ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

| Jan 21, 2021

Орта ғасырдағы қазақ тарихынан
ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ

1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған.

2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы)
ҚҰЙДЫРҒАН.

3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай
тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр)

Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде
Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб
елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті
жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған.
1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты
отырғызған. Тоқтамыс
Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй сұлтанның баласы еді. Тоқтамыс хан Алтын
Ордада күшейген кезінде Әмір Темір Парсы елінде жүргенде, Тоқтамыс Самарқан мен
Бұхараға әскерімен келіп, елді тонаған. Одан кейін Әмір Темірге бағынышты Қап
елдерін жаулаған. Тоқтамыстың осы опасыздығын Әмір .Темір кек тұтып, 1391-
Тоқтамыспен шайқасуға аттанады. 200 мың әскермен ені 400шақырымдай елсіз,
сусыз Бетпақдаланы үш аптада басып өткен екен! Содан Сарысу өзеніне кездесіп,
оны кешіп өтіп, Жошы ұрпақтары билеген Алтын Орданы шабуға бара жатқанын
ескеріп, Ұлытаудағы Жошы ханның мазарына соғып, дұға оқыған, бата сұраған. Содан
шығыс жақ беттегі Алтын шоқы деген жерге әскерін тоқтатып, шоқының басына тас
үйдірген екен. (Ол тастар әлі бар деседі) Сосын бір үлкен тасты күйдіртіп арап және
шағатай тілінде сөз жазғызыпты. Біріншісі құран сөзі екен, екіншісінде " «В стране
семисот черных токмак в год овцы, в средний весений месяц султан Турана Темурбек
шел двумястами тысячи войск, имени своего рода на кровь Тохтамыш хана.
Достигнув этой он воздвиг этот курган, дабы он был знаком. Бог да скажет
правосудие! Если богу будет угодно! Бог да окажет милосердие людям! Да вспомнит о
нас милосердием!" Әмір Темір қалдырған бұл тасты 1935- жылы Қаныш Сәтпаев
тауып 1936-жылы Эрмитажға жіберген. Бұл тастағы жазуларды аударғандар
прфессор Пеппе мен акаднмик Ə.Марғұлан . Содан кейін Әмір Темір Жайықтан өтіп,
Қап тауының солтүстік бетінде Тоқтамыс ханның әскерін талқандайды, бірақ,
Тоқтамыс хан қашып кетеді. Әмір Темір 1395-96- жылдары Тоқтамыс ханды екінші рет
қуып барып, Құндызды өзенінің бойында тағы жеңіп шығады. Бірақ, Әмір Темір
Тоқтамысты тағы қолына түсіре алмаған. Әмір Темір сол шайқастан оралып келе
жатқанда Түркістанға соққанда Ахмед Яссауидің шағын мазарын көріп, сұрағанда,
Яссауидің сопылық жолды ұстанған, есімі елге аңыз болған ұстаз екенін естіп, сол
жерде үлкен мовзелей салуды бұйырады. Нешетүрлі шеберлер мен ұсталарды парсы
елінен алдырып, екі жылда үлкен мовзелейді тұрғызады. Мовзелейдің төбесі
күмбезделіп, қабырғалары айшықты керамикалармен қапталған. Сырт

қабырғаларындағы айшықтарда құран сөздері ойылып, жазылған. Мовзелейдің кіре
берісінде кешенді "1597-98-ӘМІР ТЕМІР КӨРЕГЕН САЛДЫРҒАН" дегенде жазу бар.
Ал, мовзелейдің ішінде тұрған салмағы екі тонналық Тай қазанды Әмір Темір
Шарафиддин Тәбризи деген ұстаға қүйдырған екен. Бұл әртүрлі металлдар
қосындысынан құйылған әлемде теңдесі жоқ өнер туындысы, әрі қасиеті ерекше
қазан!
Сонымен Әмір Темір қазақ жерінде қалдырған ұлы үш ескерткішті атап өттік. Бұл
ескерткіштер қазақ жерінің даңқын әлемге асырып тұрған ерекше қасиетті
ескерткіштер!

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы, тарихшы
Суреттерде ӘМІР ТЕМІРДІҢ XIY-ғасырдағы миниатюралық портреті, Ахмет Яссауи
кесенесі, Кесененің ішінде тұрған атақты ТАЙ ҚАЗАН

Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдері

kerey.kz

Арма әлеумет! 31 мамыр саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Осыған байланысты іргелес елдерде соның ішінде Шығыс Түркістан өңірінде өмір сүріп жатқан Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік һәм мәдени тарихын танып біліп жүргеніміз артық болмас. Алдымен суреттерге түсініктеме: Бірінші сурет: Шыңжаң өлкесінде 1934-44 жылдары өлке губернаторы болған Шэн Шицайдың (盛世才) бейнесі. Екінші сурет: Тайвань Тайпэйдегі Шэн Шицайдың мазары. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барғандағы естелік. Ол туралы естелікті кейін оқисыздар. Үшінші сурет: Шыңжаң өлкесі Құмыл аймағының аймақ губернаторы болған Жолбарыс Бег-тің мазары. Тайвань Тайпэй қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барып қайттым. Төртінші сурет: 1944 жылы ұлт-азаттық көтерілісшілері Құлжа қаласын азат қылған соң қала
ҒАЛЫМ БОҚАШ. «Өзіне ар тұтқан, жаттан зар тұтады!»

kerey.kz

Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды. «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық
Ел қорғаны – Алмат Сардар

kerey.kz

Сардар Алмат Тобабергенұлы – өз дәуірінде ел басқарған, беделді тұлғалардың бірі болған. Ол Ырғызда болыс қызметін атқарып, халық арасында сыйлы адам ретінде танылған. Алмат Тобабергенұлының ерлік пен елдік тоғысқан дара жолын кейін балалары Самырат пен Төремұратта жалғыстырды. Ал оның шөбересі Ғалымжан Әбдісаламов Еуропа мен Орта Азияға танымал қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы болған. ХІХ ғасырдың басында дүниеге келіп, сол ғасырдың соңғы он жылдығында өмірден өткен алмат Тобабергенұлы басындағы билігі мен беделін елінің игілігіне, жұртының тұрмыс-тіршілігіне арналған өз заманының айтулы тұлғаларының бірі еді. «Аржағы да атақты ер…» Тағы бір жүз жыл әрі жылжып, ХVІІІ ғасыр тарихын парақтасақ, ол кезеңде ел басынан өткен қайғылы оқиғалар көп болғанын көреміз, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» халқымызды
Наурыз мерекесі құрметіне Панфилов көшесіндегі Сахнада «Ән қанатындағы Наурыз» атты дәстүрлі өнерде жүрген жас орындаушылардың ән кеші өтті.

kerey.kz

Бүгін Алматы қаласы әкімдігі Мәдениет басқармасының ұйымдастыруымен Панфилов көшесі бойындағы сахнада Наурыз мерекесіне арналған «Ән қанатындағы Наурыз» атты жас орындаушылардың дәстүрлі ән кеші жоғары деңгейде өтті. Алматы қаласы ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап ұлт мәдениетінің ұйытқысы, ордасы қызметін атқарып келеді. Дәстүрлі өнердің ірі өкілдері, зерттеушілері осы қалада тұрып, еңбек етті. Қазір де профессионалдық типтегі дәстүрлі музыканың ең ірі ошағы – Алматы. Мұнда этномузыканың белгілі қайраткерлері, дәстүрлі домбырашы, қобызшы, сыбызғышы, әнші-термешілер әзірлейтін арнаулы орта және жоғары оқу орындары, өнер ұжымдары шоғырланған. Қазақ көне музыка аспаптарының жер бетіндегі жалғыз музейі мен еліміздегі жалғыз дәстүрлі өнер театры да осында. Соңғы уақыттары Алматы қаласында дәстүрлі өнерді насихаттап жүрген жас өнерпаздардың арнайы ән кеші өтпеп еді.
Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін