Шын мәнісінде Шыңғыс хан тарихы – ең алдымен түрік халықтарының тарихы болатын.
kerey.kz
“Шыңғыс хан турасында жаңа тарих заманы – соңғы үш ғасырда Батыс пен Шығыста жазылған шығармалардың ұзын саны ұшы-қиырсыз. Неміс, ағылшын, орыс, қытай, жапон тілдеріндегі, жинақтап келгенде, әрқилы деңгейдегі қаншама роман өз алдына. Әлбетте, тарихи роман – тарихтың өзі емес, көркемделген сұлбасы. Тұлға да, заман да мүлде басқа бір кейіпте көрінуі мүмкін. Әйтсе де, өз тұсындағы тарихи ұғым, әлеуметтік танымнан ұзап кете алмайды. Бұл тұрғыдан алғанда, әлем әдебиетінде Шыңғыс ханның ақиқат, шынайы бейнесі жасалған жоқ дер едік. Ал тарихи зерттеу сыпаты өзгеше. Ғылым атаулы өз тақырыбын нақты мағлұмат, деректі болмыс негізінде қалыптауға тиіс. Бірақ тарих ғылымы да күні бүгінге дейін идеологиялық тұрғыдан, ұлттық, нәсілдік көзқарастан ұзап шыға алмай келеді, бұл сөз әсіресе өктем Батыс оқымыстыларының еңбектеріне қатысты. Шыңғыс хан турасындағы, бізге көпшілігі нақты мәлім, кейбірінің жөн-жосығы, енді біразының негізгі сұлбасы белгілі арнайы монографиялардың өзінің қарасыны мол, ондап саналады, ал жекелеген мәселелер төңірегіндегі зерттеу мақалалар қисапсыз көп. Тек екі ғасыр шегі, соңғы жылдарда ғана қаншама жаңа кітап жазылыпты, өткендегі көптеген еңбектер қайыра басылып, халықаралық тілдерге аударылып, кеңінен таралыпты. Ұлттың байырғы тарихына айрықша мән беріп отырған бурят пен татар – Улан-Удэ, Қазанда әлденеше мәрте өткерілген ғылыми конференциялардың жария жинақтары бір төбе.Сырттай қарағанда, әлемдік тарихнамада Шыңғыс хан тақырыбы толымды, жан-жақты қарастырылған сияқты. Бұл ретте соңғы кезең жетістігін атап айту керек. Еуропа ғылымы, ең аяғы нешеме ғасыр бойы қырын тартып келе жатқан орыстардың өзі оңға бұрыла бастағандай. 1995 жылы Бүкіләлемдік ақпарат орталығы һәм Америкада шығатын әйгілі “Вашингтон пост” басылымы сараптау, сауалдама негізінде Шыңғыс ханды екінші мың жылдықтың ең басты тұлғасы деп жариялағаны белгілі. Түйіндеп айтқанда, ұлы қағанның атақ-даңқы дабылдап тұр. Қазіргі қалыпты, жалпы түсінік: бұл Шыңғыс хан деген – анау айтқандай, жабайы мақұлық емес екен, ақымақ, топас, жауыз қанішер емес екен, көлеңкелі, келеңсіз сыпаттары болса, ол – замана таңбасы; шын мәнісінде парасатты, дана кісі, ұлы қолбасы, ғажайып саясаткер, адамзат тарихында өзгеше орны бар, айтулы, бірегей қайраткер… Бұл төтенше байламның көптеген тармақтары сонау ХVІІІ ғасырдың өзінде мағлұм болған. Бүгінгі жаңалық – жаппай күстана, тұрпайы жаладан арылу бағдары ғана. Десе де, ең озық ойлы, байыпты деген зерттеулердің өзінен тар өріс пен түсінбестік аңдалмай тұрмайды. Өйткені, Шыңғыс ханға қатысты бұрынғы-соңғы, үлкенді-кішілі еңбектердің барлығы да жат жұрт өкілдері тарабынан жазылған. Бұл ретте бауырлас моңғол оқымыстылары басқаша көзқарас танытады, бірақ пайымды зерттеулерінің өзі біржақты, бәрі біздікі, бәрі моңғол деген тұрғыда. Ал түрік қауымы әлі күнге пәтуалы сөзін айтпапты. Орыс-совет шеңгелінде болған біздің бұрынғы ахуал түсінікті десек, басы бұла анадолы түріктерінің бұл тақырыпты мүлде қарастырмауы – таң қаларлық жағдай. Шын мәнісінде Шыңғыс хан тарихы – ең алдымен түрік халықтарының тарихы болатын. Оның ішінде ежелгі қазақ тарихының ең толымды кезеңдерінің бірі. Осы орайда, біздің негізгі, көркем проза саласындағы бар шаруамызды доғарып қойып, ұлғайған жасымызға қарамай, тым ауқымды әрі айрықша ауыр жұмыс – Шыңғыс хан тарабына бет бұруымыз түсінікті болса керек”.
М. Мағауин
Пікір қалдыру