–             Соңғы бiрнеше айдың iшiн­де Қазақстанға П.Порошенко мен В.Путиннен бастап, Үндiстан премьер-министрi мен Жапония премьер-министрi, ендi мiне, АҚШ-тың мемлекеттiк хатшысы Джон Керриге дейiнгi тұлғалар келiп кеттi. Жанама нәрселердi шетке ысырсақ, бұларды негiзi­нен бiрнеше мәселе қызықтырды. Бiрiншiден, аймақтық қауiпсiздiк. Екiншiден, энергетика. Үшiн­шi­ден, Қазақстан және Орталық Азияның өзге елдерiмен экономикалық әрiптестiк. Мәселен, Порошенконың сапары, бiрiншiден, Қазақстанмен экономикалық әрiптестiктi, екiншiден, Астана Украинаға әртүрлi мәселеде, оның iшiнде Ресеймен қарым-қатынаста қолдау бiлдiрсе екен деген ниеттi көздесе, Путиннiң сапары ең алдымен аймақтық қауiпсiздiк пен ырың-жырыңнан тарам-тарамы шығып жатқан Еуразиялық экономикалық одақта не болып жатқанын талқылауға бағытталды.

Ал Жапонияның премьер-министрi мен АҚШ мемлекеттiк хатшысының сапарын аймақтағы мүдденi айқындау, нақтылау ретiнде қарастыруға болады. Мұ­ны АҚШ пен Жапонияның аймақта тым белсендi болып кеткен Қытай мен Ресейге қайтар­ған қарымта жауабы деуге болады. Азиялық аймақта Жапония мен Қытай үлкен геосаяси бәсекелестер екенiн ескерсек, Жапония премьер-министрi Синдзо Абэ үшiн Қытай белсендiлiгi үлкен қауiп болып көрiнгенi анық. Ал Джон Керри мұндай қауiптi Ресейден және Қытайдан көрдi. Қытай аймақтағы елдермен экономикалық әрiптестiктi күшейтiп жатса, Ресей Ұжымдық қауiп­сiздiк келiсiмшарты ұйымы ая­сында әскери механизмдер арқылы аймақтағы ықпалын арттыруда. Бұл әсiресе, соңғы уақытта ресейлiк әскерилердiң Ауғанстанға қатысты мәлiмдеме­лерiнен-ақ байқауға болады. Мәселен, олардың тарапынан Ауғанстанның солтүстiгiндегi жағдай Орталық Азияда әскери ықпалын артыруға әкеп соқтыруы мүмкiн екенi ашық айтылды. Бұл мәселелер АҚШ-ты алаңдататыны анық. Өйткенi АҚШ та Орталық Азияны геосаяси және экономикалық мақсаттарының шоғырланған аумағы деп қарастырады.

Десек те аймақтағы елдердiң АҚШ-қа деген қарым-қатынасы әртүрлi. АҚШ-тың Қазақстанмен қарым-қатынасы түзу, әрiптестiк деуге келедi. Бұрынғыдай суық қарым-қатынаста болмаса да, Өзбекстанмен арасы әлi де салқын. Ал Қырғызстанмен қарым-қатынасы нашарлады. Тәжiк­станмен қарым-қатынасы түзу тәрiздi, бiрақ бұл ел Ресейге қатты тәуелдi. Түрiкменстан АҚШ-пен белсендi қарым-қатынас орнатуға тырысып жүр. Биыл­ғы жылдың көктемiнде Түрiк­менстан Құрама Штаттардан әскери көмек сұрағаны бар. Яғни, АҚШ-қа келгенде, бiздiң аймақ бiржақты көзқараста емес. Бұл жайтты АҚШ та, Ресей, Қытай тәрiздi геосаяси ойын­шылар да өз мақсаттарына пайдаланғысы келедi. Өйткенi Ресейге деген Орталық Азия елдерiнiң қарым-қатынасы да бiртектi емес. Әйтеуiр қалай бол­ғанда да Түрiкменстан мен Өзбекстан Ресейдi әскери қамқоршы ретiнде көргiлерi кел­мейтiнiн, тек өз күштерiне немесе басқа ойыншылардың кө­мегiне сүйенетiнiн ашық айтты.

Былайша айтқанда, iрi геосая­си ойыншылардың бұл аймаққа араласа бастауының басты себебi – энергетика мен қауiп­сiздiк.

–             Жабық есiк жағдайында ең алдымен қауiпсiздiк мәселесi талқыланды. Бұл – Ауғанстандағы, Украинадағы және Сириядағы ахуал. Астанада Сирия мәселесi жөнiнен екi мәрте келiссөз өткенiн бiлесiздер. Оған Сирия оппозициясының айтарлықтай ықпалды емес бөлiгi қатысты. Бiрақ не десек те, Қазақстан Сирия мәселесi жөнiнен де ара ағайын болғысы келедi.

Тағы бiр ауызға алынған нәрсе – елiмiздiң Дүниежүзiлiк сауда ұйымына мүше болуы, байытылған уран сақтайтын халық­аралық отын банкiн құру. Яғни экономикалық және инвестициялық әрiптестiк пен қауiпсiздiк мәселесiне көбiрек мән берiлдi. Ал адам құқықтарына келсек, бұл ретте қос стандарттарды бай­қаймыз. АҚШ үшiн Орталық Азия елдерiмен тығыз қарым-қатынас ұстау маңызды. Тiптi бұл елдер демократия стандарттарынан алыс болса да, бұлар – маңызды серiктестер, сол себептi Вашингтон олармен қарым-қатынас­ты бұзғысы келмейдi. Әсiресе, Қытай мен Ресей адам құқықтарынан өздерi алыс болғандықтан, өздерi қарым-қатынасты кү­шейтiп жатқан елдердегi бұл мәселеге айтарлықтай назар аудармайтынын АҚШ ескерiп отыр. Вашингтон бұл режимдер мiнсiз емес, автократиялық екенiн жақсы бiледi, бiрақ өзi үшiн аса маңызды екенiн түсiнiп, көп нәрсеге көзiн жұма қарайды. Ал бұл сыртқы саясатта алдыңғы орынға қандай да бiр құндылықтар емес, конъюнктура шығатынын дәлелдейдi.

–             Қазақстан өзiн әр уақытта әртүрлi процестерге қатысуға дайын модератор, ара ағайын ретiнде көрсетiп жүрдi. Қазақстан – Орталық Азия елдерiнiң iшiнен сыртқы саясаты айқын әрi түсiнiктi, әзiрге қысқа мерзiмдегi экономикалық, саяси ахуалы тұрақты жалғыз мемлекет. Бұл өзге геосаяси ойыншыларға тиiмдi екенi түсiнiктi. Қазақстан да Өзбекстан тәрiздi билiк транзитiнiң алдында тұр. Бiр жағынан сыртқы ойыншылардың қызығушылық танытуының бiр себебi де осында. АҚШ, Ресей, Қытай, Жапония да аймақтағы ахуалдың ушығуына мүдделi емес. Оларды Өзбекстан мен Қазақстанның болашағы алаңдатады. Өйткенi ахуалдың уыстан шығып кетуi мүмкiн екенiн ешкiм жоққа шығармайды.

Жоғарыда айтып өткенiмдей, Қазақстанға қызығушылық танытудың сыры мынада: бiрiншiден, энергетикалық ресурстарға деген қызығушылық пен елiмiзге салынған инвестиция. Олар бұл инвестицияны сақтап қалуға әлек. Қазақстан – Орталық Азия­ның өзге елдерiмен жұмыс iстеуге мүмкiндiк ашатын ыңғайлы әрiптес. Бұл – екi. Үшiншiден, Қазақстан посткеңестiк кеңiс­тiкте дағдарысты шешетiн келiс­сөз алаңына, ара ағайынға айналғысы келедi.

–             Иә. Ол да бар. Мұндай деңгейдегi кездесудiң мақсаты – басшыны көру, оның халын бiлу, билiк өзiнiң алдындағы мәселелердi қалай қабылдап, шешiп отыр, соны байқау. Қысқасы, осылайша ахуалды тек­сергiсi келедi. Кез келген елге сапарлаудың алдында басшыға өзi баратын елдiң ахуалы туралы талдамалы ақпарат берiледi. Яғни Керри сапардың алдында бәрiн естiп-бiлiп келедi де, жеке кездесуден өз пiкiрiн түйедi.

–             Әрине. Бiздiң аймаққа қызығушылық танытатын геосаяси ойыншылардың бәрiнде билiк қалай ауысады, одан кейiнгi ах­уал қалай өрбитiнiн көрсететiн бiрнеше нұсқасы бар. Ресей, Қытай мен АҚШ-та осы сце­нарийлердi жасайтын және жасаған кезде өз мүдделерiн ес­керетiн талдау орталықтары бар деп есептеймiн.

–             Орталық Азияның өзге елдерiмен салыстырғанда, Қа­зақстан бұрыннан Батысқа да, Шығысқа да ашық екенiн бiлдiрiп келедi. Еуропа елдерiне сапар – елiмiз үшiн Еуропа одағы, Еуропа елдерi маңызды серiктестер екенiн көрсетедi. Әсiресе, экономика саласында. Қазақстанның тауар айналымында Еуроодақ 1-орынға ие екенi белгiлi. Ұлыбританияға келсек, мемле­кетiмiзде британдық бизнес жұмыс iстейдi, осы елдiң инвестициялары бар. Тiптi бұрынғы премьер-министрi Тони Блэр кеңесшi болып жұмыс iстедi. Яғни Ұлыбританиямен әртүрлi бағытта қарым-қатынас орнаған. Кейбiр қазақстандық олигархтардың Ұлыбританияда ак­тивтерi мен жылжымайтын мүлiгi бар екенi жасырын емес.

Францияға сапарға тоқталсақ, индустриалды-инновациялық бағдарлама аясында француз инвестицияларын тартуды көздейдi. Назарбаев пост­ке­ңестiк кеңестiкте бәрiмен жақсы қарым-қатынас орнатқан жалғыз басшы имиджiн қалыптастыруға тырысып жатыр. Модератор, дәнекер болушы, ара ағайындық жасаушы бет-бей­несiн қалыптастырғысы келедi. Бiр нәрсе қолынан келсе, қай­сыбiр жайттар қолдан келмей жатыр. Сирия оппозициясының келiссөзiн ұйымдастырғанымен, Украина дағдарысын реттеу рөлiн Минск тартып алды. Астана бұған қынжылды, кейiдi. Қазiргi уақытта сол ұпайын қайтаруға тырмысып, дағдарысты шешу жолдарын ұсынып жүргенi содан. Мына сапарлардың бiр мақсаты да осы.

zhasalash.kz