|  |  |  |  | 

Көз қарас Саясат Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

104664654_1742269099270003_5388511390021124058_n
Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз).104645433_1742274442602802_1719596233419229193_n
Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар:
КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там соғып отырықшы дәстүрге өте бастаған алғашқы қазақ аудандарының бірі. Осы ауданнан шыққан тұлғалар Алаш ұранды, қазақ жанды болғаны үшін 20-ғасыр басында көп атылып кетті. Уақты келсе оны да айтамыз. Қазір осы үш ауданның әр бірінде 100-150 мыңнан астам қазақ иінтіресіп тұрады. Тіпті Күнес деген аудандағы қазақтың ұзынсаны 150 мыңнан әлде қашан асып кеткен.
ТЕКЕС, ӨРТЕКЕС (Моңғолкүре), ШАПШАЛ (үшінші сүгіреттегі 7,8,10-ға қараңыз) Іле дариясының орта, төменгі ағарына (сол жақтағы) жағалай орналасқан исі қазақтың жер қайысқан құтты мекені. Текес пен Өртекестің елі өр рухты, арлы келеді. Ана жылы Қаражон жайлауын жат қолына бермейміз деп қалың қазақ тіке Бейжіңмен текетіресті. Тәңір таудың таза ауасын жұтып, мөлдір суын төте бастау көзінен ішетіндіктен бұл елдегі қазақтың болмысы мүлде бөлек. Бұл жердеің әрбірінде 100 мыңдап қалың қазақ тұрады. Елі шекараның бергі бетіндегі Нарынқол, Кеген, Райымбек аудандарымен туыс, етене жақын келеді. Нарынқол, Кеген мен Райымбек қандай Текес пен Өртекес әне дәл сондай. Бұл жерден небір аты аңызға айналған игі-жақсы, жайсаңдар өтті.104579853_1742274452602801_4084043493369362048_n
ҚОРҒАС, ҚҰЛЖА қаласы, ҚҰЛЖА ауданы (үшінші сүгіреттегі 1,3,4-ке қараңыз). Неше жылдың алдында өзім шағын ғылми экспедиция ұйымдастырып, соның жұмыс бабымен Құлжа қаласына бардым, содан облыстық, қалалық, аудандық ішкі материялдарды жинадым, Тәптіштеп отырып әрбіріне сараптама жасап жатып, сонда Қорғас ауданына қатысты бір таңғажайып мәліметтерге тап болдым. Тарихшы Мәмбет Қойгелді ағамыз “1989 жылы, Орынбор архивінде он күн отырып пойызбен елге қайтқанда, жолда купеде солқылдап тұрып жылап бардым” деуші еді. Артық айтқандық емес, Құлжа-Үрімжі бағытындағы отарбаның купесінде мен де дәл сондай хәл кештім, дәл солай солқылдап жылап, ішкі жан дүнием езіліп қайтты. Неге дейсіз ғой, 20- ғасыр басында осы Қорғас бастаған Іле қазақтарының құмға көмілген қилы тарихы жүрегіңізге ине шаншиды. Бір мысал айтайын, 20- ғасыр басында Қорғас жері Сүйдін және Қорғас болып екіге бөлініп тұрған, сондағы Сүйдің қаласында тұрған қазақтың ұзынсаны 30 мыңнан асқан (1944), Қорғасты қоспағанда. Іле уалаяты бойынша қазақ ең іргелі орналасқан әрі ең ерте заманауи оқу орнын ашқан, өркениет шырағын ерте жаққан, ерте оянған өңір-ді. Осы өңірде туған Әбдіқадір Әпенді туралы өткен апта халықаралық Түркістан апталық газетіне арнайы мақала жаздым. 20 ғасырдың 40-50 жылдары осы елді-мекен көп қасіретке, қиянатқа тап болды. Бара-бара қазағы ең аз, жатжұрты ең көп болып шыға келді. Қазір бұл өңір “Құлжа-Қорғас экономикалық белдеуі” аталып қытайдың орталық азия арқылы еуропаға шығатын құрлықтағы бірінші портына айналып отыр. Құлжа қаласы да, Құлжа ауданы да жатжұрттың ең шоғырлы қоныстанған мекеніне айналды. Бірақ, Құлжа ауданында бүгінгі күні 60 мыңнан астам қазақ тұрады. Қазақтар әлі өзінің байырғы қалпын сақтаған. Жер-су аты қазақша қалпы. 20- ғасыр басында бүкіл Іле уалаяты қазақтары Құлжаға жиналды. Құлжада заманауи оқу ордасын ашты, қазақ баспасын құрды, қазақ театрын жасақтап “қыз-жібек”, “ер тарғын”, “қалқаман-мамыр” қойлымдарын Құлжаның алаңында, қалалық қазақ театр орталығында, қалалық мәдениет үйінде үзбей қойып тұрды. Іледегі қазақтың бүкіл байлары жүздеп, мыңдап төрт түлігін сатып қаржысын қаладағы қазақ руханияты мен мәдени өркендеуіне жұмсады. Коммунизм қалай келді, Шарқи Түркістан қалай пайда болды бәріне қиянат жасалнды. Уалаятты қазақ мүддесіне жат меңіреу мекенге айналдырды.
КҮЙТІН қаласы (үшінші сүгіреттегі 2- ге қараңыз). Жер қайысқан қазақтың төл мекеніндегі иен жер еді, бұрын қазақ мал төлдететін көктеулік-тұғын. Кейін коммунистік биліктің әскери стратегиялық дивизиясы орналасты, кішкентай ғана қышлақ мекен Бейжің, Шанхайға жетеқабыл қалың қытайдың ордасына айналып үлгірді. Қазір қаладағы қазақтың ұзынсаны 15 мыңдай. Қаланың айналасы қазақша жер-су аттарға толып тұр. Қалада қазақ баспасының төл қарашаңырағы, қазақ институттары, айталық, көркемөнер институты, ағарту институты бар. Қаланың стратегиялық орналасуы өте маңызды. Батыс әлемі мен шығыс әлемін түйістіріп тұрған ноқта десек те артық айтпаған боламыз.
Қазақ автономиясынан бөлінген Боратала облысын және Алтай, Тарбағатай аймағы мен бұрынғы Үрімжі уалаятын, Құмылға қарасы таза қазақ аудандарын бұған дейінгі посттарымда да бүге-шігесіне дейін айтқамын. Қайталап жатпаймын. Менің айтпақ болғаным мынау. Не себепті, қалың қазақ иінтіреліскен автономиялы облыстың Қазақстан жағында мемлекеттің жері мен мүддесін бөлшектейтін ұрандар айтылып қалып жатады? Қытайдағы қазақ автономиясын түбегейлі ыдырату үшін шекараның бергі бетіндегі біреулердің қолтығына су бүркіп жүрген жасырын күштер кімдер? Қытайдағы қазақ автономиясы онсыз да, аты бар заты жоқ күйде, тіпті қытайдағы ШУАР да сондай хәлде қалды. Қытай билігі үшін Жетісу үлкен арман. Ал, осы армандарын кейде алатақиялы азаматтардың аузына салып беріп жүргені, жерді де, елді де солардың тілімен бөлшектеп жүргені өтірік емес қой. Анау алатақиялылар “иетісу бізнің иер” деп ұрандап жүргенде қытайдың стратегиялық тұзағына түскенін білмейтін сияқты. Ал, қытайға керегі “иетісуниң ұйғырники” болғаны. Атап айтқанда “иетісу ұйғырники” болса, ол- қытайдікі де деген сөз. Бұны қытай айтса- дипломатиялық қателік болады, оданда тараншының аузына түкіріп бергені абзал.
Қытай орталық азияны осындай стратегиялық тактикалар арқылы ұзақтан мекгеріп отырғысы келеді. Бұны қытайдың “Чин Түркістан” проектісі дейміз. Бұл проектіде бізге беймәлім ондаған баптар бар, осы проекті құрамында қытайдың “чин түркістан туркологиясы” дейтін жобасы тағы бар. Оны қысқаша сізге былай түсіндірейін, қытай Тұран даласындағы тарихи тұлғаларды бірінші тараншыға теліп, бәрін тараншыдан таратуға астыртын қолдау білдіреді. Тараншыларға бұл оңынан келеді де, Аттиладан тартып бүкіл түркі жұртына ортақ тұлғаларды тараншы етіп жасап шығарады, таратады. Бүкіл біртуар тұлғаның, өркениеттің тараншы болғаны- қытай болғаны. Қытай оған- Жуньхуа (中华) деп ат қойған. Қытай пікірінше бұның бәрі ұлы жуньхуа (中华民族) ұрпақтары. Осы идеялогияны ойлап тауып, жасап шыққандар 19-20 ғасырдағы Жапоннан, Франциядан, Ақш пен Англиядан оқып келген қытай саясаткерлері. Бұл идеялогия қытайдан тыс 20- ғасыр басында Иран, Түркия, Германия сосын арап әлемінде қатты жүрді. Бұл идея біздің қазақ зиялыларын да айналып өткен жоқ, қазақ саясаткерлері 20-ғасыр басында “Түркістан” және “Алаш” концсепциясын ұсынды.
Қош, не керек, қытай дұңғандар арқылы мұсылмандар әлеміне, моңғолдар арқылы көшпенді кигіз туырлықты жұртқа (есіңізде болсын, қытай кигіз үй дегенді “蒙古包” дейді), ал тараншы арқылы Тұран жұртына стратегиялық тұзақ құрған. Әуелі өркениет сарқыншағы мен тарихи тұлға, жер-су атаулыны осы аталмыш аттарға тиеп береді, содан өзіне тиеп алады. Былайша айтқанда, қармақ ретінде қолданады, қармаққа ілінгенін өзіне алады.
Есіңізде болса, кезінде совет одағының ислам саясаты екі түрлі болды. Бірі, ішкі тарихи феномен ислам; екіншісі советский ислам және сыртқы советский ислам саясаты; Әлем елдерінің біразы “советский исламды” көріп кеңес одағы елдеріндегі мұсылмандар бейбіт өмір сүріп жатыр деп ойлайтын. Қазіргі қытайдың сыртқа импорттайтын “қытайский ислам” саясаты мен “қытайский туркология” стратегиялы саясаты және “қытайский монгол” саясаты бар. Аталмыш қытайский исламда дұңғандар ең белсенді рөл ойнайды. Бір мысалы келтірейін, пәленше сахабаның түгенше ұрпағы деп қолдан шежіре жасап немесе қытайдағы мыңжылдық тарихи мешіттердің сыртын жылтыратып жөндеп стратегиялық жақтан арап әлемін шырғалап, содан Бейжіңге жіпсіз байлайды да, араптан аса мол қаржы мен инвестиция тартады. Осыған байланысты қытайдың бірқанша порт қаласында арнайы “арап көшесі” бар. Бейжіңге жіпсіз байланған арап әлемі, қытайдың “қытайский исламын” ғана көреді де “қытайда бәрі жақсы, мұсылмандар тату-тәтті, бейбіт өмір сүріп жатыр” деп үн шығармай отыра береді.
Ал, қытайский монгол стратегия саясаты тіпті қызық. Бүкіл кигіз туырлықты, қалқан бет, найзалы жауынгер халықты дала өркениетімен қосып монголға теліп береді, сөйтеді де сол монголды өзі асықпай отырып жұтады. Монголға телінген кигіз туырлықты дала өркениеті монголмен бірге жұтылады. Оларды жалпылама “жуньхуа миньзу” ұрпақтары дейді. Қытай пікірінше қытайды жаулаған көшпенділер әуелде “жуньхуа миньзу” болған, содан олар қытайда билік құрып, қытайға жер кеңейтіп берген.
Қытайский туркологияның мысалдарын жоғарыда айттым. Қытайский туркология проектісінде Қашқар ең өзекті стратегиялы тұзақ және Махмуд Қашқари ең өзекті тұлға. Қытайдың стратег саясаткерлері алдымен бұл тұлғаны тараншыға теліп берді де, оның рухани һәм мәдени шығармасын “ұлы қытай, ұлы жуньхуа минзу” халқының тарихи туындысы етіп шығарды. Қытайдың осы стратегиялы тұзағын ең алдымен сезген ресейдің стратег саясаткерлері Тұран әлемін қытай ықпалынан тартып алу үшін “тұранда әуелде славян халықтары болған, тұранның тегі- орыс, алтын орда- орыс мемлекеті” дегенді біртіндеп қарастырып жатыр.
Ұзын сөздің қысқасы қытайдың орталық азияға бағытталған стратегиялық тұзағы алдағы уақытта өз жемісін көрсете бастайды. Сол саясатқа білдей бір ұлт істікке шаншылып жатыр. Мынаны анық білуіміз тиіс, стратегиялық тұзақты- стратегиялық саясат қана түбегейлі тоса алады. Бәріміз “гуманист-адамбыз, бәріміз мұсылманбыз, бәріміз түркі бауырмыз, бәріміз көпұлтты берекелі Қазақстанбыз” дейтін жалпақ шешей ұран ешқашан тосқауыл бола алмайды. Бізді буынсыз пышақтайтын, жіпсіз қылқындыратын стратегиялық тұзақтар қаумалап тұр. Өте сауатты ақыл-парасатпен ғана шырмаудан ада қалмақпыз.
Елдес ОРДА
20.06.2020

Related Articles

  • АҚШ Ауғанстаннан 2000 сарбазын әкетпек. Салдары не болмақ?

    Азаттық радиосы Ауғанстанның үкімет күштерін жаттықтыратын орталықта жүрген АҚШ сарбаздары. Герат, Ауғанстан, 2 ақпан 2019 жыл. Көрнекі сурет. Вашингтонның Ауғанстаннан екі мың сарбазын алып кету туралы шешімі қарама-қайшы пікір тудырды. Бірі әскер санының бұлай азаюы экстремистік топтарды жігерлендіреді десе, бірі шиеленісті шешуге оң әсер береді дейді. АҚШ әскерінің әкетілуі туралы жаңалық 16 қарашада тарады. Сол күні баспасөз құралдары АҚШ президенті Дональд Трамптың санаулы күн ішінде Ауғанстан мен Ирактағы АҚШ әскерінің санын одан әрі азайту туралы шешімін жариялайтынын хабарлады. Келесі күні АҚШ қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер жаңалықты растап, америкалық сарбаздарды еліне қайтару келесі жылы 15 қаңтарда, Трамптың Ақ үйден кетуіне бес күн қалғанда аяқталатынын айтты. 18 қараша күні “Талибан”

  • Аралдың азуы мен тозуы

    Кеңестік дәуірдегі ирригациялық жүйе мен жерді ешбір агротехникалық шараларды сақтамай, есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді. КСРО Су шаруашылығы министрлігінің тікелей кінәсынан Арал аймағы әлі мекенге айналды. Сырдария және Әмудария өзендерінің суларын мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Өзбекстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан, шөл зонасының су айдыны – Арал теңізінің жағдайы бүгінде көңіл толарлықтай емес. Кезінде  дүниежүзі бойынша 4-орында болған теңіздің бүгінде жоқ болып кету қаупі бар. Бұған басты себеп – адам әрекеті салдарынан теңіздің тек құр ізі ғана қала ма деген сұрақ барлығымызды алаңдатады.  1950 жылдары теңізде балықтың 24 түрі өсіріліп, балық аулау жылына 500 мың тоннаға жетсе, ал 1980 жылдары соңына қарай балықтың

  • Байденнің президенттігі Қазақстан, ОА және Шыңжаңға қалай әсер етпек?

    Мәншүк АСАУТАЙ USA-ELECTION/BIDEN АҚШ-тың 46-президенті болып сайланған демократ Джо Байден сайлау алдында әлемде “демократияны күшейтетінін, авторитаризммен күресетінін” айтқан. Халықаралық есептерде әлсіз демократия мен авторитаризм үшін жиі сыналатын Орталық Азия елдеріне Байденнің ұстанатын саясаты қандай болмақ? Байден әкімшілігі Қытайдың Шыңжаңдағы мұсылмандарға қысым мәселесін көтеруді жалғастыра ма? Қазір Орталық Азиядағы бес ел – Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан және АҚШ арасында 2015 жылдан бері “С5+1″ форматы жұмыс істеп келеді. Содан бері Орталық Азиядағы бес елдің сыртқы істер министрлері мен АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы жиі кездесіп, ОА мен Вашингтонның қарым-қатынасын талқылайды. “С5+1″ форматы демократ Барак Обама президент болып тұрғанда құрылған. Бұл формат Трамп президент кезінде де сақталды және биыл ақпанда АҚШ мемлекеттік департаменті Вашингтонның

  • ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?

      ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ? Сыр бойы – тұнған шежіре, таусылмас тарих. Өткен өмірді бүгінмен бүгіп қалуға болмайды. Бабалардың соқтықпалы-соқпақты ұлы жолы ғасырлар қойнауынан ұласып келе жатқаны ақиқат. Ал, қазіргі өмір ертеңге жалғасатындықтан, өткенді таразыға тарту – басты міндет. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жариялау арқылы рухани мұраларымызды түгендеп, ұрпаққа ұлтжандылықтың ұрығын себудің үлгісін көрсетті. Жер атауларының тарихын зерттеу өз өлкеміздің өткен тарихына үңіле отырып, ұрпақ санасында сабақтастық салтын қалыптастыруды көздейді. Қайсыбір елдің, жердің немесе елді мекеннің аталу тарихы болатыны сөзсіз. Сондай-ақ «Тораңғылы – Бала әулие» аталуының өзіндік шығу төркіні бар. Әйтсе де  тарихшылар, шежірешілер де «Тораңғылы – Бала әулие» дәл осылай болған деп әлі күнге дейін тап

  • АҚШ үкіметі “террорлық ұйым”арқылы Орталық Азияға қандайда бір стратегиялық жаңа жоспар құра ма?

    2001- жылғы 11- қыркүйек оқиғасынан кейін ресми түрде террорлық ұйым деп танылып келген Шығыс Түркістан Ислам Партиясы (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) қозғалысын 20- қазан күні АҚШ сыртқы істер министрі Майк Помпео “террорлық ұйым” тізімінен босатып шығарды. Бұл туралы нақты ақпарат 5- қараша күні ғана жария болды. Аталмыш ислам харекет ұйымы 80- жылдың аяғында құрылған. ШУАР, Ауған, Пакістан және басқа да бірқатар елдерде белсенді қимыл жасап келген ұйымды “11- қыркүйек” оқиғасынан кейін АҚШ үкіметі қара тізімге алып, іс-әрекетін заңсыз деп таныған еді. 2017- жылы Түркия сыртқы істер министрі Меулүт Чауышоғлы қытай сапары кезінде Түркия жақтың да аталмыш партияны “террорлық ұйым” деп танитынын жариялаған-ды. АҚШ үкіметінің аталмыш ұйымды араға 19 жыл салып қара тізімнен босатып

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: