|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Ospan batırğa soğıs önerin üyretken Zuqa batır

Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Godfrey Lias attı ağılşın diplomatı jäne jurnalisti 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” yağnıy “Qazaq bosuı” attı kitabında Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi.

OSPAN BATIRkazak-exodus-frontcover

 

Kitapta Ospan batır turalı jan jaqtı mälimet beriledi. Bwl kitaptı Ospan batır turalı şetelderde kölemdi mälimet bergen alğaşqı eñbek dep aytuğa boladı. Onda sonımen qatar Türkiyalıq köş jetekşileri Qalibek äkim, Hamza Şömişbaywlı, Swltan Şärip Täyji, Qwsayın Täyji turalı köptegen mälimetter keltiriledi.Sultansharip tayji

Ospan batırdı esimin alğaş ret Türkiya qazaqtarınan estip bilgenin ayta kelip Godfrey Lias Ospan batırdıñ Türkiyanıñ Qaysarı qalasına ornalasqan Qwsayın Täyji aulına barğanda aqın Qaramolla Seyithanwlınıñ äñgimelep bergenin mälimdeydi. Qaramollanıñ osı kezdesuden az aldın ğana Ospan batır jayında bir dastan jazıp şıqqanın atap ötedi. Osı dastandı magnetofonğa da jazıp alğan avtor Ospan batır şäyit bolğanına jaña ğana bes jıl tolsa da ol turalı añız-äñgime şejirelerdiñ bwl qazaqtar arasında aytıla bastağanın keltiredi.

 

1987 jılı Türkiyanıñ Istambwl qalasında qaytıs bolğan Qaramollanıñ otbasına habarlasıp osı dastandı swradıq. Ökinişke oray, Qaramollanıñ ülken wlı Swltan ol dastan qol jazbanıñ bolğanın, biraq 1990 jılı Barkölden kelgen nağaşısınıñ qadala swrap onı kitap qıp Ürimşide şığaratının aytıp alıp ketkenin ayttı.

kazak-exodus-26kazak-exodus-28

 

Godfrey 1956 jılı basılıp şıqqan eñbeginde Ospan batırdıñ balalıq şağınan twtqınğa tüsken 1951 aqpan ayına deyingi ömiri men küresin jan jaqtı bayandaydı. Ärine kitap ol kezdiñ, yağni bwdan 60 jıldan asa uaqıt aldıñğı mälimetteri twrğısınan alıp qarağanda qwndı kitap. Al bwgingi mälimetter twrğısınan onda bir qatar kemşilikter men qatelikterdiñ bolğanı bayqaladı.

Mäselen avtor, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi. Onıñ bwl pikirin türik zertteuşileri arasında da tarağan. Öytkeni bwl kitap 1960 jıldarı Türik tiline audarılıp basıladı. Sol sebepten türik ğalımdarı arasında Ospan batırdıñ soğıs önerin Böke batırdan üyrengeni jayında wğım qalıptasqan. Bizdiñşe bwl mümkin emes, öytkeni Böke batır Tibette 1904 jılı ıstan qaytıs bolğanda Ospan batır nebarı bes-aq jasta edi. Bwl jastağı balanıñ soğıs önerin üyrene alması anıq. Sondıqtan qazaq tilin bilmeytin kitap avtorınıñ Böke batır men Zuqa batırdı şatastırğan boluı kerek. Öytkeni eki esim aytılu twrğısınan wqsas keledi. Eki batır arasındağı baylanıstardı qarastırğanımızda oyımızdıñ negizsiz emes ekenin bayqadıq.

Zuqa batir

Zuqa batır

Qolda bar mälimetter Ospan batırdı soğısqa üyretken, nemese batırlıq twlğasına eligip ösken köterilisşiniñ Zuqa batır boluınıñ äbden ıqtimal ekenin körsetedi. Öytkeni olar 1929 jılı qıtaylar aylakerlikpen qolğa tüsirip şäyit etken Zuqa batır men Ospan batır arasında baylanıs bolğanın ayğaqtaydı. Bay-manaptar men öktem äkimderden alıp kedeyler men jetim-jesirlerge ülestirip bergen, sondıqtan qazaqtıñ Robin Gudı dep atauğa bolatın Zuqa batırdıñ jas kezinen Ospannıñ tegin jigit emes, keyin ülken batır bolatının boljağanı jöninde de derekter barşılıq.

cokaydin-beyitin-algash-tapkan-arslan-tosun-bekey-irisbaySonımen birge Zuqa batır Ospan batır auılımen qwdandalı bolıp keledi. Zuqa batırdıñ Ospan batırdıñ ruı molqıdan bes kelin tüsirgen. Tipti bireui, atap aytqanda törtinşi wlı jäne büginderi Almatıda Rayımbek aulında twratın Arslan Tosın ağamızdıñ äkesi Şädetke qwda tüsken kelini Saliha Ospan batırğa nemereles bolıp keledi. Sondıqtan, Zuqa nemeresi Pazila Swltanşäripqızı Janaltaydıñ bizge bergen mälimetine qarağanda, Ospan batır Saliha apayına barıp kelip Zuqa auılımen aralasıp jüredi eken. Äsirese Şädet baldızım dep Ospanmen äzildesip küresip jüredi eken.

Ospan batyr

Ospan batır

Bir küni Zuqa batır Köktoğay Kürede tarı torbalap jatqanda jas Ospandı köredi. Onıñ mıqtılığın wlı Şädetten estip jürgen Zuqa batır onı sınau maqsatında bir dorba tarını arqasına saludı swraydı. Sonda 100 kg tarını Ospan batır kötergen eken. Mwnı körgen Zuqa bwl jigit tegin emes, keyin ülken batır boladı degen. Osıdan keyin arada bir neşe jıl ötkennen keyin Zuqanıñ jigitteri Ospan auılınıñ jılqıların alıp ketedi. Ospan arttarınan quıp jetip Zuqanın üş – tört jigitin jığıp jılqılardı alıp qaladı. Mwnı estigen Zuqa batır bwrınğı aytqan sözin eske alıp “Men sizderge bayağıda aytıp edim, bwl mıqtı jigit boladı dep. Onı şaqırıñdar” dep şaqırtıp şay beredi. Şaydan soñ Ospanğa batasın bergen Zuqa auıl adamdarına “bwl jigitti qwrmettep jüriñder” depti.

kazak-exodus-10

A Communist delegation at Hami, November, 1949 to demand the surrender of Osman Batur (third from right)

Zuqa batırdın Almatıda twratın tağı bir nemeresi Arslan Şädetwlı Toswnmen äñgimeleskenimizde Ospan batır men Zuqa batır arasındağı qatnastar turalı mälimetter aytıp berdi. Zuqa 1929 jılı wstalıp şäyit etilgennen keyin Swltan Şärip bastağan Zuqa wrpaqtarı Şınqay jaqqa auıp ketip qaladı. Arada on bes jılday uaqıt ötkennen keyin, atap aytqanda 1946 jılı Ospan batır Altayğa uäli bolğanda olarğa hat jiberip “Qaytıñdar el tınıştaldı” dep Altayğa şaqıradı. Swltan Şärip mwnı habar aladı, biraq özderiñ şaqırğan Ospannıñ qay Ospan ekenin bilmeydi. Sonda jezdesi Şädet “Bwl taq meniñ baldızım Ospan bolu kerek” dep qasına üş jigit ertip Altayğa attanadı. Bwlar Ospan auılına jaqındağanda, Ospan bir töbede otır eken. Alıstan üş – tört attı kisiniñ qarası köringende “Aldında kele jatqan Zuqanıñ törtinşi wlı Şöden boluı kerek” deydi. Adam jaqındağanda rasında aldağı kisi Şädet bolıp şığadı. Sonda qasındağılar “Onıñ Şädet ekenin sonau alıstan qaytıp bilip qoydıñız?” dep swrağanda Ospan: “Öytkeni ol meniñ jaqın jezdem, atqa mingende bir ayağın aldına salıp otıradı.” degen.Söytip 15 jıldan keyin jezdesin qarasınan tanıp qoyğan eken. Ospan olarğa bes atar mıltıq, at berip eline qaytaradı.doug&pegMackiernan

Sonımen qorıta aytqanda, ağılşın diplomatı jäne jurnalisti Godfrey Liastıñ 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” attı kitabında aytqanınday, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına baulığan Böke batır emes, Zuqa batır. Joğarıda biz aytqan faktilerdi eske alatın bolsaq, Zuqa batır, Ospan batırğa bälkim ädeyi soğıs öneri turalı tälim-tärbie bermegen boluı da mümkin. Biraq, Ospan batırdıñ jastayınan Zuqa batırdan bata alğanı jäne oğan eliktep özine ülgi (rol' model') etip öskeni aqiqat. Sondıqtan 1940 jılı bükil halıq qaruların tapsırıp Şıñ Şı Sayğa berilip jatqanda, ol qaruın alıp özi jeke dara da bolsa müdirmey tauğa şığıp küreske bekinip otır. Mine sondıqtan biıl onnan asa memlekette 150 jıldığı toylanıp jatqan Zuqa batır tek halqın zorlıq-zombılıqtan, ädiletsizdikten qorğağan mıqtı batır emes, sonımen qatar batıstıq tarihşılar “qazaqtıñ altın anızı” dep joğarı bağa bergen Ospan batırğa soğıs önerin üyretken nemese oğan halqınıñ wlttıq müddelerin qorğau jolında küreske wmtıluında ülgi bolğan wlı twlğa da. Janı jannatta bolsın!

logo-photo

Äbdiuaqap Qara

Mimar Sinan Körkem Öner Universitetiniñ professorı, tarih ğılımınıñ doktorı

kerey.kz  aqparattıq-tanımdıq portalı

 

Related Articles

  • Qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı gazeti

    Qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı aqparat baspasöz tarixı osı gazetten bastau aladı. Gazettiñ atı- İle Bayxua gazeti (伊犁白话报). Gazet 1910-jıldıñ säuir ayınan 1911-jıldıñ jeltoqsan ayına deyin bir jıl segiz ay damılsız şığıp twrğan. Gazetti İledegi töñkerisşil alğabasar ziyalılar şığarğan. Gazet- qıtay jaña jazba (白话) tiliniñ ädebi norması boyınşa jarıq körgen. Wmıtıp baramın, gazet qıtay jäne Şağatay ädebi jazba tilmen şıqqan (eki tilde). Gazettiñ şağatayşa nwsqası- İLE UALAYATI GAZETİ dep atalğan. Jeke qorımda gazettiñ 1910-11 jj aralığındağı tört-bes parağı saqtaulı twr(Şağatayşa). Onda İle ualayatı qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik tüytkilderi söz bolğan. İLE UALAYATI GAZETin- qıtay Qazaqtarınıñ eñ alğaşqı baspasöz tarixınıñ bastauı dep kämil ayta alamız. Gazet 1912-jıldıñ basında Qwlja-Ürimji arasındağı azamattıq soğısqa baylanıstı

  • Täñir tağalam bar isin sauapqa jazıp, imanın mäñgi joldas qılıp, nwrı peyişte şalqığay!

    Bügin Praga uaqıtımen tañğı sağat tört şamasında janı jaysañ, minezi jaydarı, köñili säuleli, isi mwqiyat Rahat Mamırbek bauırımızdıñ baqilıq bolğanı turalı habar jetti. Jeltoqsannıñ 11-inde kenet auırıp, Almatıdağı törtinşi auruhananıñ jansaqtau bölimine tüsken äziz äriptesimizdiñ tileuin tilep, sır bermey jürgen edik. Tuğan-tuısı men jaqın dos-jaranı nebäri 39 jastağı jigittiñ sauığıp ketetinine senip, derti turalı köpke jariya qılmaudı ötingen. Toğız kün boyı Raqaştıñ beti beri qaraydı dep ümitin üzbegen otbasına, barşa ağayını men joldas-joralarına qayğırıp köñil aytam. Alla aldınan jarılqap, artın qayırlı etip, jasamağan ğwmırın wl-qızdarına näsip qılsın! 2001 jılğı jeltoqsanda, osıdan däl 16 jıl bwrın Rahattıñ jurnalistikağa bet bwruına sebepşi bolıp edim. “Qazaqstan” telearnasına “Mezgil” habarın endi şığarğalı jatqanda bir

  • Altaydağı qazaqtar Alaş Orda ükimetine joldağan TİLEULESTİK xatı

    Osıdan bir ğasır bwrın Qazaq-Qırğız jwrtı birlesip Alaş Orda ükimetin qwrğan kezde oğan qoldauşı bolıp, tileulestik bildirgen şetjwrt qazaqtarınıñ biri- Qıtay Qazaqtarı edi. Altay, Şäueşek jäne Qwljadan art-artınan tileulestik qwttıqtau xattarı men Qazaq töl baspasına kömek somaların joldanğan. Bir ğasır bwrın Altaydağı qazaqtar Alaş Orda ükimetine joldağan TİLEULESTİK xatınan üzindi. Hat Semeyden şığatın “Sarıarqa” gazetinde 1918-jılı basılğan. Tileulestik Qıtay jwrtına qarağan Alaş wrandı Abaq Kereyinen. Gazetten köruimiz boyınşa Rosiyağa qarağan Qazaq-Qırğız birigip, öz aldına jwrt bolıp, Alaş ordasın tigip, Alaş tuın köterdi degendi estip, patşamız basqa bolsa da, wranımız Alaş, näsilimiz Qazaq bolğandıqtan Alaş balasınıñ bası qosılıp jwrt qatarına kiruine tilektestigimizdi bildiremiz. Oylağan oy ornınan şığıp iske sät bersin. Wlt

  • Sankt-Peterburgte Kenesarı hannıñ kisesi saqtalğanı anıqtaldı

    Alaş äskeri taqırıbın zerttep jürip, Seyilbek Janaydarovtıñ 1915 jılı Sankt-Peterburgtegi Resey etnografiyalıq muzeyine Kenesarı hannıñ kisesin tapsırğanı turalı derek kezdestirdim. Bwl jädiger «Kse – poyas kirgizskogo hana Sredney Ordı» degen atpen atalğan muzeydiñ qorında bügingi künge deyin saqtalğan eken. Onı mädeniet jäne sport ministiri Arıstanbek Mwhamediwlımen Sankt-Peterburgtegi muzeyge barğanda öz közimizben köruge mümkinşilgi tudı. Seyilbek Janaydarov 1918 jılı Atbasar Alaş äskeri divizionın qwrğan äri Alaşorda ükimetiniñ kandidat müşesi bolğan azamat. Bwl jädiger Seyilbek Janaydarovtıñ qolına qalay tüskenin zerttey kele anıqtağanımız – ol kiseni Seyilbektiñ atası – Kenesarı hannıñ äskeri qolbasşılarınıñ biri Janaydar Orınbaywlınan qalğan mwra eken. Janaydar batırdıñ erlikteri turalı Mwsa Şormanovtıñ, Mäşhür Jüsiptiñ, Doskey aqınnıñ, Jambıldıñ, Imanjan Jılqaydarwlınıñ estelikteri

  • “NAMISQA” — 25 JIL! Biıl elimizde WLTTIQ KÄSİPQOY “NAMIS”

    FUTBOL KLUBINIÑ qwrılğanına tura 25 jıl toldı! Sonau Keñes Odağınıñ kezinde futbol sekildi milliondar oyınında qazaqtıñ kegi ketti degen patriottıq oymen,namıspen qolğa alğan bwl Qozğalıs,bwl Joba jariyalanğan jıldar bar qazaqtıñ armanı orındalğanday kezeñ bolğanı jasırın emes. …Tabiğatımızda da bar bolar,degenmen,Qazaq universitetin bitirgen jılı qızmetke kelgen respublikalıq “LENINŞİL JAS” gazetiniñ bas redaktorı,ğwmırı jüzine şañ tüsirmes wstazım SEYDAHMET BERDİQWLOVTIÑ Wltjandılıq tärbiesinen wlı sabaq alğan basım, 1991 jıldıñ qañtar ayında elimizdegi twñğış äri jalğız “SPORT” gazetine bas redaktor bolıp tağayındalğannan keyin wzamay,1 tamız küni gazettiñ birinşi betinde WLTTIQ KÄSİPQOY “NAMIS” FUTBOL KLUBINIÑ qwrılatındığı jaylı respublika jwrtına ÜNDEU jariyaladım! Onan arğı oqiğalar körgen tüstey… Bükil respublika bolıp bwl IDEYANI tik köterip äketti. Äsirese qazaq

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: