|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Ospan batırğa soğıs önerin üyretken Zuqa batır

Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Godfrey Lias attı ağılşın diplomatı jäne jurnalisti 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” yağnıy “Qazaq bosuı” attı kitabında Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi.

OSPAN BATIRkazak-exodus-frontcover

 

Kitapta Ospan batır turalı jan jaqtı mälimet beriledi. Bwl kitaptı Ospan batır turalı şetelderde kölemdi mälimet bergen alğaşqı eñbek dep aytuğa boladı. Onda sonımen qatar Türkiyalıq köş jetekşileri Qalibek äkim, Hamza Şömişbaywlı, Swltan Şärip Täyji, Qwsayın Täyji turalı köptegen mälimetter keltiriledi.Sultansharip tayji

Ospan batırdı esimin alğaş ret Türkiya qazaqtarınan estip bilgenin ayta kelip Godfrey Lias Ospan batırdıñ Türkiyanıñ Qaysarı qalasına ornalasqan Qwsayın Täyji aulına barğanda aqın Qaramolla Seyithanwlınıñ äñgimelep bergenin mälimdeydi. Qaramollanıñ osı kezdesuden az aldın ğana Ospan batır jayında bir dastan jazıp şıqqanın atap ötedi. Osı dastandı magnetofonğa da jazıp alğan avtor Ospan batır şäyit bolğanına jaña ğana bes jıl tolsa da ol turalı añız-äñgime şejirelerdiñ bwl qazaqtar arasında aytıla bastağanın keltiredi.

 

1987 jılı Türkiyanıñ Istambwl qalasında qaytıs bolğan Qaramollanıñ otbasına habarlasıp osı dastandı swradıq. Ökinişke oray, Qaramollanıñ ülken wlı Swltan ol dastan qol jazbanıñ bolğanın, biraq 1990 jılı Barkölden kelgen nağaşısınıñ qadala swrap onı kitap qıp Ürimşide şığaratının aytıp alıp ketkenin ayttı.

kazak-exodus-26kazak-exodus-28

 

Godfrey 1956 jılı basılıp şıqqan eñbeginde Ospan batırdıñ balalıq şağınan twtqınğa tüsken 1951 aqpan ayına deyingi ömiri men küresin jan jaqtı bayandaydı. Ärine kitap ol kezdiñ, yağni bwdan 60 jıldan asa uaqıt aldıñğı mälimetteri twrğısınan alıp qarağanda qwndı kitap. Al bwgingi mälimetter twrğısınan onda bir qatar kemşilikter men qatelikterdiñ bolğanı bayqaladı.

Mäselen avtor, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi. Onıñ bwl pikirin türik zertteuşileri arasında da tarağan. Öytkeni bwl kitap 1960 jıldarı Türik tiline audarılıp basıladı. Sol sebepten türik ğalımdarı arasında Ospan batırdıñ soğıs önerin Böke batırdan üyrengeni jayında wğım qalıptasqan. Bizdiñşe bwl mümkin emes, öytkeni Böke batır Tibette 1904 jılı ıstan qaytıs bolğanda Ospan batır nebarı bes-aq jasta edi. Bwl jastağı balanıñ soğıs önerin üyrene alması anıq. Sondıqtan qazaq tilin bilmeytin kitap avtorınıñ Böke batır men Zuqa batırdı şatastırğan boluı kerek. Öytkeni eki esim aytılu twrğısınan wqsas keledi. Eki batır arasındağı baylanıstardı qarastırğanımızda oyımızdıñ negizsiz emes ekenin bayqadıq.

Zuqa batir

Zuqa batır

Qolda bar mälimetter Ospan batırdı soğısqa üyretken, nemese batırlıq twlğasına eligip ösken köterilisşiniñ Zuqa batır boluınıñ äbden ıqtimal ekenin körsetedi. Öytkeni olar 1929 jılı qıtaylar aylakerlikpen qolğa tüsirip şäyit etken Zuqa batır men Ospan batır arasında baylanıs bolğanın ayğaqtaydı. Bay-manaptar men öktem äkimderden alıp kedeyler men jetim-jesirlerge ülestirip bergen, sondıqtan qazaqtıñ Robin Gudı dep atauğa bolatın Zuqa batırdıñ jas kezinen Ospannıñ tegin jigit emes, keyin ülken batır bolatının boljağanı jöninde de derekter barşılıq.

cokaydin-beyitin-algash-tapkan-arslan-tosun-bekey-irisbaySonımen birge Zuqa batır Ospan batır auılımen qwdandalı bolıp keledi. Zuqa batırdıñ Ospan batırdıñ ruı molqıdan bes kelin tüsirgen. Tipti bireui, atap aytqanda törtinşi wlı jäne büginderi Almatıda Rayımbek aulında twratın Arslan Tosın ağamızdıñ äkesi Şädetke qwda tüsken kelini Saliha Ospan batırğa nemereles bolıp keledi. Sondıqtan, Zuqa nemeresi Pazila Swltanşäripqızı Janaltaydıñ bizge bergen mälimetine qarağanda, Ospan batır Saliha apayına barıp kelip Zuqa auılımen aralasıp jüredi eken. Äsirese Şädet baldızım dep Ospanmen äzildesip küresip jüredi eken.

Ospan batyr

Ospan batır

Bir küni Zuqa batır Köktoğay Kürede tarı torbalap jatqanda jas Ospandı köredi. Onıñ mıqtılığın wlı Şädetten estip jürgen Zuqa batır onı sınau maqsatında bir dorba tarını arqasına saludı swraydı. Sonda 100 kg tarını Ospan batır kötergen eken. Mwnı körgen Zuqa bwl jigit tegin emes, keyin ülken batır boladı degen. Osıdan keyin arada bir neşe jıl ötkennen keyin Zuqanıñ jigitteri Ospan auılınıñ jılqıların alıp ketedi. Ospan arttarınan quıp jetip Zuqanın üş – tört jigitin jığıp jılqılardı alıp qaladı. Mwnı estigen Zuqa batır bwrınğı aytqan sözin eske alıp “Men sizderge bayağıda aytıp edim, bwl mıqtı jigit boladı dep. Onı şaqırıñdar” dep şaqırtıp şay beredi. Şaydan soñ Ospanğa batasın bergen Zuqa auıl adamdarına “bwl jigitti qwrmettep jüriñder” depti.

kazak-exodus-10

A Communist delegation at Hami, November, 1949 to demand the surrender of Osman Batur (third from right)

Zuqa batırdın Almatıda twratın tağı bir nemeresi Arslan Şädetwlı Toswnmen äñgimeleskenimizde Ospan batır men Zuqa batır arasındağı qatnastar turalı mälimetter aytıp berdi. Zuqa 1929 jılı wstalıp şäyit etilgennen keyin Swltan Şärip bastağan Zuqa wrpaqtarı Şınqay jaqqa auıp ketip qaladı. Arada on bes jılday uaqıt ötkennen keyin, atap aytqanda 1946 jılı Ospan batır Altayğa uäli bolğanda olarğa hat jiberip “Qaytıñdar el tınıştaldı” dep Altayğa şaqıradı. Swltan Şärip mwnı habar aladı, biraq özderiñ şaqırğan Ospannıñ qay Ospan ekenin bilmeydi. Sonda jezdesi Şädet “Bwl taq meniñ baldızım Ospan bolu kerek” dep qasına üş jigit ertip Altayğa attanadı. Bwlar Ospan auılına jaqındağanda, Ospan bir töbede otır eken. Alıstan üş – tört attı kisiniñ qarası köringende “Aldında kele jatqan Zuqanıñ törtinşi wlı Şöden boluı kerek” deydi. Adam jaqındağanda rasında aldağı kisi Şädet bolıp şığadı. Sonda qasındağılar “Onıñ Şädet ekenin sonau alıstan qaytıp bilip qoydıñız?” dep swrağanda Ospan: “Öytkeni ol meniñ jaqın jezdem, atqa mingende bir ayağın aldına salıp otıradı.” degen.Söytip 15 jıldan keyin jezdesin qarasınan tanıp qoyğan eken. Ospan olarğa bes atar mıltıq, at berip eline qaytaradı.doug&pegMackiernan

Sonımen qorıta aytqanda, ağılşın diplomatı jäne jurnalisti Godfrey Liastıñ 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” attı kitabında aytqanınday, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına baulığan Böke batır emes, Zuqa batır. Joğarıda biz aytqan faktilerdi eske alatın bolsaq, Zuqa batır, Ospan batırğa bälkim ädeyi soğıs öneri turalı tälim-tärbie bermegen boluı da mümkin. Biraq, Ospan batırdıñ jastayınan Zuqa batırdan bata alğanı jäne oğan eliktep özine ülgi (rol' model') etip öskeni aqiqat. Sondıqtan 1940 jılı bükil halıq qaruların tapsırıp Şıñ Şı Sayğa berilip jatqanda, ol qaruın alıp özi jeke dara da bolsa müdirmey tauğa şığıp küreske bekinip otır. Mine sondıqtan biıl onnan asa memlekette 150 jıldığı toylanıp jatqan Zuqa batır tek halqın zorlıq-zombılıqtan, ädiletsizdikten qorğağan mıqtı batır emes, sonımen qatar batıstıq tarihşılar “qazaqtıñ altın anızı” dep joğarı bağa bergen Ospan batırğa soğıs önerin üyretken nemese oğan halqınıñ wlttıq müddelerin qorğau jolında küreske wmtıluında ülgi bolğan wlı twlğa da. Janı jannatta bolsın!

logo-photo

Äbdiuaqap Qara

Mimar Sinan Körkem Öner Universitetiniñ professorı, tarih ğılımınıñ doktorı

kerey.kz  aqparattıq-tanımdıq portalı

 

Related Articles

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • RU SIRINA ÜÑİLSEK…

    SERİKBOL QONDIBAY Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne? Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge

  • Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

    Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay! Älqissa… şağın saraptama * Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı; * Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı; * “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı; * Sayasi Quğın-Sürginniñ

  • QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI

    Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl. Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız. 1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: