|  |  |  |  | 

Көз қарас Саясат Тарих Тұлғалар

Совет кезінде қуғындалып, Назарбаев тұсында диссидентке айналған Кәрішал Асанов


Диссидент Кәрішал Асановтың 2006 жылы ақпанда қастандықпен өлтірілген Алтынбек Сәрсенбайұлының туған күніне арналған еске алу шарасында тұрған сәті. Алматы, 12 қыркүйек 2006 жыл. 

Диссидент Кәрішал Асановтың 2006 жылы ақпанда қастандықпен өлтірілген Алтынбек Сәрсенбайұлының туған күніне арналған еске алу шарасында тұрған сәті. Алматы, 12 қыркүйек 2006 жыл. 

Нұрсұлтан Назарбаевты өмір бойы сынаған диссидент Кәрішал Асанов осыдан бес жыл бұрын өмірден озды. СССР кезінде билікті сынағаны үшін қудаланған Асанов постсоветтік Қазақстанда «президенттің абыройы мен беделіне нұқсан келтірді» деген айыппен екі рет жауапқа тартылты.

Кәрішал Асанов 2015 жылы 26 наурызда Алматыда дүниеден өтті. Қайтыс боларынан бірнеше күн бұрын, наурыздың 10-ына Асанов демократияны дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстан оппозициялық ұйымдарының «Еркіндік» сыйлығын алды.

Кәрішал Асанов Нұрсұлтан Назарбаевты көп жыл ашық сынады. Жақындары мен достары Асановтың саяси жүйеге қарсы сыни көзқарасы өзгермегенін айтады.

Кәрішал Асанов — ондаған кітаптың авторы. Оның біразын өзі басып шығарды. 1993 жылы қуғынға ұшыраған жазушылар мен журналистерге берілетін халықаралық Хеллман-Хэммет сыйлығын алды.

СТАЛИННЕН ГОРБАЧЕВҚА ДЕЙІН

Кәрішал Асанов 1935 жылы 12 желтоқсанда Талдықорғанда дүниеге келген. Ата-анасы совет билігі жаңа орнаған жылдары шаңырақ көтерген, қарапайым еңбек адамдары.

Өзінің айтуынша, әкесі белсенділігі мен көп алдында іркілмейтін қабілетінің арқасында коммунистік партияға өтіп, жергілікті басшылардың бірі болған. Бірақ 1930-жылдардың ортасында «ұлтшыл» деген айыппен партиядан шығарылған. Денсаулығы жарамай, қуғын-сүргіннен аман қалғанымен, сұм ажалдың тырнағынан құтыла алмай, 1951 жылдың қазан айында өмірден озған. Әкесінің қазасынан екі жыл бұрын Кәрішал анасынан айырылған. Ол әкесі дүние салардан аз уақыт бұрын ауыл мектебіне орыс тілі пәнінің мұғалімі боп жұмысқа тұрған.

Кәрішал Асанов 2002 жылы өзімен сапарлас болған Азаттық тілшісіне өз өмірі жайлы әңгімелеген еді. Асановтың Семейге барып, шетелде қуғында жүрген Қазақстанның бұрынғы премьер-министрі, сол кездегі оппозициялық «Қазақстан республикалық халық партиясының» негізін салушы Әкежан Қажыгелдиннің ата-анасымен кездескен сәті болатын.

Кәрішал Асановтың (оң жақта) бұрынғы премьер-министр Әкежан Қажыгелдиннің әке-шешесіне барған кезі. Семей, 2002 жылдың қыркүйегі. Отбасы архивінен алынған фотосурет.

Кәрішал Асановтың (оң жақта) бұрынғы премьер-министр Әкежан Қажыгелдиннің әке-шешесіне барған кезі. Семей, 2002 жылдың қыркүйегі. Отбасы архивінен алынған фотосурет.

Кәрішал Асанов сапар барысында студенттік жылдарын да әңгімеледі. 1952 жылы Алматыдағы институттардың біріне оқуға түскен ол бірінші курста жүріп қарт профессорлардың бірінен «Неге 19-съездің қорытынды есебін Сталин жасамады?» деп сұраған. Профессор сол түні дүние салыпты. Ал институтта бірінші курс студенті Асанов «Сталин туралы сұрақ қойып, профессорды өлтіріп қойды» деген қауесет тараған.

Көсемнің өзі өлгенімен, ол құрған тоталитарлық механизмнің жұмысы тоқтамады. Биліктің ұстанымына қайшы көзқарастағы азаматтарға қысым жалғаса берді. Кәрішал Асанов Хрущевтің тұсында екі рет қысымға түсті.

Асанов төртінші курста оқып жүрген кезінде институт басшылығының қырына бірінші рет іліккен. Естеліктерінде оқытушыдан «1956 жылы венгерлердің Совет одағын қолдайтын режимге қарсы қарулы көтеріліске шығуына не себеп болды?» деген сұрағы үшін оқудан шығарылғанын жазады. Асанов бір жылдан соң оқуына қайта оралған.

Кәрішал Асанов екінші рет «партиялық-саяси» тұзаққа түскен. 1962 жылы кіші ғылыми қызметкер боп істейтін Мұхтар Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында азық-түлік бағасының қымбаттауына байланысты партия жиыны өткен. Осы жиында Асанов үкімет шешімін қолдамайтынын, азық-түлік бағасы шарықтаса, отбасында қаржылық қиындық туатынын айтқан. Ол «20 жылдан кейін коммунизм құрылады» деп алып, азық-түлік бағасын өсірген Никита Хрущевті де сынаған.

Бұл қылығы үшін Асанов партиядан сөгіс алмаған. Бір қарағанда, оның «партияға қарсы» әрекетінің салдары болмағандай көрінеді. Бірақ бұл жағдай Асановтың әрі қарайғы тағдырына әсер еткені байқалады. Осыдан соң билікте Кәрішал Асановты жақтырмайтындар көбейіп, олар Асановты қоғамнан аластауға тырысты.

Қайта құру басталғанда институтта оқытушы боп істеп жүрген Асанов СССР коммунистік партиясы орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачевқа Қазақстандағы саяси жағдай туралы хат жазған. Асанов өз естеліктерінде жеті айдан кейін Мәскеуден шақырту алғанын, коммунистік партия орталық комитетінің хатшысы Георгий Разумовский мен орталық комитеттегі ұйымдастыру бөлімі төрағасының бірінші орынбасары Константин Могильниченкомен кездескенін жазады. Асановтың сөзінше, оны Орталық комитет аппаратына жұмысқа шақырмақ болған. Әңгіме барысында ұлт мәселесі қозғалғанда, Асанов Қазақстан компартиясы орталық комитетіндегі алты хатшының екеуі ғана қазақ, ал туған облысындағы басшылардың бәрі дерлік орыс екенін айтқан. Осыдан кейін Асановтың Мәскеудегі орталық комитетке жолы жабылған.

Жарты жылдан кейін 1986 жылы қазақ жастары советтік Қазақстанның басшысы қызметіне Кремль ұсынған Геннадий Колбинді тағайындау туралы шешімге қарсылық білдіріп, алаңға шықты.

1986 жылы желтоқсанда Алматының орталық алаңына шыққан қазақ жастары. Орталық мемлекеттік архив фотосы.

1986 жылы желтоқсанда Алматының орталық алаңына шыққан қазақ жастары. Орталық мемлекеттік архив фотосы.

Асанов коммунистік партия құрамында болғанына қарамастан, совет билігін жеккөрді. Желтоқсан оқиғасынан бір жарым жылдан кейін «Казахстанская правда» газетінде «Халықтың достығы мен бірлігі нығаюы керек» деген мақала шықты. Материал Мәскеудің «еңбек адамдарын ұлтаралық және патриоттық тәрбиелеу» туралы қаулысы талқыланған Қазақстан компартиясы орталық комитеті пленумының нәтижесінде жарияланған. Мақалада Кәрішал Асановтың да аты аталады.

Материалда «Адамдармен жұмыс қайта құрудың демократиялық рухқа қайшы келетін ұжымдық әдістерінің негізінде құрылады. Жалпы алғанда қоғамға пайдалы пікірлер айтатын саналы адамдар көбіне ойын белгіленген қалыптан тыс, ерекше жолмен жеткізеді. Біреу оның ойларының пайдалы тұсын алып, күрішті күрмектен ажыратып жатады дейсіз бе? Мүлде олай емес. Қалағанымыздай сөйлемеген адамның ешбір ұсынысы қабылданбай, оған «диссидент» пен «экстремист» деген айып тағылады. Мәселен, Қазақ мемлекеттік университетінің оқытушысы, айналасындағы олқылықтарға көз жұмып қарай алмайтын, әртүрлі кері құбылыстарға қарсы күресіп жүрген Кәрішал Асанов осындай жағдайға тап болды. Асановты тыңдап, көтерген мәселесіне құлақ асудың орнына оны жалақор, қайта құруға қарсы адам ретінде көрсетуге тырысты» делінген.

ПОСТСОВЕТТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДИССИДЕНТ СОТЫ 

Тәуелсіз Қазақстанда Кәрішал Асанов негізінен Нұрсұлтан Назарбаевқа қарсы болды. Ол «режим тоталитарлық сипатта қалды, билік жемқор жүйеге айналды» деп есептеді.

Назарбаев мұндай сынды ұнатпайтынын қоғам алдында ашық білдірген емес. Бірақ Асанов «президенттің абыройы мен беделіне нұқсан келтірді» деген айыппен екі рет қылмыстық жауапкершілікке тартылты.

Адам құқықтары жөніндегі қазақстандық бюро қызметкері, журналист Андрей Свиридовтың пікірінше, Кәрішал Асанов қазақстандық құқық қорғаушылар, оппозиция мен журналистер қауымдастығының арасында аңызға айналған адамның бірі.

Свиридовтың айтуынша, Асанов 1991 жылдың тамыз-желтоқсан айларында жазған «Тәуелсіздік елесі» атты кітабын Қазақстанда басып шығару мүмкіндігі болмай, 1992 жылы Мәскеуде жариялаған. Мәскеуден шығатын «Хақ» газетінің сол кездегі редакторы, ақын және диссидент Арон Атабек (полиция қызметкерінің қазасына әкеп соққан Шаңырақ оқиғасын ұйымдастырды деген айыппен 2006 жылы 18 жылға сотталған) автордың рұқсатымен кітаптың «Президенттің күлкісіне сенбе» деп аталатын бөлімін жариялаған.

Кәрішал Асановтың "Президенттің күлкісіне сенбе" деп аталатын мақаласы жарияланған "Хақ" газетінің бірінші бетінің фотокөшірмесі.

Кәрішал Асановтың “Президенттің күлкісіне сенбе” деп аталатын мақаласы жарияланған “Хақ” газетінің бірінші бетінің фотокөшірмесі.

— Осы үшін Қазақстанда бірінші Арон Атабекке, кейіннен Асановқа қарсы қылмыстық іс қозғалды. Арон Бакуге көшіп, қазақстандық тергеушілердің қолына түспеді. Асановты 1992 жылы 19 тамызда Қазақстан президентінің абыройы мен беделіне нұқсан келтірді деген айыппен тұтқындады. Ол жаңа мемлекет тарихында аталған бап бойынша жауапқа тартылған бірінші адам болды, — дейді Андрей Свиридов.

Бірінші сот отырысында Асанов ешқайда кетпеу туралы қолхатпен сот залынан босап шықты. «Айыпталушы шабуылшының тактикасын қолданды», – дейді Андрей Свиридов. Асанов бір жылға бас бостандығынан айырылып, Қазақстан тәуелсіздігінің бір жылдығына орай рақымшылыққа ілінді.

— Жеті жылдан кейін, 2000 жылдың жазында «СолДАТ» газетінде Кәрішал Асановтың «Желтоқсаншылар Назарбаевты кінәлайды» (болашақ президенттің 1986 жылғы оқиғаға қатысы туралы) және «Ғаламдық деңгейдегі жұмысшы» (Назарбаевтың саяси өмірбаянына берілген баға) деген екі мақаласы жарық көрді. Осы мақала негізінде «президенттің абыройы мен беделіне нұқсан келтіру» бабы бойынша автор Кәрішал Асанов пен газет редакторы Ермұрат Бапидің үстінен қылмыстық іс қозғалды, — дейді Свиридов.

2001 жылы «СолДАТ» газетінің редакторы Ермұрат Бапи бір жылға бас бостандығынан айырылып, Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай рақымшылыққа ілінді. Кәрішал Асанов мақаласынан қылмыс құрамы табылмауына байланысты ақталды.

Андрей Свиридовтың айтуынша, Кәрішал Асанов – аталған бап бойынша екі рет жауапкершілікке тартылған жалғыз адам.

Ермұрат Бапи өздеріне берілген «жеңіл жазаны» АҚШ-та Қазақстан билігінің америкалық компаниялардан мұнай өндіруге рұқсат бергені үшін пара алғаны туралы «Қазақгейт» процесінің жүруімен байланыстырады.

— Мәселеге басқа қырынан қарағанда, АҚШ Қазақстанды Орталық Азиядағы демократиялық орталыққа айналдыру туралы үмітінен бас тартқан жоқ. Бізді демократтар мен республикашыл конгрессмендер қолдады. Сот процесі жүріп жатқан кезде Орталық Азия елдерін аралап жүрген АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт Астанаға келді. Ол президент Нұрсұлтан Назарбаевпен кездесу барысында тәуелсіз журналистер мен басылымның жауапқа тартылып жатқанына алаңдаушылық білдірді. Бұған жол бермеу керегін айтты, — дейді Ермұрат Бапи.

Журналист Ермұрат Бапи.

Журналист Ермұрат Бапи.

Бапи бес жылға журналистік қызметінен шеттетілді.

— Газетке Кәрішал Асановтың мақаласын жариялағаным үшін сотқа тартылғаныма өкінбеймін. Керісінше, осы соттан кейін оны бұрынғыдан да қатты құрметтей бастадым, — дейді Бапи.

ИДЕЯЛЫҚ ЭВОЛЮЦИЯ ЖӘНЕ ДИССИДЕНТ ІСІНЕ АДАЛДЫҚ

Қазақстан тәуелсіздік алған жылдары Кәрішал Асанов басқа шығармашылық интеллигенция өкілдері мен бұрынғы партия басшылары сияқты өзін совет одағы мен коммунизмге қарсы адам етіп көрсетуге тырысқан жоқ. Тек кейде марксистік атеизмді сынап, Қазан төңкерісінің жетекшілері туралы кері пікір айтып жүрді.

Кәрішал Асанов экономикалық мәселеге келгенде, билік пен олигархтар ұрлаған ақша қазынаға қайтарылуы керек деген позицияны ұстанатын.

— Бұл әділдік болар еді. Заңдар әділ болуы керек. Заң биліктен жоғары болуы керек. Өйткені халық заң бойынша тыйым салынбаған нәрсенің бәрін, ал билік заңда көрсетілген дүниелерді ғана істей алады. Осы мақсатқа жету үшін «Әділет партиясын» құрғым келеді. Осындай партия құрсам, соңымнан бүкіл халық берер еді. Сенген адамдарым осыны түсінбейді, демеуші болғысы келмейді,— дейтін Кәрішал Асанов.

Кәрішал Асановтың «Пробный шаг борьбы за президентство» атты кітабында "ФЗУ-шник планетарного масштаба" дейтін мақаласы бар

Кәрішал Асановтың «Пробный шаг борьбы за президентство» атты кітабында “ФЗУ-шник планетарного масштаба” дейтін мақаласы бар

Асанов президент сайлауына қатысып көрмек болды. Назарбаевты отставкаға кетіп, 1999 жылдың 10 қаңтарында өткен кезектен тыс президент сайлауына қатыспауға шақырды. Орталық сайлау комиссиясынан Назарбаевты үміткер ретінде тіркемеуді талап етті. Бірақ Назарбаев та сайлаудан бас тартпады, Орталық сайлау комиссиясы да Асановтың талабына құлақ асқан жоқ. 1998 жылы 30 қарашада Асанов кандидаттар қатарынан шықты.

Кәрішал Асанов өзі партия құра алмады. Оған ақшасы жетпеді. Ол 2005 жылы құрылған, биліктен оппозицияға өткен Жармахан Тұяқбай басқаратын «Әділетті Қазақстан үшін» қозғалысының жетекшілері қатарына кірген жоқ. Асанов сын-пікірді көтере алмай, өзін түрмеге жабуға тырысқан билікке қарсы жалғыз қалды. Оппозиция мен олигархтар Асановты қолдаған жоқ. Өмірінің соңғы жылдарында Асанов сырқаттанып, жұрт алдына шықпай қалды. Досы Ғазиз Алдамжаров Кәрішал Асановты өмірінің соңына дейін Нұрсұлтан Назарбаевты сынап өтті және онысына өкінбеген адам деп сипаттайды.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • “Саяси ұпай жинауға тырысып жатыр”. Сарапшы Тоқаевтың ЕАЭО жиынында айтқаны жайлы

    Аян ҚАЛМҰРАТ Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев видеоконференция арқылы өткен ЕАЭО жиынына қатысып отыр. 19 мамыр 2020 жыл. Мамырдың 19-ында Еуразия экономикалық одағына (ЕАЭО) мүше елдердің президенттері видеоконференция арқылы өткен жиында ұйымның алдағы бес жылға арналған даму стратегиясын қабылдаған жоқ. Жиын кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегия жобасын «ел үкіметтері мен парламентінің дербестігін шектейді» деп, кейбір тұсын қайта қарау қажет деген ұсыныс айтты. Тәуекелді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында экономикалық кеңес отырысындағы Тоқаев сөзінің астары жайлы, Нұрсұлтан Назарбаевтың ақыры таяған дәуірі, Еуразия экономикалық одағы ішіндегі қордаланып қалған қайшылықтар жайлы айтты.  ЕАЭО ішіндегі Жоғарғы Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаның ішінде “Еуразиялық экономикалық интеграцияның 2025

  • ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

    Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: