарманы оқи отырып «Сүйімбикенің Жанна Д Арктан несі кем?» деген ой келді. Сүйімбике де Мәскеуде Грозныйға бас имеді. Патша осынау ұлы даланың аруын Қасымов қаласындағы Қазан хандығын сатқан сатқын татарға тоқалдыққа береді. Бұл қорлыққа шыдамаған Сүйімбике мұнарадан секіріп өледі. Неткен тағдыр! Неткен ер мінезді арулар! Бұдан артқан ерлік, бұдан артқан отансүйгіштік бар ма?! Экранда осындай ерлікті толғай алмай келе жатқанымыз мін дер едік. Жазушы Шәрбану Бейсенованың «Бір махаббат баяны» хикаяты да тұнып тұрған кино. Сібірге айдалған күйеуінің соңынан қиямет-қайым қиыншылықтарды еңсеріп, іздеп барған қазақ әйелі туралы толғау. Жазушы, сөйтіп, ұлы дала тарихындағы бір тамаша тақырып көмбесін ашып, әдеби айналымға түсірді. Сағат қорғаған қазақ намысын оның жары, талантты қалам иесі Шәрбану Бейсенова сөз майданында осылайша қорғады және қорғап та келеді. Әшімбаевтар әулеті, мінеки, осынау 70 деген жотаға жойдалы жеміспен көтерілді.

Смағұл ЕЛУБАЕВ

Құлаққағыс
Қазанның 6-сында көрнекті әдебиет сыншысы, қоғам және мемлекет қайраткері Сағат Әшімбаевтың 70 жылдығына арналған салтанатты кеш Алматы қаласында М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында өтеді. Басталуы: сағат 18:00

zhasalash.kz

Related Articles

  • Бізге киноның тілі емес… қазақтың тілі керек

    Астанада тұратын актер бауырымды Алматыдағы кастингтер шақырған сайын апарып-алып кету – менің көп парыздарымның бірі. Осы жолы «Қазақфильм» бір тарихи фильмнің іріктеуіне шақырған екен, екеуміз әдеттегідей Әл-Фараби даңғылымен ағызып келеміз. Ол өзіне берілген мәтінді жаттап әлек, мен рульмен алысып әлек. Байқаймын, мәтін орысша беріліпті. «Қазақфильмнің» сценарийлері әлі күнге орысша жазыла ма деп ойланып кеткен екем, бауырым ойымды бөліп жіберді. – Тыңдашы, мына мәтін орысша айтылғанда құлпырып сала береді де, қазақша айтсаң дәмі кетіп қалады. Бұл орыс тілінің құдіреті ме, әлде қазақ тілінің… Шынында, орысша айтып көріп еді, көз алдыма әлі түсірілмеген фильмнің әлдебір эпизоды келе қалды, қазақша дәл сол мәнермен айтып көріп еді, «болмай қалды». Әлдене деп айтып үлгергенше, «Қазақфильмнің»

  • Жаңа әліпбиге көшу қазақ тілін меңгеруді жеңілдетеді, – деді Елбасы.

    Елбасы мемлекеттік тілді латын қарпіне көшіру жөніндегі жобаны іске асыру үшін құрылған жұмыс тобының мүшелерімен кездесті-деп хабарлайды Ақорда баспасөз қызметі. Жиында Мемлекет басшысына қоғамдық талқылаулар барысында келіп түскен ұсыныстарды ескере отырып әзірленген қазақ тілінің латын қарпіне негізделген бірыңғай стандартының жобасы ұсынылды. Қазақстан Президенті мемлекеттік тілді реформалау рухани жаңғыру бағдарламасы аясындағы маңызды мәселелердің бірі екенін атап өтті. – Бұл күндері қазақ тілінің жаңа әліпбиіне байланысты мәселе қоғамда қызу талқылануда. Оған көптеген адам қатысты. Латын қарпіне көшу туралы идея біз тәуелсіздік алған кезден туындаған болатын. Қазақ жазуының латын қарпіне көшуі әрдайым менің айрықша бақылауымда болды, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Осы ретте, Елбасы латын қарпіне көшу үдерісінің тарихи мәні бар екеніне тоқталып, бұл мәселені бірлесе

  • «БАБАҒА ҚҰРМЕТ – ҰРПАҚҚА МІНДЕТ»

    Қазақ халқының ұлт-азаттығы жолында бар өмірін сарп еткен қазақтың батыр ұлдарының бірі Дәуіт Асауұлының туғанына биыл 230 жыл. Осыған орай, баһадүрдің ұрпақтары бабамызды еске алып, Алматы облысының Қарасай ауданында ас берген болатын. Түрлі себептермен бара алмай қалған бір топ маңғыстаулық ағайындарға, асты ұйымдастыру комитеті естелік медальдары, құрмет грамоталары мен бағалы сыйлықтарын беріп жіберген. Ал аманатты орындаған Ақтаулық Сали Абдуллаев пен Қоңыратбай Испанов бастаған ел ағалары, есімдері ұмыт қалмаған батырдың ұрпақтарына шаһардағы мейрамхананың бірінде тиісті марапаттарын табыстады. Айта кету керек, асқа еліміздің Ақтөбе, Орал, Маңғыстау, Атырау, Алматы, Астана, Қызылорда, Шымкент, Қарағанды, көршілес Өзбекстан, Түркменстан, Ресейден келген ағайын-туыстар бас қосты. Асқа қатысқан адам санының есебі жоқ. Сонымен қатар, Қаскелең қалалық үйінде ғылыми-әдістемелік

  • Асқар Татанайұлы: Қазақ хандығының құрылуы һәм Абылай хан

    Асқар Татанайұлы (1906-1996) Қытай елінің Алтай жерінде өмір сүрген аса шежіре һәм білімпаз тұлға. Қытай Халық жазушысы (1988). 20 жыл айдауда болған қайраткер. Өзінің саналы ғұмырында ағартушылықпен айналысқан. 1933 жылдан бастап Алтай жерінде ұстаздық етті һәм Ахмет Байтұрсынов әліпбиін қолданып тұңғыш газет шығарды. Сонымен қатар көптеген дастандар жазды. 1980 жылдардың ортасында «Тарихи дерек, келелі кеңес» атты тарихи-монографиялық еңбегінде алғашқылардың бірі болып қазақ хандығы жайлы деректерді жазады. Аталмыш туындыдан үзінді ұсынып отырмыз. 12-13 ғасырда дәуірлеген Шыңғыс хан және оның ұрпақтары орта азияны, қазақ даласын жаулап алып, ұзақ уақыт үкім сүргеннен кейін, 14-ғасырдан бастап әлсірей бастады. Орта Азия халықтары өзінің байырғы иелік ұқықтарын қайта қалыптсатыруға кірісті. Шыңғыс ханның немересі Бату және оның

  • Көгедай

    Абақкерей Батыры бар ел жаудан қорықпайды. Шешені бар ел даудан қорықпайды. Төресі бар ел ханнан қорықпайды. Жәнібек Бердәулетұлы. Жоңғармен соғыс аяқталып, қазақтың біріккен қосынының тарап, әр ру өз жүйесін күйттеп кеткен жағдайда, Алтай мен Сауырдың Ресей мен Қытайдың мемлекеттік саясатына тартылуына байланысты бұл өлкеде қоныстану үшін Жәнібек бастаған Абақ Керей қауымы бірқатар түйінді мәселелерді шешуі қажет болды. Біріншіден, бұрынғыдай бытыраңқы рулардың жай ғана жиынтығы болмай, бір орталыққа топтасқан қауымға айналды. Ол үшін рулардың саны он екіге жеткізіліп, олар бір атадан тараған қаны бір туысқандар деген қағида насихатталды.  Бұрын Найман мен Керей теңдес, бірақ Шыңғысханның қырғынынан азайып, тозып кеткен Меркіт руын қатарына алып, Жастабанмен қоныстас болып келген Сарыбас әулеттерін және Найманнан

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: