|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Оспан батырға соғыс өнерін үйреткен Зуқа батыр

Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Годфрей Лиас атты ағылшын дипломаты және журналисті 1956 жылы Лондонда басылып шыққан “Kazakh Exodus” яғный “Қазақ босуы” атты кітабында Оспан батырды жастайынан соғыс өнері мен тактикасына Бөке батырдың баулығанын келтіреді.

OSPAN BATIRkazak-exodus-frontcover

 

Кітапта Оспан батыр туралы жан жақты мәлімет беріледі. Бұл кітапты Оспан батыр туралы шетелдерде көлемді мәлімет берген алғашқы еңбек деп айтуға болады. Онда сонымен қатар Түркиялық көш жетекшілері Қалибек әкім, Хамза Шөмішбайұлы, Сұлтан Шәріп Тәйжі, Құсайын Тәйжі туралы көптеген мәліметтер келтіріледі.Sultansharip tayji

Оспан батырды есімін алғаш рет Түркия қазақтарынан естіп білгенін айта келіп Годфрей Лиас Оспан батырдың Түркияның Қайсары қаласына орналасқан Құсайын Тәйжі аулына барғанда ақын Қарамолла Сейітханұлының әңгімелеп бергенін мәлімдейді. Қарамолланың осы кездесуден аз алдын ғана Оспан батыр жайында бір дастан жазып шыққанын атап өтеді. Осы дастанды магнетофонға да жазып алған автор Оспан батыр шәйіт болғанына жаңа ғана бес жыл толса да ол туралы аңыз-әңгіме шежірелердің бұл қазақтар арасында айтыла бастағанын келтіреді.

 

1987 жылы Түркияның Ыстамбұл қаласында қайтыс болған Қарамолланың отбасына хабарласып осы дастанды сұрадық. Өкінішке орай, Қарамолланың үлкен ұлы Сұлтан ол дастан қол жазбаның болғанын, бірақ 1990 жылы Баркөлден келген нағашысының қадала сұрап оны кітап қып Үрімшіде шығаратынын айтып алып кеткенін айтты.

kazak-exodus-26kazak-exodus-28

 

Годфрей 1956 жылы басылып шыққан еңбегінде Оспан батырдың балалық шағынан тұтқынға түскен 1951 ақпан айына дейінгі өмірі мен күресін жан жақты баяндайды. Әрине кітап ол кездің, яғни бұдан 60 жылдан аса уақыт алдыңғы мәліметтері тұрғысынан алып қарағанда құнды кітап. Ал бұгінгі мәліметтер тұрғысынан онда бір қатар кемшіліктер мен қателіктердің болғаны байқалады.

Мәселен автор, Оспан батырды жастайынан соғыс өнері мен тактикасына Бөке батырдың баулығанын келтіреді. Оның бұл пікірін түрік зерттеушілері арасында да тараған. Өйткені бұл кітап 1960 жылдары Түрік тіліне аударылып басылады. Сол себептен түрік ғалымдары арасында Оспан батырдың соғыс өнерін Бөке батырдан үйренгені жайында ұғым қалыптасқан. Біздіңше бұл мүмкін емес, өйткені Бөке батыр Тибетте 1904 жылы ыстан қайтыс болғанда Оспан батыр небары бес-ақ жаста еді. Бұл жастағы баланың соғыс өнерін үйрене алмасы анық. Сондықтан қазақ тілін білмейтін кітап авторының Бөке батыр мен Зуқа батырды шатастырған болуы керек. Өйткені екі есім айтылу тұрғысынан ұқсас келеді. Екі батыр арасындағы байланыстарды қарастырғанымызда ойымыздың негізсіз емес екенін байқадық.

Zuqa batir

Зуқа батыр

Қолда бар мәліметтер Оспан батырды соғысқа үйреткен, немесе батырлық тұлғасына елігіп өскен көтерілісшінің Зуқа батыр болуының әбден ықтимал екенін көрсетеді. Өйткені олар 1929 жылы қытайлар айлакерлікпен қолға түсіріп шәйіт еткен Зуқа батыр мен Оспан батыр арасында байланыс болғанын айғақтайды. Бай-манаптар мен өктем әкімдерден алып кедейлер мен жетім-жесірлерге үлестіріп берген, сондықтан қазақтың Робин Гуды деп атауға болатын Зуқа батырдың жас кезінен Оспанның тегін жігіт емес, кейін үлкен батыр болатынын болжағаны жөнінде де деректер баршылық.

cokaydin-beyitin-algash-tapkan-arslan-tosun-bekey-irisbayСонымен бірге Зуқа батыр Оспан батыр ауылымен құдандалы болып келеді. Зуқа батырдың Оспан батырдың руы молқыдан бес келін түсірген. Тіпті біреуі, атап айтқанда төртінші ұлы және бүгіндері Алматыда Райымбек аулында тұратын Арслан Тосын ағамыздың әкесі Шәдетке құда түскен келіні Салиха Оспан батырға немерелес болып келеді. Сондықтан, Зуқа немересі Пазила Сұлтаншәріпқызы Жаналтайдың бізге берген мәліметіне қарағанда, Оспан батыр Салиха апайына барып келіп Зуқа ауылымен араласып жүреді екен. Әсіресе Шәдет балдызым деп Оспанмен әзілдесіп күресіп жүреді екен.

Ospan batyr

Оспан батыр

Бір күні Зуқа батыр Көктоғай Күреде тары торбалап жатқанда жас Оспанды көреді. Оның мықтылығын ұлы Шәдеттен естіп жүрген Зуқа батыр оны сынау мақсатында бір дорба тарыны арқасына салуды сұрайды. Сонда 100 кг тарыны Оспан батыр көтерген екен. Мұны көрген Зуқа бұл жігіт тегін емес, кейін үлкен батыр болады деген. Осыдан кейін арада бір неше жыл өткеннен кейін Зуқаның жігіттері Оспан ауылының жылқыларын алып кетеді. Оспан арттарынан қуып жетіп Зуқанын үш – төрт жігітін жығып жылқыларды алып қалады. Мұны естіген Зуқа батыр бұрынғы айтқан сөзін еске алып “Мен сіздерге баяғыда айтып едім, бұл мықты жігіт болады деп. Оны шақырыңдар” деп шақыртып шай береді. Шайдан соң Оспанға батасын берген Зуқа ауыл адамдарына “бұл жігітті құрметтеп жүріңдер” депті.

kazak-exodus-10

A Communist delegation at Hami, November, 1949 to demand the surrender of Osman Batur (third from right)

Зуқа батырдын Алматыда тұратын тағы бір немересі Арслан Шәдетұлы Тосұнмен әңгімелескенімізде Оспан батыр мен Зуқа батыр арасындағы қатнастар туралы мәліметтер айтып берді. Зуқа 1929 жылы ұсталып шәйіт етілгеннен кейін Сұлтан Шәріп бастаған Зуқа ұрпақтары Шынқай жаққа ауып кетіп қалады. Арада он бес жылдай уақыт өткеннен кейін, атап айтқанда 1946 жылы Оспан батыр Алтайға уәли болғанда оларға хат жіберіп “Қайтыңдар ел тынышталды” деп Алтайға шақырады. Сұлтан Шәріп мұны хабар алады, бірақ өздерің шақырған Оспанның қай Оспан екенін білмейді. Сонда жездесі Шәдет “Бұл тақ менің балдызым Оспан болу керек” деп қасына үш жігіт ертіп Алтайға аттанады. Бұлар Оспан ауылына жақындағанда, Оспан бір төбеде отыр екен. Алыстан үш – төрт атты кісінің қарасы көрінгенде “Алдында келе жатқан Зуқаның төртінші ұлы Шөден болуы керек” дейді. Адам жақындағанда расында алдағы кісі Шәдет болып шығады. Сонда қасындағылар “Оның Шәдет екенін сонау алыстан қайтып біліп қойдыңыз?” деп сұрағанда Оспан: “Өйткені ол менің жақын жездем, атқа мінгенде бір аяғын алдына салып отырады.” деген.Сөйтіп 15 жылдан кейін жездесін қарасынан танып қойған екен. Оспан оларға бес атар мылтық, ат беріп еліне қайтарады.doug&pegMackiernan

Сонымен қорыта айтқанда, ағылшын дипломаты және журналисті Годфрей Лиастың 1956 жылы Лондонда басылып шыққан “Kazakh Exodus” атты кітабында айтқанындай, Оспан батырды жастайынан соғыс өнері мен тактикасына баулыған Бөке батыр емес, Зуқа батыр. Жоғарыда біз айтқан фактилерді еске алатын болсақ, Зуқа батыр, Оспан батырға бәлкім әдейі соғыс өнері туралы тәлім-тәрбие бермеген болуы да мүмкін. Бірақ, Оспан батырдың жастайынан Зуқа батырдан бата алғаны және оған еліктеп өзіне үлгі (роль модель) етіп өскені ақиқат. Сондықтан 1940 жылы бүкіл халық қаруларын тапсырып Шың Шы Сайға беріліп жатқанда, ол қаруын алып өзі жеке дара да болса мүдірмей тауға шығып күреске бекініп отыр. Міне сондықтан биыл оннан аса мемлекетте 150 жылдығы тойланып жатқан Зуқа батыр тек халқын зорлық-зомбылықтан, әділетсіздіктен қорғаған мықты батыр емес, сонымен қатар батыстық тарихшылар “қазақтың алтын анызы” деп жоғары баға берген Оспан батырға соғыс өнерін үйреткен немесе оған халқының ұлттық мүдделерін қорғау жолында күреске ұмтылуында үлгі болған ұлы тұлға да. Жаны жаннатта болсын!

logo-photo

Әбдіуақап Қара

Мимар Синан Көркем Өнер Университетінің профессоры, тарих ғылымының докторы

kerey.kz  ақпараттық-танымдық порталы

 

Related Articles

  • Қытай Қазақтарының ең алғашқы газеті

    Қытай Қазақтарының ең алғашқы ақпарат баспасөз тариxы осы газеттен бастау алады. Газеттің аты- Іле Байxуа газеті (伊犁白话报). Газет 1910-жылдың сәуір айынан 1911-жылдың желтоқсан айына дейін бір жыл сегіз ай дамылсыз шығып тұрған. Газетті Іледегі төңкерісшіл алғабасар зиялылар шығарған. Газет- қытай жаңа жазба (白话) тілінің әдеби нормасы бойынша жарық көрген. Ұмытып барамын, газет қытай және Шағатай әдеби жазба тілмен шыққан (екі тілде). Газеттің шағатайша нұсқасы- ІЛЕ УАЛАЯТЫ ГАЗЕТІ деп аталған. Жеке қорымда газеттің 1910-11 жж аралығындағы төрт-бес парағы сақтаулы тұр(Шағатайша). Онда Іле уалаяты қазақтарының саяси, әлеуметтік түйткілдері сөз болған. ІЛЕ УАЛАЯТЫ ГАЗЕТін- қытай Қазақтарының ең алғашқы баспасөз тариxының бастауы деп кәміл айта аламыз. Газет 1912-жылдың басында Құлжа-Үрімжі арасындағы азаматтық соғысқа байланысты

  • Тәңір тағалам бар ісін сауапқа жазып, иманын мәңгі жолдас қылып, нұры пейіште шалқығай!

    Бүгін Прага уақытымен таңғы сағат төрт шамасында жаны жайсаң, мінезі жайдары, көңілі сәулелі, ісі мұқият Рахат Мамырбек бауырымыздың бақилық болғаны туралы хабар жетті. Желтоқсанның 11-інде кенет ауырып, Алматыдағы төртінші аурухананың жансақтау бөліміне түскен әзиз әріптесіміздің тілеуін тілеп, сыр бермей жүрген едік. Туған-туысы мен жақын дос-жараны небәрі 39 жастағы жігіттің сауығып кететініне сеніп, дерті туралы көпке жария қылмауды өтінген. Тоғыз күн бойы Рақаштың беті бері қарайды деп үмітін үзбеген отбасына, барша ағайыны мен жолдас-жораларына қайғырып көңіл айтам. Алла алдынан жарылқап, артын қайырлы етіп, жасамаған ғұмырын ұл-қыздарына нәсіп қылсын! 2001 жылғы желтоқсанда, осыдан дәл 16 жыл бұрын Рахаттың журналистикаға бет бұруына себепші болып едім. “Қазақстан” телеарнасына “Мезгіл” хабарын енді шығарғалы жатқанда бір

  • Алтайдағы қазақтар Алаш Орда үкіметіне жолдаған ТІЛЕУЛЕСТІК xаты

    Осыдан бір ғасыр бұрын Қазақ-Қырғыз жұрты бірлесіп Алаш Орда үкіметін құрған кезде оған қолдаушы болып, тілеулестік білдірген шетжұрт қазақтарының бірі- Қытай Қазақтары еді. Алтай, Шәуешек және Құлжадан арт-артынан тілеулестік құттықтау xаттары мен Қазақ төл баспасына көмек сомаларын жолданған. Бір ғасыр бұрын Алтайдағы қазақтар Алаш Орда үкіметіне жолдаған ТІЛЕУЛЕСТІК xатынан үзінді. Хат Семейден шығатын “Сарыарқа” газетінде 1918-жылы басылған. Тілеулестік Қытай жұртына қараған Алаш ұранды Абақ Керейінен. Газеттен көруіміз бойынша Росияға қараған Қазақ-Қырғыз бірігіп, өз алдына жұрт болып, Алаш ордасын тігіп, Алаш туын көтерді дегенді естіп, патшамыз басқа болса да, ұранымыз Алаш, нәсіліміз Қазақ болғандықтан Алаш баласының басы қосылып жұрт қатарына кіруіне тілектестігімізді білдіреміз. Ойлаған ой орнынан шығып іске сәт берсін. Ұлт

  • Санкт-Петербургте Кенесары ханның кісесі сақталғаны анықталды

    Алаш әскері тақырыбын зерттеп жүріп, Сейілбек Жанайдаровтың 1915 жылы Санкт-Петербургтегі Ресей этнографиялық музейіне Кенесары ханның кісесін тапсырғаны туралы дерек кездестірдім. Бұл жәдігер «Ксе – пояс киргизского хана Средней Орды» деген атпен аталған музейдің қорында бүгінгі күнге дейін сақталған екен. Оны мәдениет және спорт министірі Арыстанбек Мұхамедиұлымен Санкт-Петербургтегі музейге барғанда өз көзімізбен көруге мүмкіншілгі туды. Сейілбек Жанайдаров 1918 жылы Атбасар Алаш әскери дивизионын құрған әрі Алашорда үкіметінің кандидат мүшесі болған азамат. Бұл жәдігер Сейілбек Жанайдаровтың қолына қалай түскенін зерттей келе анықтағанымыз – ол кісені Сейілбектің атасы – Кенесары ханның әскери қолбасшыларының бірі Жанайдар Орынбайұлынан қалған мұра екен. Жанайдар батырдың ерліктері туралы Мұса Шормановтың, Мәшһүр Жүсіптің, Доскей ақынның, Жамбылдың, Иманжан Жылқайдарұлының естеліктері

  • “НАМЫСҚА” — 25 ЖЫЛ! Биыл елімізде ҰЛТТЫҚ КӘСІПҚОЙ “НАМЫС”

    ФУТБОЛ КЛУБЫНЫҢ құрылғанына тура 25 жыл толды! Сонау Кеңес Одағының кезінде футбол секілді миллиондар ойынында қазақтың кегі кетті деген патриоттық оймен,намыспен қолға алған бұл Қозғалыс,бұл Жоба жарияланған жылдар бар қазақтың арманы орындалғандай кезең болғаны жасырын емес. …Табиғатымызда да бар болар,дегенмен,Қазақ университетін бітірген жылы қызметке келген республикалық “ЛЕНИНШІЛ ЖАС” газетінің бас редакторы,ғұмыры жүзіне шаң түсірмес ұстазым СЕЙДАХМЕТ БЕРДІҚҰЛОВТЫҢ Ұлтжандылық тәрбиесінен ұлы сабақ алған басым, 1991 жылдың қаңтар айында еліміздегі тұңғыш әрі жалғыз “СПОРТ” газетіне бас редактор болып тағайындалғаннан кейін ұзамай,1 тамыз күні газеттің бірінші бетінде ҰЛТТЫҚ КӘСІПҚОЙ “НАМЫС” ФУТБОЛ КЛУБЫНЫҢ құрылатындығы жайлы республика жұртына ҮНДЕУ жарияладым! Онан арғы оқиғалар көрген түстей… Бүкіл республика болып бұл ИДЕЯНЫ тік көтеріп әкетті. Әсіресе қазақ

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: