Годфри Лиастың естелігі: 1951 жылы қазақтардың Кашмирге өтуі

| Mar 17, 2016

«…Бір түнде коммунистер әскері аяқ астынан қазақтарға шабуыл жасады. Бірақ қазақтар ұйықтар алдында әрдайым жанына мылтығын қойып жататын. Қарулары мен киімдерін ала жүгіріп, маңындағы төбешіктерге таң атқанша дейін жасырынды. Қытай коммунистері ұлыстарын басып алып күтіп отырды. Таң ата қазақтар қарсы шабуылға шығып, жауды өз ауылынан қуып шықты. Жаудың артынан қалған көп дүниеге олжалы болды. Оның ішінде екі минаатқыш та бар.

Коммунистердің шабуылын сол маңдағы үнділердің шекара басшылары да көрді. Егер Кашмирге өткізбесе қазақтардың жағдайы мүшкіл болатынын сезгендей. Шекарашылар қазақтар қаруларын тастап кетсе, шекарадан өткізу туралы өтінішті қарауға уәде берді. Дегенмен, барлық шаралар тек Делидің келісімін алғаннан кейін ғана істелінетінін тағы да ескеріп кетті.

Жағдайдың осыншама күрделінгенінен күйінген қазақтар ұлыстарына қайта келді. Қытай коммунистер әскері бірнеше сағаттан кейін қайта шабуыл бастады. Бұл ұрыс тағы да үнділердің көз алдында өтті. Ұрыстың басында қытай коммунистері он бір қазақты ұстап алып, басын шауып өлтіреді. Бұл он бір қазақтың арасында құранды бастан аяқ білетін Мұхамед қари да бар болатын.

Бұл ең соңғы ұрыс еді. Үнді жақтың бас командирі өз көзімен осы сұмдықты көріп, бұдан әрі қазақтарды Кашмирге өтуі созыла беретін болса, іс нашарға баратынын түсінді. Әсіресе он бір қазақтың басы жерде домалап жатқанын көріп тіптен шошыды. Шыныменде, қазақтардың айтуы бойынша бұл жағдайды барлық үнді әскерлері көрген. Тұтқындарға жасалған қиянаттарын олар (үнділер) басқаларға дәлелдей алады деді.

Осылайша шекара ашылып, коммунистерден зорлық көрген қазақтар қауіпсіз жерге келді. Коммунистерге қарсы соғысқан он сегіз жылдың ішінде ұрыстардан, аштықтан, террордан қанша адам қаза болғаны ешқашан ашық айтылмайды. Бірақ менің ойымша, олардың саны жүз мыңнан аз болмауы керек.

Аман қалғандары 1951 жылдың 10 қазан күні шекарадан өтті. Оларға мал-мүлкінен қалған барлық керек-жарағын алып өтуге рұқсат етті. Басында уәделескендей барлық әскери қару-жарақ сол жерде қалдырылды. Олардың арасында Шыңғыс ханның өзі сыйға тартып, ата-бабасынан аманат ретінде жеткен Әлібек батырдың қылышы да кетті.

Годфри Лиас
«Kazak Exodus» еңбегінен. Лондон. 1956 жыл.
Аударған Рүстем Нүркен.
Namys.kz

Тек тілге байланысты…

kerey.kz

Қазақ Республикасында бір ғана мемлекеттік тіл бар. Ол- қазақ тілі. Қазақ тілінен басқа ешбір екінші тілге мемлекеттік мәртебе берілмеуі керек! Отыз жылдан астам уақыттан бері геосаяси ахуалды сылтауратып келдік. Енді біздің де мінезімізді һәм мысымызды көрсететін уақыт келді. ҚР-ның азаматы һәм салық тапсырушы қатардағы тұрғыны ретінде талап етемін! Алдағы бес жылда Қазақ Республикасында елеулі демографиялық өзгерістер болады. Атап айтқанда 2030 жылынан кейін қазақтардың республикадағы жалпы үлесі 80-85% ке дейін артады. Славян халықтарының өсімі азайып 10%-ға дейін түседі. Есесіне елдегі түркітілдес өзбек, татар, ұйғырлардың өсімі еселеп өсіп тіпті 10-15 жылда орыстардың орнын басып озуы мүмкін. Сол кезде Қазақ Республикасындағы жалпы түркітілдес халықтардың үлес салмағы 85-90% ке жетеді. Нәтижесінде қазақ мектептерінің саны,
“Төңкеріс жасауға машықтанғандар” кім? Қаңтар құпиясы ашылса, салдары не болады? Депутатпен сұхбат

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаты, заңгер Абзал Құспан Азаттыққа сұхбат беріп отыр. Астана, 26 қазан, 2023 жыл Қаңтарды кім ұйымдастырғанын билік біле ме, білсе неге ашық айтпады? Парламентте неге Қаңтар бойынша тағы тыңдау өтпейді? Президент Тоқаев Қаңтар “төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен” ұйымдастырылды деді. Олар кімдер? Мәжіліс депутаты Абзал Құспан осы сұрақтарға жауап берді Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге
Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды. «Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма. ОСИРИС ЗАҢЫ I Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады. Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті. Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген. Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді. 1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады… …2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды. Үлкен үстелдің басында
Қытай интеллигенциясы қытай иероглифін сынады, қытай тілін емес…

kerey.kz

Қазір әлеуметтік желіде кейбір қазақ зиялыларының қазақ тілін сынаған пікірі тарап жүр. Есіме бір кездері Қытай интеллигенциясының қытай иероглифін сынағаны түсіп кетті. 20- ғасырдың алғашқы ширегінде қытайдың дәстүрлі иероглифтерін сынамаған зиялы кемде кем. *** *** *** “Иероглифтерде заманауи идеялар мен теорияларды жеткізетін сөздік қор жоқ, әрі олар зиянды ойлардың ұясына айналады. Оларды жоюда ұят жоқ” деп жазды 1918 жылы Қытай Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі әрі Жаңа мәдениет қозғалысының жетекші қайраткері Чэнь Дусю (陈独秀). Қытай иероглифін қатты сынаушылардың қатарында тағы да Қытай коммунистік қозғалыстың жетекшілерінің бірі Цюй Цюбай (瞿秋白) де болған. Ол тіпті 1931 жылы “Қытай иероглифтері шын мәнінде әлемдегі ең лас, ең жексұрын әрі ең жиренішті нәрсе. Тіпті ортағасырлық
Елдес Орда, тарихшы: «Түркістан» атауын қолдану – аймақтағы жұмсақ күш позициясын нығайту тәсілі

kerey.kz

Фото ашық дереккөздерден алында Өткен аптада Түркияның ұлттық білім министрлігі мектеп бағдарламасына «Түркістан» деген терминді енгізген еді. Шетел басылымдарының жазуынша, бұл атау енді «Орталық Азия» ұғымының орнына қолданылмақ. Білім министрі Юсуф Текин жаңа атау түркі әлемінің бірлігін қамтамасыз етуге бағытталғанын айтады. Оның сөзінше, үкімет оқу бағдарламасынан империялық мағынасы бар географиялық атауларды алып тастамақшы. Ең қызығы, «Түркістан» аумағына Қазақстаннан бөлек, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан мен Тәжікстан жатады екен. Сондай-ақ кейбір басылымдар бұл терминнің Қытайдың батысында орналасқан Шыңжан өлкесіне қатысы барын да атап өтті. Кейбір ғалымдар «Орталық Азия» термині колониализмнен қалғанын жиі атап жүр. ХХ ғасырдағы әлемдік академиялық ғылымды сол кездегі ірі империялар қалыптастырғандықтан, бүгінде мұндай терминдер мен атаулар халық санасына әбден сіңіп