|  |  | 

Руханият Тұлғалар

Сағат пен Шәрбан

Сағаттың саналы ғұмыры, ойлап отырсақ, қазақтың бір драмалы жылдарына дөп келіпті. Егер де Сағаттың көзінше қызыл империя қазақ қыздарын шаштан сүйреп, іштен тепкілемеген болса, қазақтың бетіне Кремль күллі әлем алдында «ұлтшыл» деп күйе жақпаған болса, 1991 жылы тамызда тәуелсіздікке деген ұлт үмітіне ГКЧП бұлт үйірмеген болса, онда, кім біледі, Сағат сыншы осынау алып империя құлар шақта оранған алауға жанып кетпей арамызда есен-сау жүрер ме еді…
Алайда адамды заман илемек. 86-жыл. Желтоқсан. Ұлт намысы алаңда ит жыртқан терідей иленді. Қыздарымызды қызыл империя керзі етікпен тепкілеп жатты. «Мұндайды көргенше шыққыр көзім неге шықпады!?» деп аһ ұрдық. Қанымыз басымызға шапшыды. Шиыршық аттық. Қызыл жаудың қолында өлуге даяр тұрдық. Ыза жасы бетімізді жуды. Шапшаң Сағат болса тіптен намыс отына күйіп, ашу болып атылды. Қашанда ісі мен сөзі қатар жүретін шапшаң мінезді Сағат сол тұста шыдап тұра алмады. Күректі жендеттер қазақ жастарына дүрсе қоя бергенде, Сағат та Кремль өкіліне дүрсе қоя берді. Кремль өкілі Разумовқа: «Тоқтатыңдар! Мына зобалаңды! Қарулы солдаттар қарусыз жастарды қанға бөктіріп жатыр!» – деп саңқ-саңқ етті Сағат. «Мынауың кім?» – деді қаһарлы Разумов жанындағы Устиновқа. «Бұл – Әшімбаев деген ұлтшыл!» – деді Устинов. Осы күннен бастап Сағаттың басы саудаға түсті. Сағаттың ізіне қызыл идеологтар шам алып түсті. Осы күннен бастап Сағат жай сыншы емес, советтік режимге қарсы саяси тұлғаға айналды. Оның ісі бюрода қаралды. Ісі жергілікті партия ұйымына жолданды. Сағатты Қазақ телерадиосы ұйымының жалпы жиналысы құтқарып қалды.Ұлтжанды журналистер қорғап қалды. Ұлт ұлы күш екенін сонда ұқты Сағат. Санасы серпілген журналистер қауымы оны жауға бермеді. Жауға бермек тұрмақ, оған шаң жуытпады. Егер күллі халық санасы осы журналистердей сергек болса ғой, сонда бұл ұлтты сақтаудағы ұлы қорған екенін ұқты Сағат. Демек, қазақтың көзін ашу керек! Басшы ретінде өз қолында үлкен идеологиялық құрал тұр. Ендеше, неге отыр?! Жоқ. Сағат отырмады. «Қарыз бен парыз» атты ұйқыдағы ұлтты сілкіп оятатын хабарды бастады. Оның атын да, затын да өзі құрастырды. Өзі жүргізді. Ұрыста тұрыс жоқ. Сағаттың үні Қазақстан көгінде саңқылдады. Қазақтың азат ойы айтыла бастады. Мұндайды естімеген құлақ елең етті. Сана серпілді. Көздер ашылып, төңірегін көре бастады. Көкжиекте көлбеңдеп егемендік сұлбасы көрінді. Сағат идеолог шабысын үдетті. Ол сол көкжиекке асықты. Сағат тілімен Алаш сөйледі. Қысқасы, қазақ Сағат болып сөйледі. Бұл кезде қызыл империя да тек жатпады. Жер астынан жік шықты. Екі құлағы тік шықты ГКЧП болып… Империялық айдаһар ақырды, қарсы келгенді қылғытам деп. Жұмырыма сыймағандарыңды түгел түрмеге тығам деп. Совет халқының зәресі зәр түбіне кетті. Қазақ көгіне 37-нің бұлты үйірілді. Сағат жоғарыдан түскен қысымға шыдамай эфирді қызыл жендеттерге – ГКЧП-ға берді. Кеше ғана алаңда қазақ жастарын қанға бөктірген қызыл жендеттерге енді бастық Сағат бас иіп, қол қусырып төрге шығарды. Төрге шығаруға мәжбүр болды. Яғни ертең өз басыңды алатын жендеттерді, сөйтіп, эфир төріне шығарды. Сағат сөйтті. Жендеттерге эфирді берді. ГКЧП-ны лажсыз төрінде тайраңдатты. Сағат, сөйтіп, өз болмысына өзі қайшы келді. Қолы ГКЧП-ны эфир төріне шығарса да, жүрегі атойлап қарсы шықты. «Әй, сен, мына жендеттерді құшақ жая қарсы алып, енді ертең ел алдына қалай шығасың? Жаздық. Жаңылдық дейсің бе?» Осылайша атойлап өз болмысы өзіне қарсы шықты. Алаш үшін арпалысты азамат Сағат пен партиялық бастық Сағат. Осы екі от арасында жүрек байғұс… шыдамады. Жүрек байғұс шытынап барып айырылып кетті. Сөйтіп, советтік империяның соңғы тұяқ серпісі бізге тиді. Арамыздан Сағатты алып кетті. Сағат атышулы путчтың құрбаны болды. Советтік режимнің соңғы құрбаны болды. Біздіңше, Әшімбаев аруағы осылай ұлықтауды қажет етеді. Тек қана сыншы емес, саяси құрбан ретінде де ұлықтауды қажет етеді.
Өмірден Сағаттың өзі өтсе де, оның сөзі өткен жоқ. Сағаттың сөзі ұлы Мәуленнің аузында бүгінде. Мәуленнің тілімен тәуелсіздікке қызмет етіп келеді Сағаттың сөзі.
Өмірден Сағат өтсе де, оның қасиетті қаламы иесіз қалған жоқ. Жазуын тоқтатқан жоқ. Ол қалам бүгінде жары Шәрбанның қолында. Елімізге белгілі жазушы Шәрбану Бейсенова қазақ әдебиетіне қалтқысыз қызмет етумен келеді. Сағаттың 70 жылдығына жазушы тартымды да талантты дүниелермен келді. Ол – бүгінде әңгіме-хикаяттардан құралған он шақты кітаптың авторы. Соңғы жылдары осынау талантты қалам иесі әдебиетімізде бір соны сүрлеу салды. Ұлы дала тарихында рөл атқарған атышулы қазақ арулары туралы тарихи дерекке негізделген көркем хикаяттар сериясын жазды. Солардың ішінде көркемдік болмыс бітімі мінсіз жасалған хикаят – Сібір ханы Көшімнің екінші әйелі Сүзге сұлу туралы. ХVІ ғасырдың аяғында Ермак бастаған отқарулы қарақшылар Сібір ханы Көшім ордасын талқандады. Көшімнің сүйікті Сүзгесіне арнап салдырған қорған қала жау қолында қалады. Ермактың атамандары қаланы қоршауға алады. Сүзгеге талап қояды, «тірі беріл, сонда сені Ресей патша ағзамына сыйға тартамыз» деген. «Ресей ханымы боласың» дейді. Сүзге сұлу қарақшылардың уәдесін алады, «қала тұрғындарын қырмаймыз» деген. Сол уәде бойынша қала тұрғындарын түнде қаладан шығарып жіберіп, өзі қорғанда қалады. Қарақшылар таңертең уәде бойынша қалаға кіреді. Алаңда түп терекке арқасын сүйеп отырған жалғыз Сүзге ханымды көреді. Қуанып кетіп жанына барса, Сүзге аққан қанының үстінде жан тапсырған қалпы отыр. Сөйтіп, орыс патшасына тоқал болғанша, туған жердің топырағында қалуды артық санаған дала аруы.
Шәрбанудың «Сүйімбике» деректі хикаяты да Иван Грозныйдан Қазанды қорғап, қолға түскен дала аруы, Едіге бидің тұқымы, әйгілі Сүйімбике ханым туралы жан тебірентерлік трагикалық дастан. Осы шығарманы оқи отырып «Сүйімбикенің Жанна Д Арктан несі кем?» деген ой келді. Сүйімбике де Мәскеуде Грозныйға бас имеді. Патша осынау ұлы даланың аруын Қасымов қаласындағы Қазан хандығын сатқан сатқын татарға тоқалдыққа береді. Бұл қорлыққа шыдамаған Сүйімбике мұнарадан секіріп өледі. Неткен тағдыр! Неткен ер мінезді арулар! Бұдан артқан ерлік, бұдан артқан отансүйгіштік бар ма?! Экранда осындай ерлікті толғай алмай келе жатқанымыз мін дер едік. Жазушы Шәрбану Бейсенованың «Бір махаббат баяны» хикаяты да тұнып тұрған кино. Сібірге айдалған күйеуінің соңынан қиямет-қайым қиыншылықтарды еңсеріп, іздеп барған қазақ әйелі туралы толғау. Жазушы, сөйтіп, ұлы дала тарихындағы бір тамаша тақырып көмбесін ашып, әдеби айналымға түсірді. Сағат қорғаған қазақ намысын оның жары, талантты қалам иесі Шәрбану Бейсенова сөз майданында осылайша қорғады және қорғап та келеді. Әшімбаевтар әулеті, мінеки, осынау 70 деген жотаға жойдалы жеміспен көтерілді.

Смағұл ЕЛУБАЕВ

Құлаққағыс
Қазанның 6-сында көрнекті әдебиет сыншысы, қоғам және мемлекет қайраткері Сағат Әшімбаевтың 70 жылдығына арналған салтанатты кеш Алматы қаласында М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында өтеді. Басталуы: сағат 18:00

zhasalash.kz

Related Articles

  • Санкт-Петербургте Кенесары ханның кісесі сақталғаны анықталды

    Алаш әскері тақырыбын зерттеп жүріп, Сейілбек Жанайдаровтың 1915 жылы Санкт-Петербургтегі Ресей этнографиялық музейіне Кенесары ханның кісесін тапсырғаны туралы дерек кездестірдім. Бұл жәдігер «Ксе – пояс киргизского хана Средней Орды» деген атпен аталған музейдің қорында бүгінгі күнге дейін сақталған екен. Оны мәдениет және спорт министірі Арыстанбек Мұхамедиұлымен Санкт-Петербургтегі музейге барғанда өз көзімізбен көруге мүмкіншілгі туды. Сейілбек Жанайдаров 1918 жылы Атбасар Алаш әскери дивизионын құрған әрі Алашорда үкіметінің кандидат мүшесі болған азамат. Бұл жәдігер Сейілбек Жанайдаровтың қолына қалай түскенін зерттей келе анықтағанымыз – ол кісені Сейілбектің атасы – Кенесары ханның әскери қолбасшыларының бірі Жанайдар Орынбайұлынан қалған мұра екен. Жанайдар батырдың ерліктері туралы Мұса Шормановтың, Мәшһүр Жүсіптің, Доскей ақынның, Жамбылдың, Иманжан Жылқайдарұлының естеліктері

  • СЕПОН АҒА

    Тоқсаныншы жылдардың басы еді. Біз 5-6 оқитын оқушымыз. Ауылдың «Серікболсын Әбділдин келеді екен» деп абың-күбің болып жатқанына он күн өткен. Ол кезде Серікболсын аға – Жоғарғы Кеңестің төрағасы. Ағамыз келетін күні ел мәдениет үйінің алдына жиналды. Ауданның басшылары қайта-қайта дайындықты пысықтап қояды. Бір уақытта алыстан сүліктей қара көлік көрінді. «Времядан» анда санда байқап қалатын Горбачев мінетін машинаға ұқсайды. Балалар «Чайка» деді. Біреулер «Лимузин» деді. Ел қақ жарылып жол берді. Қара сұр пальтосын киіп, көліктен түскен Серікболсын аға тіп-тік қалпымен Мәдениет үйіне қарай жалғыз беттеді. Ауылдың әншілері Айтқожин Дүйсен мен Қаржаубаев Сәкен домбыраларын күмбірлете жөнелді. – Қасиетті, армысың, туған жерім – оу! Қонақсытып шығардың төрге мені – оу, туған жер!.. Иә.

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • Қазақ әдебиетінің Тәңірлік әлемге есік ашатын трансценденті

    Қазақ әдебиетінің Тәңірлік әлемге есік ашатын трансцендентті мазмұны Қожа Ахмет Яссауидің хикметінен басталатын еді. Құдайберген Жұбанов бұ турасында бүй деп жазады. «біздің «Əдебиет саласындағы жазуымыздың басы «Диуани хикметтен» басталады. Орта Азиядағы түркі тілінде сөйлейтін халықтардың алғашқы жазба əдебиетінің бірі! Бұл факті қазақ ақындарының Ахметке еліктегенін көрсетеді ». Сәкен Сейфуллин былай деп баға береді. «Қазақ арасында жазба әдебиетін таратқан – Түркістаннан шыққан қожалар. Ол кезде қазақ арасына көп таралғаны – Қожа Ахмет Яссауидің кітабы. Біздің қазақ ақындары соған еліктеді». Большевиктер Яссауидің атын өшіру үшін ақын-жазушыларға тапсырма берді. Мәселен, ЦК 1937 жылы Асқар Тоқмағамбетовті «Хазірет Сұлтан» пьесасын жазуға мәжбүрледі. Бұл спектакль ҚазССР кезінде сахнада қойылып келді. Пьесада Яссауиді терістеп, оның жолын «халықты

  • ҚАЗАҚ КӨРКЕМСӨЗІ МЕН КӨСЕМСӨЗІНІҢ ҰЛТ РУХЫН ЖАҢҒЫРТУДАҒЫ АТҚАРҒАН РӨЛІ

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ   Қазақ көркемсөзі ауыз әдебиетінде ерте заманнан қалыптасқан әдебиет саласы. Ұлттың  рухын ғасырлар бойы асқақтатып, намысын жанып келе жатқан Қазақтың «Батырлар жыры» көркем сөздің ең биік дәрежедегі үлгісі, әлемдік деңгейде мақтаныш етуге болатын, көркем элостық шығарма.  ХVIII-  ХIX- ғасырлардағы  қазақ  жырауларының қай қайсысының да осы күнге дейін ауыздан ауызға көшіп, ХХ- ғасырға дейін аңыз болып жетіп, жазба әдебиет мұрасына айналып, бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналуы СОЛ ЗАМАНДАРДАҒЫ КӨРКЕМСӨЗДІҢ МӘҢГІЛІК ӨШПЕС  РУХАНИ КҮШІНІҢ  молдығында еді. Ауыз әдебиетіндегі сол кездегі дастандар, жырлар, термелер кең қазақ  даласындағы әр шаңырақтың дем беруші рухани азығы еді. Сөзімізді тірілту үшін ғасырлардан  ғасырларға ауыздан ауызға көшіп, аңыз болып кеткен Бұхар жыраудың «Абылайға айтқаны» атты ұзақтау

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: