|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Ospan batırğa soğıs önerin üyretken Zuqa batır

Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Godfrey Lias attı ağılşın diplomatı jäne jurnalisti 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” yağnıy “Qazaq bosuı” attı kitabında Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi.

OSPAN BATIRkazak-exodus-frontcover

 

Kitapta Ospan batır turalı jan jaqtı mälimet beriledi. Bwl kitaptı Ospan batır turalı şetelderde kölemdi mälimet bergen alğaşqı eñbek dep aytuğa boladı. Onda sonımen qatar Türkiyalıq köş jetekşileri Qalibek äkim, Hamza Şömişbaywlı, Swltan Şärip Täyji, Qwsayın Täyji turalı köptegen mälimetter keltiriledi.Sultansharip tayji

Ospan batırdı esimin alğaş ret Türkiya qazaqtarınan estip bilgenin ayta kelip Godfrey Lias Ospan batırdıñ Türkiyanıñ Qaysarı qalasına ornalasqan Qwsayın Täyji aulına barğanda aqın Qaramolla Seyithanwlınıñ äñgimelep bergenin mälimdeydi. Qaramollanıñ osı kezdesuden az aldın ğana Ospan batır jayında bir dastan jazıp şıqqanın atap ötedi. Osı dastandı magnetofonğa da jazıp alğan avtor Ospan batır şäyit bolğanına jaña ğana bes jıl tolsa da ol turalı añız-äñgime şejirelerdiñ bwl qazaqtar arasında aytıla bastağanın keltiredi.

 

1987 jılı Türkiyanıñ Istambwl qalasında qaytıs bolğan Qaramollanıñ otbasına habarlasıp osı dastandı swradıq. Ökinişke oray, Qaramollanıñ ülken wlı Swltan ol dastan qol jazbanıñ bolğanın, biraq 1990 jılı Barkölden kelgen nağaşısınıñ qadala swrap onı kitap qıp Ürimşide şığaratının aytıp alıp ketkenin ayttı.

kazak-exodus-26kazak-exodus-28

 

Godfrey 1956 jılı basılıp şıqqan eñbeginde Ospan batırdıñ balalıq şağınan twtqınğa tüsken 1951 aqpan ayına deyingi ömiri men küresin jan jaqtı bayandaydı. Ärine kitap ol kezdiñ, yağni bwdan 60 jıldan asa uaqıt aldıñğı mälimetteri twrğısınan alıp qarağanda qwndı kitap. Al bwgingi mälimetter twrğısınan onda bir qatar kemşilikter men qatelikterdiñ bolğanı bayqaladı.

Mäselen avtor, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına Böke batırdıñ baulığanın keltiredi. Onıñ bwl pikirin türik zertteuşileri arasında da tarağan. Öytkeni bwl kitap 1960 jıldarı Türik tiline audarılıp basıladı. Sol sebepten türik ğalımdarı arasında Ospan batırdıñ soğıs önerin Böke batırdan üyrengeni jayında wğım qalıptasqan. Bizdiñşe bwl mümkin emes, öytkeni Böke batır Tibette 1904 jılı ıstan qaytıs bolğanda Ospan batır nebarı bes-aq jasta edi. Bwl jastağı balanıñ soğıs önerin üyrene alması anıq. Sondıqtan qazaq tilin bilmeytin kitap avtorınıñ Böke batır men Zuqa batırdı şatastırğan boluı kerek. Öytkeni eki esim aytılu twrğısınan wqsas keledi. Eki batır arasındağı baylanıstardı qarastırğanımızda oyımızdıñ negizsiz emes ekenin bayqadıq.

Zuqa batir

Zuqa batır

Qolda bar mälimetter Ospan batırdı soğısqa üyretken, nemese batırlıq twlğasına eligip ösken köterilisşiniñ Zuqa batır boluınıñ äbden ıqtimal ekenin körsetedi. Öytkeni olar 1929 jılı qıtaylar aylakerlikpen qolğa tüsirip şäyit etken Zuqa batır men Ospan batır arasında baylanıs bolğanın ayğaqtaydı. Bay-manaptar men öktem äkimderden alıp kedeyler men jetim-jesirlerge ülestirip bergen, sondıqtan qazaqtıñ Robin Gudı dep atauğa bolatın Zuqa batırdıñ jas kezinen Ospannıñ tegin jigit emes, keyin ülken batır bolatının boljağanı jöninde de derekter barşılıq.

cokaydin-beyitin-algash-tapkan-arslan-tosun-bekey-irisbaySonımen birge Zuqa batır Ospan batır auılımen qwdandalı bolıp keledi. Zuqa batırdıñ Ospan batırdıñ ruı molqıdan bes kelin tüsirgen. Tipti bireui, atap aytqanda törtinşi wlı jäne büginderi Almatıda Rayımbek aulında twratın Arslan Tosın ağamızdıñ äkesi Şädetke qwda tüsken kelini Saliha Ospan batırğa nemereles bolıp keledi. Sondıqtan, Zuqa nemeresi Pazila Swltanşäripqızı Janaltaydıñ bizge bergen mälimetine qarağanda, Ospan batır Saliha apayına barıp kelip Zuqa auılımen aralasıp jüredi eken. Äsirese Şädet baldızım dep Ospanmen äzildesip küresip jüredi eken.

Ospan batyr

Ospan batır

Bir küni Zuqa batır Köktoğay Kürede tarı torbalap jatqanda jas Ospandı köredi. Onıñ mıqtılığın wlı Şädetten estip jürgen Zuqa batır onı sınau maqsatında bir dorba tarını arqasına saludı swraydı. Sonda 100 kg tarını Ospan batır kötergen eken. Mwnı körgen Zuqa bwl jigit tegin emes, keyin ülken batır boladı degen. Osıdan keyin arada bir neşe jıl ötkennen keyin Zuqanıñ jigitteri Ospan auılınıñ jılqıların alıp ketedi. Ospan arttarınan quıp jetip Zuqanın üş – tört jigitin jığıp jılqılardı alıp qaladı. Mwnı estigen Zuqa batır bwrınğı aytqan sözin eske alıp “Men sizderge bayağıda aytıp edim, bwl mıqtı jigit boladı dep. Onı şaqırıñdar” dep şaqırtıp şay beredi. Şaydan soñ Ospanğa batasın bergen Zuqa auıl adamdarına “bwl jigitti qwrmettep jüriñder” depti.

kazak-exodus-10

A Communist delegation at Hami, November, 1949 to demand the surrender of Osman Batur (third from right)

Zuqa batırdın Almatıda twratın tağı bir nemeresi Arslan Şädetwlı Toswnmen äñgimeleskenimizde Ospan batır men Zuqa batır arasındağı qatnastar turalı mälimetter aytıp berdi. Zuqa 1929 jılı wstalıp şäyit etilgennen keyin Swltan Şärip bastağan Zuqa wrpaqtarı Şınqay jaqqa auıp ketip qaladı. Arada on bes jılday uaqıt ötkennen keyin, atap aytqanda 1946 jılı Ospan batır Altayğa uäli bolğanda olarğa hat jiberip “Qaytıñdar el tınıştaldı” dep Altayğa şaqıradı. Swltan Şärip mwnı habar aladı, biraq özderiñ şaqırğan Ospannıñ qay Ospan ekenin bilmeydi. Sonda jezdesi Şädet “Bwl taq meniñ baldızım Ospan bolu kerek” dep qasına üş jigit ertip Altayğa attanadı. Bwlar Ospan auılına jaqındağanda, Ospan bir töbede otır eken. Alıstan üş – tört attı kisiniñ qarası köringende “Aldında kele jatqan Zuqanıñ törtinşi wlı Şöden boluı kerek” deydi. Adam jaqındağanda rasında aldağı kisi Şädet bolıp şığadı. Sonda qasındağılar “Onıñ Şädet ekenin sonau alıstan qaytıp bilip qoydıñız?” dep swrağanda Ospan: “Öytkeni ol meniñ jaqın jezdem, atqa mingende bir ayağın aldına salıp otıradı.” degen.Söytip 15 jıldan keyin jezdesin qarasınan tanıp qoyğan eken. Ospan olarğa bes atar mıltıq, at berip eline qaytaradı.doug&pegMackiernan

Sonımen qorıta aytqanda, ağılşın diplomatı jäne jurnalisti Godfrey Liastıñ 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” attı kitabında aytqanınday, Ospan batırdı jastayınan soğıs öneri men taktikasına baulığan Böke batır emes, Zuqa batır. Joğarıda biz aytqan faktilerdi eske alatın bolsaq, Zuqa batır, Ospan batırğa bälkim ädeyi soğıs öneri turalı tälim-tärbie bermegen boluı da mümkin. Biraq, Ospan batırdıñ jastayınan Zuqa batırdan bata alğanı jäne oğan eliktep özine ülgi (rol' model') etip öskeni aqiqat. Sondıqtan 1940 jılı bükil halıq qaruların tapsırıp Şıñ Şı Sayğa berilip jatqanda, ol qaruın alıp özi jeke dara da bolsa müdirmey tauğa şığıp küreske bekinip otır. Mine sondıqtan biıl onnan asa memlekette 150 jıldığı toylanıp jatqan Zuqa batır tek halqın zorlıq-zombılıqtan, ädiletsizdikten qorğağan mıqtı batır emes, sonımen qatar batıstıq tarihşılar “qazaqtıñ altın anızı” dep joğarı bağa bergen Ospan batırğa soğıs önerin üyretken nemese oğan halqınıñ wlttıq müddelerin qorğau jolında küreske wmtıluında ülgi bolğan wlı twlğa da. Janı jannatta bolsın!

logo-photo

Äbdiuaqap Qara

Mimar Sinan Körkem Öner Universitetiniñ professorı, tarih ğılımınıñ doktorı

kerey.kz  aqparattıq-tanımdıq portalı

 

Related Articles

  • Tikken tuı jığılmağan Er Jabay

    Ağaşta, biikti aytsañ, qarağaydı ayt,Jigittik, erlikti aytsañ, Bögembaydı ayt!Nayzasınıñ wşına jau mingizgen -Emenäli kereyde er Jabaydı ayt!  Er Jabay batırdıñ  340 jıldıq merey toyı qarsañında, Almatı qalasında qırküyektiñ 15 küni  “Tikken tuı jığılmağan Er Jabay” attı ğılımi konferenciya boldı. Tarihşılar men jazuşılar batırdıñ tarihi erlikteri men auız ädebietindegi tarihi beynesi turalı bayandamalar jasadı. Maqswt Temirbaev, Asqar Säbit, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Jädi Şäkenwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Äbubäkir Qayran, Asqar Sabit, Aybın Äubäkir- qatarlı belgili jazuşılar men tarihşılar, Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.   Er Jabay batırdıñ 340 jıldığına( eki jıldan soñ) oray mwşäyra (körkem şığarma, ğılımi maqala, jır, öleñ t.b) jariyalanatın boldı. Er Jabay batırdıñ atına qor qwru, Qalmaqtardıñ qas jauı bolğan (batırdıñ basın

  • Şejire – Abaq Kerey

    Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı.  “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta

  • Şekara mäselesi şeşilgen kün

    Alaşorda: Suret sırtındağı tarih  Almasbek Äbsadıq Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı. 1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı. Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi

  • Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

    Qazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi. 1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder: * Wltşıl Jastar; * Wltşıl Ziyalılar; * Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı); * Studentter (oquğa tüskender); *Qarapayım jandar (malşı, eginşi); tb Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti.

  • Aqın ĞAFU QAYIBEKOVTİÑ TUĞANINA 90 JIL

    90 jıl Aqın ĞAFU QAYIBEKOVTİÑ TUĞANINA 90 JIL “MEN DE QAYTA TUIP KÖREYİNŞİ (otızjılbwrınğı merey toydanestelik)   88-jıl bolatın. Ğafañnıñ 60-jıldıq merey toyıArqalıqtanbastaldı. Arqalıqqalasındaoblıstıqpartiyanıñbirinşihatşısıqatısqanşığarmaşılıq keş Gornyak mädenietüyindeötti. Odankeyin Amantoğayda, Amankeldiaudanındaataldı. Joldağısovhozdar Abay, Albarbögettendekütipqonağasıberuşilerboldı. TorğaydaĞafañnıñatababasınıñtuğanjeriŞwbalañ. Şwbalañ men audanortalığınıñarasında “Ğ.Qayırbekovaiındağıoquşılarlageri bar, Ğafañ, Bädeşjeñgemiz, jazuşıSäkenJünisov, onıñjwbayımingenmäşinelersolbalalarlagerinesoqtı. Twrğanjerikeremet, suımöldir, tamaşademalısornıeken. Qonaqtarsoğantamsanıpbirazjürdi. Sssınolarbalalarashanasınannanauıztidi. Sodanşığıp, Merey toydıtoylauşılarTorğayğajaqın, lagerdenbirşaqırımdayjerdetwrğan Torğay özenniñBatpaqsuat dep atalatın jağasınakeldi. Suatdesedegendey, suğaaparatınjalğızayaqjol bar eken, janjağıqopa. NegizinenosıdanalpısjılbwrınĞafañnıñtuıp, kindigikesilgenjeri osı. Solsuatqakelipköpmäşinelerüyiriliptwraqaldı. Ğafañ ,Bädeşmäşinelerinenasıqpaytüsti. Basqamäşinelerdenbir top äyeldertüsip, aqınğaqarayjamıraykelip, özijepjeñilĞafañdıqoldarınaköteripaldı. Söytse, bwlarjeñgelerieken, “”Qazirsenituğanjeriñeaunatamız!” dedi. Ğafañjeñgeleriniñaytqanınaköngen “Al, aunatsañdar, aunatıñdar, men de tağıbirtuıpköreyin” degen. JeñgeleriĞafañdısöytipözenjağasınabirbiraunatıpalğan. SoljergeBädeşjeñgemizbiruıskümisteñgeşaşqan. “Onı “Ğafañnıñjasın, abıroyınbersin” depteripalıpjatqandarboldı.     JwmatÄNESWLI ĞAFUĞA (arnau öleñ) Batpaqsuat özenniñ bergi beti, Su aluğa kelinşek barğan kezde, Batpağı säl tobıqtan asar

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: