|  |  | 

Руханият Әдеби әлем

Абайдың Мәшһүр Жүсіпке қойған сұрағы

abai
Тобықтының еліне сапарлап шыққан Мәшһүр Жүсіп бірер кісімен ақынның үйіне кіріп келгенде Абай оған әлденеше тосын сауал қойып:
- Ақымақ басқа адырайып көз бітеді, дуалы ауызға сылдырлаған сөз бітеді. Келбетсіз емес екенсің. Айтшы, құдай қайда? Жұмақ пен тозақ қайда? – депті.
Сонда Мәшһүр іркілместен:
- Абайдың құдайы қайда екенін білмеймін. Менің құдайым, міне, жүрегімде тұр. Жұмақ пен тозақ әркімнің өз үйінде, қатының ақылды болса – жұмақ, ақымақ болса – тозақ, – деген екен.
Абай сонда: «Мәшһүрім, десе дегендей екенсің, төрге шық» – деп құрмет көрсетіпті.
***
Ақ неке
Ұрпақ! Перзент! Жан біткеннің көкірегін әп-сәтте ізгі сезімге, мақтанышқа, қуанышқа толтыратын қайран жалғыз ауыз қасиетті сөз! Сенің атың да, затың да мәңгілік. Бабаларың, аталарың, әкелерің әспеттеген, сен де күні-түні ойыңнан шығара алмайтын қастерлі ұғым. Қай дәуірде де адам өзінен бұрын сені ойлаған келер ұрпақ!
Біз – қазақ бүгінде өз ұрпағының қамын бұрынғыдан сан есе артық ойлауға тиіс кезеңде тұрмыз. Қазақстан тәуелсіз ел болды. Бірнеше ғасырдан бері тұңғыш рет өз мұңын өзі мұңдауға, өз жоғын өзі жоқтауға тарихи мүмкіндік алды. Сол ойлауға, жоқтауға, күйттеуге тиісті ұлттық, халықтық міндетіміздің ең бастысы – тәуелсіз елдің болашақ азаматын қалыптастырып – өсіру.
Бала – ата-ана қолындағы Алла тағаланың берген аманаты. Аманатқа қиянат жасамайық,
дұрыс тәрбие берейік.
Мекке менен Мәдина жолдың ұшы,
Алыс сапар дейді ғой барған кісі.
Ата менен Анаңды құрметтесең,
Мекке болып табылар үйдің іші.
(Шал Құлекеұлы)
Алла тағала пайғамбарлар арқылы хабар жіберген: «Туған әке-шешең – жер бетіндегі құдайың. Әке-шешеңді қуантсаң мен де қуанамын. Ренжітсең, мен де ренжимін. Менің қандай екенімді әке-шешеңнің қас-қабағына қарап білесің». «Әке-шешеміз қайтыс болған жағдайда қалай білеміз». «Онда әке-шешеңнің орнында бауырларың, туған-туыстарың, қала берді халық болады, соларға адал қызмет ет. Солар қалай бағаласа, менің де солай бағалағаным».
Бұл әңгімеде қанша даналық жатыр. Алла тағала сүйіспеншілігіне бөленудің бірден-бір көзі ата-ананың алғысын алуда екен. Бауырларына, туған-туыстарына, халқына қызмет етудің одан кем түспейтіндігі және көрініп тұр. Мұны, бүкіл адамзат баласы ұғынса, қандай ғанибет.
Ата-ананың ұлықтылығын мына әңгімеден де байқауға болады. Екінің бірі Меккеге қажылыққа бара алмайтыны белгілі. Әр мұсылман, егер ата-анасы қайтыс болса, қажылыққа баратын айда ата-анасының басына зират етіп, дұға оқып қайтса, үйіне келгеннен кейін құрбандық берсе, о дүниеде қажылыққа барған сияқты есептеледі. Мен қажылыққа бара алмадым деп армандамауына болады. Бұдан Алла тағала кеңшілгі өте үлкен екенін білеміз: «Мен пайғамбар болсам да, әр мұсылманның ата-анасы сол мұсылманның өзіне менен ұлық» деген Мұхаммед Мұстафа. «Егер менің бейітімде біреудің ата-анасы жерленсе, келген кісі ең алдымен ата-анасына баруы міндетті. Егер ата-анасына бармай, алдымен маған келсе, зиратын (дұғасын) қабыл алмаймын», – деген.
Кісінің бойынан шыққан толқын – шарапат (кесапат) сол кісінің отырған орнында, басқан ізінде сақталады, ауаға да тарайды. Толқын жиілігіне байланысты шарапатты – нұр (ақ толқын), ал, кесапатты – шайтанның шалығы (қара толқын) деп аталған. Ізді басқанда жерде сақталатын толқын кері шарпып бойға дариды. Ал, толқынның сақталу мерзімі қысқа, бір тәулікке дейін ғана. Халық көп жиналған жерлерде жағымсыз әсер ететін толқындар болады. Бұл туралы пайғамбарымыз (ғ.а.с.): «Ең нашар жерлер базарлар мен жолдар, ең жақсысы – мешіттер» – деген /22. 502 –хадис/.
Мысалы, адам құлап, қол-аяғын, тізесін, маңдайын басқа да жерін ауыртып алған болса, сол жерде шұқтап жібереді. Ауырған жерін сипалап, «шық-шық» деп үш рет қайталау қажет, оны шұқтау дейді, Яғни, жаман кесапат толқынды мезгілінде шығарып тастайды. Уақытында шұқтамаса, жаман толқын ішке кіріп, жылдар өткенде адам ауруға шалдығуы мүмкін. (Ә.Е.)
Толқын әсерінің енді бір көрінісі халық тәжірибесіндегі нәрестенің кіндігін кесу тәжірибесінде сақталған. Әрбір адамның мінез-құлқы кіндік шешесіне тартатындығы өмірде дәлелденген ақиқат. Неліктен бұлай? Бұрынғы кезде аяғы ауыр әйелдің босанар мезгілін асыға күтетін адамның бірі кіндек шеше. Кіндік шеше болу кім көрінгенге берілмейді. Жаны таза, ақ көңіл, мейірбан, яғни, шапағаты мол адам таңдап алынады да оған арнайы ертерек ескертіледі Адамның бойынан тарайтын толқын әркімде әртүрлі деңгейде болады. Жарық дүниеге келген нәрестенің бойындағы толқын нәрестенің денесіне (кіндігіне) алғаш қолы тиген кіндік шешенің бойындағы толқын нәрестеге өтеді. Кіндік шешенің бұл сәтте ерекше сезімде болатындығы түсінікті. Яғни, толқын қуаты қалыпты жағдайдағыдан жоғары болады. Нәресте қабылдап алған толқын оның келешек өміріндегі өзіне ғана тән болатын ерекшелігі бар қуат (энергия) көзі болып табылады. Біртіндеп дами келе балаға өз жұртынан, нағашысынан ауысқан қасиеттерге кіндік шешенің қасиеттері қосылады. Баланың мінез-құлқының, қимыл қозғалысының негізгі ерекшеліктері кіндік шешеге тартуы осыдан.
«Адамзаттың денесінде Алла тағала төрт түрлі зат пайда етті.
Бірі – ақыл, бірі – рух, бірі – нәпсі, бірі – көңіл. Олардың әрқайсысын әр нәрседен алады. Көңілді – судан алады. Сол себепті ол тап-таза, мөп-мөлдір, құпия және жария жаһанның айнасы. Рухты – самал желден алды. Оны құпиялап, өзіне бенделік жасауға қойды. Ақылды – топырақтан алды. Осы себепті топырақ қандай реңде болса, ми да сондай реңде болады. Ақыл не нәрсе үйретсе, үйренеді. Нәпсіні – оттан алды. Осы себепті кімде-кім нәпсінің жалынына түссе, оны машақат, әурешілік айналдырады, ақырында жазаға кіріптар болғанын білмей қалады».

Related Articles

  • ДӘСТЕМ САЛ ҚАРАБАСҰЛЫ

    Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы биылғы жылдың сәуір айында еліміздің бас газеті «Егем- енді Қазақстан» газетінде жариялаған мақаласында туған жер тарихын, оның тәуел-сіздігі мен бостандығы үшін күрескен тұлғалар есімін қайта жаңғыртуды ұсынды. Осы ретте бүгінгі қазақ елінің солтүстігінде өмір сүрген ру-тайпалар тарихы осы күн- ге дейін маман-тарихшылар назарынан тыс қалып келе жатқандығ белгілі. Бүгінгі жастар түгіл ақсақалдардың өзі елдің кешегісі турал жарытып ештеңе айта алмайды. Оған оларды кіналаудың өзі қиын сияқты. Кешегі кеңес үкіметі заманындағы қысаң саясат өткенімізді білуге мұрша бермегендін қалай жасыра аламыз. Қазақстанның солтүстігі мен Батыс Сібір өлкесі орта ғасырда біріңғай саяси-этника- лық аумақ болған. Керейдің тайпасының Тайбұға әулеті негізін қалаған, тарихта «Сібір хандығы» деп аталатын мемлекет аумағында тек керейлер

  • Марал ишан Құрманұлы.

    Керей руының Тарышы тайпасына жататын Ақсары атасының Нұрымбет әулетіне жатады. Бұл елдің атақонысы осы күнгі Ресейдің Қорған облысы, Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданы, Қостанай облысының Ұзынкөл ауданы. Біз әңгіме еткелі отырған Марал Құрманұлы жөнінде революцияға дейін де, одан кейін де, біздің заманымызда да біршама кітап, газет-журнал беттерінде мақалалары шықты. Бабамызға байланысты материалдарды энциклопедия беттерінен де табуға болады. Марал ишан сол қозғалыстың рухани көсемі болған адам. Қазақ қоғамының осы тұста дағдарысқа ұшыраған ұлттық рухын көтеруге діннің ықпалын пайдалануға тырысқан Марал бабаның азаматтық ерлігін ұмытуға болмайды. Ишанның әкесі Құрман Кенжебайұлы бес уақыт намазын қалдырмаған, әрі батыр, әрі діндар адам болыпты. Оның ерекше бір қасиеті – адам емдейтін тәуіп екен. Абылайдың батырларының бірі,

  • Бабалар сөзі:

    Тағбаш халқының алдауына сенгендіктен, Арбауына көнгендіктен, Інілі-ағаның дауласқанынан, Бекті халықтың жауласқанынан, Түркі халқы елдігін жойды …. Түркі бектері түркі атын жоғалтып, Тағбаш атын тұтынып … Міне, Түркі халқының жоғалу тарихы қайда жатыр? *** Араб басқыншылығы: Арабтар келгенімен тек келмеді, Бас болды ат артына бөктергені. Сынтастың жазуларын қырып тастап, Тарихқа қиянат қып өктемдеді … Кешегі ойма жазу орынына Жыландай ирелеңдеп әріп мінді, – З. Рүстембеков *** Еділді тартып алғаны, Етекке қолды салғаны. Жайықты тартып алғаны, Жағаға қолды салғаны. Ойылды тартып алғаны, Ойдағысы болғаны, Қоныстың бар ма қалғаны? – Мұрат Мөңкеұлы *** Көшпенді ел қазаққа жер жоқ десіп, Қазақ жерін мұжыққа берді кесіп. Шариатсыз, низамсыз зорлықпенен, Ауыр тауды мойнына ілді тесіп …

  • Ескендір Зұлқарнайын, Лұқпан Хакім және Әпләтөн

    Платон менің досым – бірақ шындық бәрінен қымбат Аристотель   Ескендір Зұлқарнайынның (Александр Македонский) заманында өмір сүрген екі ойшыл-ғұлама Әпләтөн (Платон) мен Лұқпан Хакім (Аристотель) туралы аңыз әңгімелерді бала кезімізде ауылымыздың көне көз ақсақалдарынан естуші едік. Батыс пен Шығыстың көнеден келе жатқан аңыз-әңгімелерін ауыл-аймағымыздың ардақты ақсақалы, «жиен ағамыз» Омар Сансызбайұлы Әбіл молда Қуанышұлы мен Садуақас Тұрабайұлының аузынан бала кезінде көп естігенін айтып отырушы еді. Белгілі мемлекет және қоғам қайраткері Смағұл Садуақасов алғаш ескіше білім алып, алдын көрген Әбіл молдадан ұл бала болған жоқ, Хадиша есімді жалғыз қызы ғана болды. Соғыстан кейінгі жылдары Омбы облысының Любин ауданында Омар атамызбен бірге шаруаның малын бағысып қасында болған және аңыз-әңгімелерін тыңдап, көптеген ғибратты сөздерін

  • ҚАЗАҚТЫҢ АДАМТАНУ ІЛІМІ

    Әрбір халықтың табиғи жаратылысында өзін басқалардан ерекшелеп тұратын кемел қасиеті болады. Айталық, ағартушы Ыбырай Алтынсарин 1879 жылы Орынборда жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» атты еңбегінде, қазақ жаратылысы өте таза халық, оның сана-сезімі мен сұңғылалығы біреу салып берген тар шеңберге сыймайды десе, ХІХ ғасырда өмір сүрген поляк зерттеушісі А.Янушкеевич күнделігінде, «қазақтардың ақыл-ой қабілеті мен сұңғылалығына еріксіз таңырқай, таңданбасқа басқа амал жоқ» деп халқымыздың басқалардан артық кемел қасиеті жайлы тамсана жазады. Демек, халықтың басқа жұрттан ерекшелігі – оның сұңғылалығы екен. Бірде атақты Қаз дауысты Қазыбек би таң бозымен жылқы үйірін шолып келе жатып, беткейде ерін жастанып ұйықтап жатқан жиені Жәнібек батырды көріп: «Еліңді ел етерсің, Ежелгі жерге жетерсің, Екі бөрің тұрғанда, Екеленбей не

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: